مجيد ابهري*
گروهی از روانشناسان و علمای رفتار برای فضای کلی خانواده و ویژگی‌های کیفی آن اهمیت بسیاری قائل بوده و معتقد هستند میزان یا کمیت وجودی مادر یا پدر با کودک مطرح نیست بلکه آنچه بیشتر در رشد روانی و تکامل رفتاری کودک دارای اهمیت است کیفیت رابطه بین پدر یا مادر و فرزند است. مثلا در مورد مادرانی که شاغل هستند و به علت گرفتاری‌های شغلی نمی‌توانند زمان زیادی را با فرزندان خود بگذرانند، اما در اوقات کوتاهی که با بچه‌ها هستند از نظر عاطفی و ابراز محبت رفتاری مناسب با آنها دارند، کودکانشان به اندازه کافی احساس محبت و امنیت می‌کنند و دچار کمبود نمی‌شوند. اگر احیانا یکی از والدین دارای مشکلات روانی و رفتاری خاصی بوده اما دیگری از سلامت روانی برخوردار باشد، امکان حرکت و پناه بردن کودک به ولی سالم و متعادل و تامین سلامت روانی وجود دارد. آنچه بچه بیشتر درون‌فکنی می‌کند ساختار کلی خانواده، فضای حاکم بر آن و روابط بین اعضاست و نه فقط خصوصیات یکی از والدین، اما اگر هر دو والدین دچار ناهنجاری‌های روانی و رفتاری باشند یعنی فضای کلی خانواده ناسالم باشد، احتمال اختلالات رفتاری کودک از نظر آماری بسیار بالا می‌رود، بنابراین می‌توان از قبل با توجه به اختلالات رفتاری والدین، مشکلات و ناهنجاری‌های رفتاری کودکان را تا اندازه‌ای پیش‌بینی کرد. پژوهش‌ها و مطالعات انجام شده در کشور ما درباره بررسی چگونگی فضای حاکم بر خانواده و ارتباط آن با اختلالات و ناهنجاری‌های انجام شده، نشان میدهد افراط و تفریط در مواردی مثل آزادی، مراقبت، پذیرش، توجه، توقع، انتظار و تشویق به انجام کارهای خلاف و نادرست نقش بسیار مهمی را در ایجاد و تداوم مشکلات رفتاری کودکان ایفا می‌کند که در اینجا به طور خلاصه به بخشی از آنها اشاره می‌کنم:
گروهی از روانشناسان و علمای رفتار برای فضای کلی خانواده و ویژگی‌های کیفی آن اهمیت بسیاری قائل بوده و معتقد هستند میزان یا کمیت وجودی مادر یا پدر با کودک مطرح نیست بلکه آنچه بیشتر در رشد روانی و تکامل رفتاری کودک دارای اهمیت است کیفیت رابطه بین پدر یا مادر و فرزند است. مثلا در مورد مادرانی که شاغل هستند و به علت گرفتاری‌های شغلی نمی‌توانند زمان زیادی را با فرزندان خود بگذرانند، اما در اوقات کوتاهی که با بچه‌ها هستند از نظر عاطفی و ابراز محبت رفتاری مناسب با آنها دارند، کودکانشان به اندازه کافی احساس محبت و امنیت می‌کنند و دچار کمبود نمی‌شوند. اگر احیانا یکی از والدین دارای مشکلات روانی و رفتاری خاصی بوده اما دیگری از سلامت روانی برخوردار باشد، امکان حرکت و پناه بردن کودک به ولی سالم و متعادل و تامین سلامت روانی وجود دارد. آنچه بچه بیشتر درون‌فکنی می‌کند ساختار کلی خانواده، فضای حاکم بر آن و روابط بین اعضاست و نه فقط خصوصیات یکی از والدین، اما اگر هر دو والدین دچار ناهنجاری‌های روانی و رفتاری باشند یعنی فضای کلی خانواده ناسالم باشد، احتمال اختلالات رفتاری کودک از نظر آماری بسیار بالا می‌رود، بنابراین می‌توان از قبل با توجه به اختلالات رفتاری والدین، مشکلات و ناهنجاری‌های رفتاری کودکان را تا اندازه‌ای پیش‌بینی کرد. پژوهش‌ها و مطالعات انجام شده در کشور ما درباره بررسی چگونگی فضای حاکم بر خانواده و ارتباط آن با اختلالات و ناهنجاری‌های انجام شده، نشان میدهد افراط و تفریط در مواردی مثل آزادی، مراقبت، پذیرش، توجه، توقع، انتظار و تشویق به انجام کارهای خلاف و نادرست نقش بسیار مهمی را در ایجاد و تداوم مشکلات رفتاری کودکان ایفا می‌کند که در اینجا به طور خلاصه به بخشی از آنها اشاره می‌کنم:الف: پذیرش کامل در مقابل دفع و طرد کامل:
اگر فضای خانواده هر حرکت و رفتار بچه را با وجود درست یا غلط بودن آن پذیرا باشد کودک دچار اختلالات رفتاری می‌شود، زیرا او فرق رفتارهای درست یا نادرست را یاد نمی‌گیرد و از دیگران نیز توقع دارد مانند پدر یا مادر او هرگونه رفتار او را با روی خوش و صمیمیت بپذیرند و چون چنین امری در جامعه مقدور نیست، مشکلات و درگیری‌های اجتماعی او آغاز می‌شود. از طرف دیگر در جبهه مقابل خانواده‌هایی هستند که هیچگونه رفتار کودک را نمی‌پذیرند و در واقع دائما در حال دفع و طرد او هستند، در چنین فضایی کودک نمی‌داند چه چیز باعث قبول و تشویق و کدام رفتار موجب خشم و طردش می‌شود، به عبارت دیگر کودک در انجام هر کار دچار سردرگمی و تشویش است. این کودکان در آغاز هر حرکت با تشویش و دودلی شروع به کار می‌کنند، دائما در اضطراب هستند و بر‌خلاف گروه اول، تصور می‌کنند اجتماع، مدرسه و دوستان باید هر حرکت آنها را با ذوق و شوق پذیرا باشند و در غیر این صورت با چشم کینه و انتقام‌جویی به اطراف نگاه می‌کنند. بیان واقعیت‌های رفتاری به کودک و اصلاح رفتاری او و تشویق یا تکذیب بموقع و واقعی باعث مواجهه کودک با حقایق رفتاری می‌شود.
ب: آزادی و اختیارات بیش از اندازه در برابر سختگیری و دیکتاتوری بیش از حد:
رعایت نکردن اعتدال در آزادی دادن به کودک می‌تواند منجر به دشواری‌ها و ناهنجاری‌های رفتاری در وی شود، مثلا فرزند خانواده‌ای که می‌تواند شب را تا دیر وقت یا تمام شب را بدون اطلاع خانواده و در خارج از منزل بگذراند و می‌داند که خانواده از موقعیت و ارزش‌های اخلاقی مکان وی مطلع نیست، یا هر وقت دلش بخواهد به تفریح و گردش به تنهایی یا با دوستان می‌رود و حتی از اطلاع تلفنی نیز خودداری می‌کند و با آزادی کامل می‌تواند هر پدیده‌ای را تجربه کند، فردی لذت‌طلب و بی‌بند و بار خواهد شد. او به اطلاع‌دادن یا اجازه گرفتن از والدین به چشم یک عمل کودکانه و مسخره نگاه می‌کند و با همین روند رشد کرده و پا به جامعه می‌گذارد. در نقطه مقابل خانواده‌ای است که کودک در آن هیچگونه آزادی و اختیار متناسب با سنش ندارد و هر آنچه را که خانواده به او دیکته می‌کنند باید بدون اینکه به منطق آن آگاه باشد بی‌چون و چرا بنویسد و حق هیچگونه اظهارنظر، تصمیم‌گیری یا دخالت ندارد. این کودک با ویژگی‌هایی مثل نارضایتی از اطرافیان، درونگرایی، انزوا و بی‌اعتمادی نسبت به دیگران پرورش می‌یابد. مطالعه درباره والدین یا یکی از آنها که دارای رفتاری اینچنینی هستند، نشان میدهد این فرد در دوران کودکی محروم از هرگونه حق مشارکت یا اظهارنظر بوده و حالا با قصد فرافکنی آنها را در مورد فرزندان خود اعمال می‌کند.
ج: مراقبت و توجه بیش از حد، بی‌توجهی بیش از اندازه:
افراط و تفریط در میزان توجه و مواظبت نسبت به اعمال و رفتار کودک می‌تواند موجب بروز ناهنجاری‌های رفتاری در وی شود. مراقبت بیش از حد کودک وقتی که او می‌تواند بخشی از وظایف و مسؤولیت‌ها را شخصا به عهده بگیرد موجب دشواری‌های رفتاری در او می‌شود. بعضی از والدین حتی اجازه نمی‌دهند فرزندشان خودش آب بنوشد یا رختخواب خود را مرتب کند، در اینگونه موارد او متکی به غیر بار می‌آید و اعتماد به نفس او که ضرورت زندگی و سرمایه کودک است شکل نمی‌گیرد و رشد نمی‌یابد. در پاره‌ای از موارد ملاحظه می‌شود مادر، پسر 12 ساله خود را حمام می‌کند و عقیده دارد او خود را تمیز نمی‌شوید یا پدر کفش‌های او را واکس می‌زند، اینگونه حرکات نمونه‌ای از رفتار افراطی والدین است که باعث ضعف شخصیت و تنبلی او می‌شود. در مقابل عدم توجه به رفتارهای کودک و غفلت از کارهایی که او انجام میدهد، می‌تواند زیربنای مشکلات رفتاری او شده و کودک را خودسر بار می‌آورد. آموختن روش انجام کارها و نظارت برای یک یا دو بار جهت کنترل، بهترین نوع رفتار است.
ادامه دارد
*متخصص علوم رفتاري و آسيب‌شناس اجتماعي