سیامک احمدی
نمایشنامه «خواستگاری» نوشته آنتوان چخوف، اگرچه موضوعی تکراری را دنبال می‌کند اما نوع رویکرد نویسنده به گوشه کنار چنین رویدادی، نو، متفاوت و حتی غیرمتعارف است. براین اساس می‌توان گفت که نمایشنامه«خواستگاری» چخوف، نگرشی ناتورالیستی را به همراه دارد که صرفا به بیان قصه و حوادث ریز و درشت کمیک می‌پردازد و محتوای اثر را جزء جدایی‌ناپذیر خود زندگی معرفی می‌کند و بر آن است که جنبه‌های کمدی را از چارچوب خود متن فراتر نبرد. این رویکرد به علت تاکید زیاد خچوف بر موضوع، تا حدودی چون تمثیلی برای کمدی بودن خود زندگی عمل می‌کند و بیانگر آن است که برخی از جدی‌ترین حادثه‌های زندگی بشر می‌تواند به یک کمدی تبدیل شود.همه کنش‌های نمایشنامه و تناقض متن از درون تضاد و کنتراست میان دختر و خواستگار که در اصل همسان در اندیشه و نگاه به زندگی هستند، شکل می‌گیرد. یکی از طرفین باید تعامل نشان دهد و به‌گونه‌ای دیگر جلوه نماید، اما به شکلی هر دو بر حفظ فردیت، عادات و داشته‌هایشان اصرار می‌ورزند.
در اجرای نمایش«خواستگاری» وجوه درونی و محتوایی نمایشنامه جای خود را به همسانی در خلق و خو داده است و اسماعیل شفیعی، کارگردان این نمایش، با تکیه بر خلق و خوی آنها و با بهره‌گیری از فیگور، ژست و بویژه خشونت بیش از حد شخصیت‌ها، بی‌آنکه بر نشان دادن آدم‌های چخوف، اصراری داشته باشد، خود برای آنان قرینه‌هایی ناهمگون در نظر گرفته که روی صحنه کاری جز داد و فریاد و کتک‌کاری نمی‌توانند داشته باشند و ندارند. این امر موجب شده کمدی تا حد هجو پیش رود و بر این اساس موضوع محوری اثر بسیار کمرنگ و حتی به حاشیه رانده شده است، گویا اجرا منتسب به نمایشنامه دیگری از نویسنده‌ای دیگر است، چرا که این تغییرات، اعمال نظرها و شیوه‌ها به هیچ‌وجه در راستای بالابردن یا برون‌نمایی ویژگی‌های نمایشنامه چخوف نیست بلکه پایین آوردن ارزش‌‌های آن است.
اصرار بر حرکات اغراق‌آمیز امپرسیونیستی و عارضه‌مند نشان دادن آدم‌ها، دلیلی است بر اینکه هیچ‌کدام از پرسوناژهای نمایش«خواستگاری» شخصیت‌پردازی نشوند، ضمن آنکه بازی بازیگران ملال‌آور و خستگی تماشاچیان را صدچندان می‌کند و در ادامه باید گفت که دختر و خواستگار او به مانند بیماران آسایشگاهی روانی می‌مانند که در مشاعر، اختلال دارند.
بازی‌ها بر پایه اسلوب و روشی خاص که از تحلیل پرسوناژها حکایت کند، نیست و همه چیز این نمایش براساس این سلیقه شخصی غیرنمایشی شکل گرفته است. در این میان گاهی به نظر می‌رسد بازی بازیگران به نوعی است که گویی به گفتارها و رفتارهای خویش تظاهر دارند و بر آن هستند که به هر طریقی، یکدیگر را فریب دهند و این درحالی است که در نمایشنامه آنتوان چخوف، آدم‌ها براساس آنچه که در واقع هستند، کمیک به نظر می‌رسند. شلوغی و بی‌قاعدگی اجرا، ارزش محتوایی نمایشنامه را که زیر لایه کمیک‌اش بسیار جدی است، کمرنگ کرده و در مواردی دیگر آن رنگ و بو را از خود نشان نمی‌دهد و فقط برای جیغ زدن، فریاد و داد و بیداد کردن روی صحنه و به هم ریختن و دعوا با هم حضور به هم می‌رسانند و اینها درحالی است که چخوف شاخصه‌های کمدی موقعیت طبقاتی آنان را نیز در شکل‌گیری چنین وضعیتی دخیل می‌داند.کارگردانی این نمایش نیز مانند بازی‌ها است، هیچ میزانسنی روی تفکر و بازپرداخت نمایشی صورت نگرفته و بسیاری از حالات و حرکات بازیگران اضافی است. برخوردار نبودن صحنه از شکل‌دهی و میزانسن‌های معین، سبب شده که جایگیری بی‌اسلوب و بی‌نظم بازیگران، اختیاری به نظر آید که این امر به همراه صدای پای بازیگران روی تخته‌های کف صحنه مزیدی است برعلت کلافه شدن تماشاچی. کارگردان نمایش در حوزه اجرا می‌کوشد که مدام از متن بیرون بزند و وارد جاده خاکی شود و این امر او را به سویی می‌برد که نمایش را کاملا دلبخواهی پیش می‌برد. او هر دو پرسوناژ را در حال داد و بیداد نشان می‌دهد، هرچند که نمایشنامه«خواستگاری» چخوف، چنین رویدادی ندارد. این درحالی است که حتی آن عصبانیت بازیگران در روی صحنه نیز مصنوعی و از روی بی‌تجربگی است، چرا که برای نشان دادن عصبانیت نیاز به آن همه فریاد نیست بلکه گاه یک سکوت و یک نگاه تنفرآمیز تاثیر صدچندانی دارد. آنچه از یک نمایشنامه کمیک انتظار می‌رود، اجرایی کمیک است اما این اجرا هیچ‌کدام از این فرآیندها را با خود همراه نساخته و اصلا کمیک نیست و کسی را هم نمی‌خنداند، بلکه اسباب آزار و اذیت بازیگران و تماشاچیان را فراهم می‌سازد. در این میان نبود موسیقی مناسب و هدفمند در کار نیز این مشکل را تشدید می‌کند و نمایش را غیرقابل تحمل می‌سازد.طراحی صحنه این کار برآیند ذهنیتی جدی اما انتزاعی است و هیچ ارتباطی با محتوای نمایش«خواستگاری» و ژانر کمدی آن ندارد. این طراحی عملا در صحنه بدون استفاده است و جز یک صحنه‌آرایی جنبی و حاشیه‌ای، هیچ چیز دیگر از آن تلقی نمی‌شود. طراحی صحنه از ساختاری ناهمگون شکل گرفته و با موضوع کاملا بی‌ارتباط است؛ بخشی از آن داخل خانه را نشان می‌دهد و بخش دیگر تارعنکبوتی بزرگ است که تصویر بی‌ربط یک زن را در خود دارد که با انگشت به گونه‌ای ابهام‌آمیز به بالا اشاره می‌کند. این طراحی به گونه‌ای است که در هر قسمت، توضیحی در کنار کار باید نصب می‌کردند تا از مفهوم طراحی، بشود چیزی فهمید. اگر طراح قصد داشته که با تار عنکبوت نشان دهد که آدم‌های نمایش در فضایی اینچنین گرفتار آمده‌اند، هیچ ربطی به کمدی ناتورالیستی نمایشنامه«خواستگاری» ندارد، البته زمان این نوع طراحی‌ها نیز به‌سر آمده است.