انتظارات بیش از حد والدین از علت‌های اصلی دروغگویی کودکان

الهام صادقی:

بدون تردید برای هریک از ما بارها پیش آمده که هنگام شنیدن سخنان فرزند خود یا یکی از اعضای خانواده، دوستان و آشنایان متوجه شویم صحبت‌های وی صحت ندارد و به اصطلاح عامیانه دروغ است. اگر چند لحظه‌ای تامل کنیم و بیندیشیم، می‌توانیم برخوردهایمان را در این مواقع مرور کنیم؛ اینکه در پاسخ به گفته‌های خلاف واقع آنها چه عکس‌العملی نشان داده‌ایم، نگران شده‌ایم، چه گفته‌ایم و برخورد ما چه تاثیراتی بر کودکی که چنین رفتاری از وی سر زده داشته است؟

«کنگ لی» یکی از محققان دانشگاه تورنتو معتقد است، تقریبا همه کودکان دروغ می‌گویند بنابراین والدین نباید با مشاهده این امر نگران شوند. جالب‌تر اینکه از نظر وی و بسیاری از روانشناسان، کودکانی که از رشد شناختی بالاتری برخوردار باشند بهتر سخنانی می‌گویند که خلاف واقع است زیرا می‌توانند آثار و رد پای دروغ خود را بپوشانند یا به قولی استتار کنند که این ویژگی می‌تواند در آینده از کودک یک بانکدار یا تاجر موفق بسازد. از سوی دیگر به گفته روانشناسان و روانکاوان، دروغ گفتن نیازمند فرآیندهای متعدد مغزی مانند ترکیب منابع اطلاعاتی و دستکاری اطلاعات برای دستیابی به اهداف مورد نظر است زیرا این رفتار با رشد مناطقی از مغز که «عملکرد اجرایی» را فعال می‌کنند و از سطوح بالاتری از تفکر و استدلال بهره می‌برند در ارتباط است. لی و تیم تحقیقاتی‌اش برای بررسی این نظریه روی یکهزار و 200 کودک و نوجوان 2 تا 16 ساله مطالعه کردند که بیشتر آنها سخنان غیرواقع می‌گفتند. در این پژوهش از کودکان خواسته شد به عروسکی که در گوشه اتاق قرار دارد نگاه نکنند، این در حالی بود که اتاق مجهز به دوربین‌های فیلمبرداری بود. با این وجود از هر 10کودک تنها 9 نفر به عروسک نگاه نمی‌کرد و بسیاری از آنها به دروغ می‌گفتند که عروسک را نگاه نکرده‌اند. آنها دریافتند تنها کودکانی بهترین دروغ‌ها را می‌گویند که از توانایی‌های شناختی بهتری نسبت به دیگر همسالان خود برخوردار هستند. تحقیقات انجام شده نشان می‌دهد 20درصد از کودکان 2ساله دروغ می‌گویند که این میزان در سن 3 سالگی به 50 درصد و در سن 4 سالگی به 90 درصد می‌رسد. پردروغ‌ترین سن در میان کودکان 12 سالگی است؛ سنی که بیشتر آنها دروغ می‌گویند. در عین حال تمایل به دروغگویی از 16 سالگی کاهش پیدا کرده و به 70 درصد می‌رسد. با آغاز بزرگسالی افراد جوان می‌آموزند تا دروغ‌های مصلحتی یا دروغ‌های سپید را که تقریبا همه انسان‌ها برای جلوگیری از آسیب زدن به احساسات دیگران از آنها استفاده می‌کنند، جایگزین دروغ‌های دیگر کنند.

چرا کودکان دروغ می‌گویند

شنیدن دروغ از افراد بزرگسال اگرچه رایج‌ترین علت برای دروغگویی کودکان است اما عوامل دیگری چون ترس، احساس فشار، حسادت و رقابت، جلب توجه، تخیل کودکانه و داشتن انتظارات و توقعاتی که بیش از توان کودک است، می‌تواند دلیلی برای بروز چنین رفتارهایی باشد.به طور مثال اگر کودک به سبب راستگویی تنبیه شود، در صورت تکرار برای رهایی از مجازات به دروغ متوسل می‌شود، علاوه بر این اگر والدین و مربیان از کودک انتظاراتی داشته باشند که منطبق با توانایی وی نباشد در این صورت دروغگویی در کودک تقویت و تشدید خواهد شد. به گفته گیتی اسدی، کارشناس ارشد مشاوره و راهنمایی، اغلب والدین در مقابل سخن دروغ کودک خود سریع جبهه‌گیری می‌کنند و از مضرات دروغ برای کودک خود می‌گویند، غافل از اینکه در بیشتر اوقات کودکان با این کار سعی می‌کنند کاری انجام دهند یا حرفی بزنند که والدین خود را خوشحال کنند. وی ادامه می‌دهد: با این نگاه آنها برای اینکه والدین خود را ناراحت یا عصبانی نکنند به دروغ و خلاف واقعیت متوسل می‌شوند. کودکی که ظرفی را می‌شکند برای اینکه مورد مواخذه والدین قرار نگیرد و آنها را ناراحت نکند، به عنوان مثال در جواب این سوال که چه کسی این کار را کرده است؟ می‌گوید من نبودم. به این ترتیب بچه‌ها اولین دروغ‌ها را اینگونه شروع می‌کنند. در چنین مواقعی باید بگوییم، «ببین! این ظرف شکسته است» به جای اینکه بگوییم، «تو ظرف را شکستی؟» زیرا اگر کودک عصبانیت شما را ببیند، ترجیح می‌دهد واقعیت را نگوید تا مواخذه نشود. جلب توجه اطرافیان نیز ممکن است دلیلی برای کتمان واقعیت از سوی کودک باشد، به عنوان مثال در صورتی که کودک در خانواده یا مدرسه مورد بی‌توجهی اطرافیان قرار گیرد، برای جلب نظر دیگران به گفتن دروغ در زمینه‌های گوناگون متوسل می‌شود. به هر حال همان‌طور که رئیس‌ بخش روانشناسی اطفال بیمارستان شهر میلان می‌گوید، دروغگویی کودکان در سنین 3 تا 5 سال با دروغگویی بچه‌ها در سنین بالاتر کاملا متفاوت است. به گفته کاپادونیا، کودکی که هنوز قادر به تشخیص واقعیت از خیال و رویا نیست، برای تجربه احساس شادی و غم به طور واقعی، خود را در دنیای خیالی که خودش آن را ساخته است، قرار می‌دهد تا آنجا که حتی گاه هنگام تعریف ماجرای مرگ قهرمان ساخته ذهن خود برای دیگران گریه می‌کند. از سوی دیگر برخی اوقات نحوه بیان و برخورد والدین و مربیان با کودک وی را به دروغ گفتن وامی‌دارد یا دروغگویی را به او می‌آموزد. به طور مثال پدر و مادر یا سایر بزرگسالان مانند پدربزرگ و مادربزرگ به کودکی که مرتکب عمل خلافی شده اصرار می‌ورزند که او این کار را انجام نداده است بلکه دیگری مانند همسایه، دوست یا برخی موجودات خیالی مرتکب این کار شده‌اند. در این حالت نیز آنها علاوه بر آنکه کودک را دروغگو بار می‌آورند به او می‌آموزند با این کار می‌تواند از قبول مسؤولیت‌ رفتارهایش بگریزد. به طور کلی می‌توان گفت کودکان معمولا به 3 دلیل دروغ می‌گویند؛ کودک واقعیت و خیال را درهم می‌‌آمیزد و گاه تصورات خود را کاملا واقعی می‌‌پندارد. بیشتر اوقات تا 6 یا 7 سالگی، توانایی کودک برای افتراق وقایع واقعی از خیالی کامل نشده، کودک به نوعی تفکر آرزومندانه پسرفت کرده است و بدین طریق با یک واقعیت غیرقابل تحمل انطباق می‌‌یابد. به عنوان مثال کودکی که پدرش او و دیگر افراد خانواده‌اش را ترک کرده ممکن است داستان‌هایی درباره اینکه پدرش شماره تلفن وی را نمی‌‌‌داند، بسازد. البته آنها برای فرار از تنبیه یا انتقاد هم دروغ می‌‌گویند. کودک ممکن است بداند آنچه می‌‌گوید حقیقت ندارد ولی به تدریج خودش هم بخش‌هایی از آن را باور می‌‌کند، گاهی اوقات کودکان باهوش‌تر بیشتر به دروغگویی پناه می‌‌برند تا تایید والدین را از دست ندهند و از عواقب کار خود فرار کنند.

با کودکان دروغگو چگونه باید رفتار کرد؟

بسیاری از افراد معتقدند فردی که از سنین کودکی سخنانی خلاف واقع می‌گوید، آینده روشنی نخواهد داشت زیرا احتمال ارتکاب به جرائم در این افراد بیشتر است. با این وجود روانشناسان معتقدند میان گفتن دروغ‌های کوچک در خردسالی و تمایل به تقلب در امتحان یا تبدیل شدن به یک کلاهبردار در زندگی آینده هیچ ارتباطی وجود ندارد اما بر اساس گزارش تلگراف، لی معتقد است گرفتن مچ کودکان هنگام دروغ گفتن رفتاری اشتباه نیست تنها باید از آن به عنوان فرصتی برای آموختن ارزش‌ها و کارهای پسندیده و ناپسند استفاده کرد. به بیانی دیگر به جای فریاد کشیدن یا تنبیه کودک باید با او درباره اهمیت راستگو بودن و تاثیرات منفی دروغگویی صحبت کرد. همچنین به گفته اسدی دروغگویی در سنین کودکی به معنای داشتن مشکل شخصیتی نیست و والدین نباید از واژه‌هایی مانند «تو دروغ می‌گویی» یا «دروغ نگو» استفاده کنند. در عوض باید سعی کنند مفهوم حقیقت را برای او روشن کنند. این کارشناس ارشد مشاوره و راهنمایی می‌افزاید: این مفهوم در یک بازی کاملا قابل انتقال است. از جمله بازی با ماسک، اگر کودک از یک صورتک وحشتناک می‌ترسد، می‌توان به او گفت که این صورتک غیرواقعی و دروغ است تا به این ترتیب او پی به مفهوم واقعیت و دروغ ببرد. نخستین‌ قدم‌ها درباره این مفاهیم در این سن با همین بازی‌ها برداشته می‌شود و علاوه بر این او از خانواده و مدل برقراری ارتباط والدین با اطرافیان الگوبرداری می‌کند. پدر و مادری که به‌راحتی در مقابل کودک دروغ می‌گویند در واقع آموزش دروغگویی به کودک می‌دهند و وقتی حرفشان با عملشان تفاوت دارد، نمی‌توانند توقع راستگویی از کودک خود داشته باشند. حال برای پاسخ دادن به این پرسش که چگونه می‌توان از بروز چنین رفتارهایی در کودکان پیشگیری کرد یا در صورت وقوع آن را درمان کرد؟ باید گفت، والدین و مربیان باید حقایق چه تلخ و چه شیرین را بپذیرند و با اتخاذ رفتارهای سنجیده به کودک بیاموزند که گفتن واقعیات به هر شکلی که باشد بیشتر از سخنان و توجیهات غیر واقع مورد قبول است، علاوه بر این موجبات تنبیه و آزار کودک را فراهم نخواهد کرد زیرا جلب توجه کودک به این نکته که والدین و مربیان او را برای دروغگویی تشویق و برای راستگویی تنبیه نمی‌کنند به تظاهر در رفتار و جعل واقعیت نخواهد پرداخت. از سوی دیگر بزرگسالان باید از طرح سوالاتی که به احتمال زیاد کودک برای پاسخ گفتن به آن متوسل به کتمان واقعیت خواهد شد، خودداری کنند. از سوی دیگر در صورت شنیدن دروغ، والدین و مربیان نباید شتابزده و بدون تفکر به تنبیه کودک روی بیاورند. البته برای بازداشتن کودک از دروغگویی و اصلاح رفتار وی باید از روش‌های صحیح بهره برد؛ مواردی چون نشان دادن ارزش راستگویی، دادن اجازه به کودک برای بیان احساسات خود، تعدیل انتظارات از کودکان و مواردی از این قبیل، زیرادر ابتدا کودک باید به این درک برسد که دروغگویی کاری ناپسند است که دربرابر آن راستگویی به عنوان عملی باارزش و پسندیده قرار دارد. از این رو کودک باید ارزش راست گفتن را تجربه کند و والدین و مربیان وی نباید در برابر دروغ‌های کودکان برآشفته شوند یا نسبت به او خرده بگیرند و از رفتارهای تنبیهی مانند تنبیهات جسمانی استفاده کنند. از جمله راهکارهایی که خانواده‌ها می‌توانند برای آموزش اشاره به عواقب سخنان غیرواقع به کودک خود از آن بهره ببرند، بیان نتایج و پیامدهای زشت و تلخ دروغگویی در قالب داستان برای آنهاست. نکته مهم دیگر دادن این امکان به کودک است که آزادانه احساسات خود را ابراز کند تا والدین در صورتی که رفتار فرزندشان پسندیده نباشد قادر به ریشه‌یابی زمینه‌های بروز چنین برخوردی از سوی وی باشند. به عنوان نمونه در خانواده‌ای که نوزادی متولد می‌شود اگر کودک از برادر یا خواهر کوچکش که به تازگی به جمع خانواده اضافه شده خوشش نمی‌آید، باید این اجازه به او داده شود که احساساتش را بیان کند تا پدر و مادر پس از شنیدن نظر کودک، رفتار او را تحلیل کرده و با یافتن علل پیدایش چنان احساساتی کودک را راهنمایی کنند و با برخورد شایسته رفتار و احساسات او را تغییر دهند. بنابراین در مواقعی که کودک مرتکب اشتباهی شده اما برای پنهان کردن خطای خود به دروغ متوسل نمی‌شود، باید از هرگونه برخورد تنبیهی خودداری کرد و با ملایمت به او تذکر داد که رفتارش صحیح و پسندیده نیست.

نداشتن انتظارات بیش از توان کودک نیز از جمله راهکارهای پیشگیری از بروز چنین رفتاری در وی است، زیرا در غیر این صورت، دروغگویی کودک تقویت و تشدید خواهد شد. علت آن ناتوانی وی در عملی کردن خواسته‌های اطرافیان است، بنابراین او برای جبران این ضعف به گفتن دروغ متوسل می‌شود.