یک تئوری بازدارندگی در میان کشورهای هسته‌ای وجود دارد، به عنوان مثال مساله‌ای که بین ایالات متحده و اتحاد جماهیر شوروی در اوایل دهه 50، 60، 70 و 80 وجود داشت. پرسش این است که آیا شما نیز باور دارید یک تئوری مشابه می‌تواند وجود داشته باشد یا بین دیگر کشورهای هسته‌ای ادامه داشته باشد؟
خب سوال این است که آیا نابودی حتمی دوجانبه در موارد دیگر موثر است. من فکر نمی‌کنم درباره آن مطمئن باشم. حتی اگر بین ایالات متحده و اتحاد جماهیر شوروی موثر باشد، می‌تواند بخشی از موفقیت باشد. تا آنجایی که ما می‌دانیم موقعیت‌های زیادی وجود داشته که ایالات متحده قصد به کار بردن این سلاح را به جدیت داشت و سپس عاقلانه استفاده از آن را متوقف کرد. من درباره آن زیاد راضی نیستم.
شما به پیشنهادی اشاره کردید که در آن از انگیزه‌هایی برای بازداری ایران از فرآیند غنی‌سازی استفاده شده است. آیا شما فکر نمی‌کنید کمی دیر است که درباره تعهد ایران برای غنی‌سازی اورانیوم صحبت کنیم؟ سوال دوم من این است، همانطور که شما به گسترش سلاح هسته‌ای پاکستان اشاره کردید، نشانه‌هایی وجود دارد که نشان می‌دهد عبدالقدیرخان نه‌تنها به کره شمالی، لیبی و ایران بلکه به کشور چهارمی نیز تکنولوژی ارائه می‌دهد. آیا شما دوست دارید حدس بزنید که این کشور چهارم کدام کشور است و به عنوان یک انگیزه برای آن کشور چه برنامه‌ای را توصیه می‌کنید؟
آفریقای جنوبی بمب اتمی داشت اما از آن صرف‌نظر کرد بنابراین ظاهرا در آن مورد زیاد دیر نبود. من فکر نمی‌کنم در همه موارد خیلی دیر باشد، البته به شرطی که شرایط مناسب باشد. فرضیه من این است که ایران زمانی که در این مسیر پا گذاشت، به فکر وضعیت امنیتی خودش بود و اگر آن نگرانی‌های امنیتی از بین برده شود و اگر علاوه بر آن، آنها پاداش‌های دیگری را برای خودداری اختیاری بگیرند، فکر نمی‌کنم زیاد دیر شده باشد. این امکان وجود دارد که آنها فرصت طلبی کرده و خواهان فرصت بیشتری به نفع خود باشند. من آن را رد نمی‌کنم اما تصور من این است که آنها برای مذاکره آمادگی دارند.
من اخیرا روزنامه‌ها را به دقت مرور می‌کردم. به نظر می‌رسید که جهان اسلام تسلیم گذشته شده و از طرح‌های آمریکا استقبال می‌کند. حتی گزارشی خواندم که دولت سوریه از جنبش اسلامی موجود در آنجا خواسته است انتقاد از حمله ایالات متحده به عراق را متوقف کند. همچنین اصلاحات لیبی را دیدم و گفته می‌شود که برنامه سلاح‌های هسته‌ای خود را ترک کرده است، بنابراین شاید به نظر می‌رسد رویکرد آمریکا در حال پیشرفت است. ایالات متحده، پاکستان، افغانستان، عراق، لیبی و کل جهان اسلام به غير از کشور ایران را در دست گرفته و سوریه نیز حتمی است.
درباره اینکه آیا کشورهای اسلامی در اختیار ایالات متحده هستند، من فکر نمی‌کنم خیابان‌های کشورهای اسلامی در اختیار ایالات متحده باشد. برعکس به نظر می‌رسد رویداد عراق یک حالت خیلی ضدآمریکایی ایجاد کرده است، بنابراین آنجا مقادیر زیادی از نظرات خاموش درباره سازگاری با یک موضع قدرت وجود دارد. بله، آنها می‌دانند که ایالات متحده یک موضع ابرقدرتی کامل در زمینه سلاح‌ها دارد. امروزه بودجه نظامی آمریکا به اندازه کل بودجه نظامی دنیاست. به نظر من هر فرد باید این موضوع را در نظر بگیرد زیرا آنها قدرت نظامی خود را درباره عراق به نمایش گذاشتند، بنابراین نتیجه چیزی جز آنچه آنها می‌خواهند، نمی‌شود. من درک می‌کنم که دولت‌ها کمی در برخوردشان محتاطانه عمل می‌کنند اما درباره حمایت در خیابان‌ها، مردم زیاد محتاط نیستند. فکر می‌کنم جهان درباره این نگران است که ایالات متحده همه وزن خود را روی دیگران بیندازد و من نیز چنین فکر می‌کنم. این امید هست که دولت ایالات متحده بتواند چیزی یاد گرفته باشد. اما امیدوارم آنها به حد کافی واقعگرا و زیرک باشند تا بدانند چه چیزی اشتباه است زیرا آنها آن را سرانجام متوجه خواهند شد.
اگر نگاهی به تاریخ داشته باشید، مشاهده می‌کنید که تحریم‌ها موثر نبوده‌اند. در صورتی که تهدید تحریم‌ها را در میز مذاکره نادیده بگیرید، چه جایگزین‌های دیگری به وجود می‌آید که در نظر شما قابل قبول باشد؟
پرسش درباره اینکه تحریم‌ها زیاد موثر نیستند، خیلی کلی است. بالاخره درباره لیبی این احساس وجود دارد که سال‌های طولانی تحریم، تاثیر داشته است و آن دلیل اصلی این بود که چرا قذافی خواست از موانعی که تحریم ایجاد کرده بود، رها شود و شرایط را به حالت قبل بازگرداند. درباره عراق نیز تحریم‌ها موثر بودند. از بازجویی‌های صدام فهمیدم که او گفته بود آنها می‌خواستند از وضعیت تحریم بیرون بیایند، بنابراین او صادقانه به سازمان ملل گفت که آنها از شر سلاح‌های کشتار جمعی خلاص شده‌اند. این حرف درست بود اما همچنین می‌خواست در میان همسایگان خود این تاثیر را داشته باشد که او هنوز هم خطرناک است، مانند اینکه یک مکان مخصوص سگ نگهبان بدون سگ باشد.صدام خطا کرد زیرا فکر نمی‌کرد ایالات متحده تا جایی پیش رود که موجب شروع جنگ شود.
آقای دکتر بلیکس! اگر شما امکان پس‌نگری داشتید، آیا حالا فکر نمی‌کنید که شما فقط یک سرپوش برای طرح‌های استراتژیک با گستره خیلی وسیع‌تر از تنها تعداد کمی سلاح‌های کشتار جمعی بودید و اگر شما بتوانید زمان را به عقب بازگردانید، آیا شما یک برگ تبرئه بدون ابهام به عراق نمی‌دادید؟
زمانی که درباره دولت ایالات متحده سخن به میان می‌آید، باید توجه داشته باشیم این رئیس‌جمهور است که تصمیم می‌گیرد. البته افرادی مانند چنی و دیگران از ابتدا فکر می‌کردند بازرسی مضحکانه است. آقای چنی اظهار داشت: «حتی در بهترین شرایط نیز بازرسی بیهوده است، بنابراین اشتیاق زیادی برای اجرای دقیق این رویه وجود نداشت. شاید بوش تمایل به حمله داشته است. شاید او درباره بازرسی‌ها مشکوک بود. حتی در فوریه 2003 از من پرسید که تا چه مدت می‌تواند این گزینه‌ها را بازگذارد. حالا ارائه یک برگ تبرئه مساله را مشکل‌تر می‌کند. اغلب عراقی‌ها به ما می‌گویند «ببینید! اگر شما کسی را پای دادگاه بکشانید، شاکی مجبور است ثابت کند که شما گناهکار هستید وگرنه شما تبرئه خواهید شد. بنابراین ما باید تبرئه شویم زیرا شما نتوانسته‌اید ثابت کنید که ما هیچ نوعی از سلاح‌های کشتار جمعی را داشته‌ایم.» من توضیح دادم که آنها مانند یک متهم در دادگاه جنایی نبودند بلکه آنها در یک وضع خاصی بودند که دنیا از آنها می‌خواست به این شکل رفتار کنند و ما مطمئن بودیم که عراق هیچ نوع سلاح کشتارجمعی ندارد. زمانی که مردم به دلیل عدم وجود شواهد در دادگاه تبرئه می‌شوند، لزوما این به آن معنا نیست که آنها اطمینان همه را جلب کرده باشند. بنابراین مشکل کار اینجا بود که حالت منفی را ثابت کنیم. چگونه شما می‌توانید حالت منفی را ثابت کنید در حالی که در آنجا چیزی وجود ندارد؟ این مساله‌ای برای عراقی‌ها و ما بود. من در شورای امنیت گفتم این کار مشکل است. شما نمی‌توانید به صورت صددرصد ثابت کنید. من به عراقی‌ها گفتم شما می‌توانید بهتر از این عمل کنید، بنابراین در فوریه 2003، آنها با یک فهرست طولانی از افرادی به ما مراجعه کردند که گفته می‌شد در نابودی سلاح‌ها در سال 1991 شرکت داشته‌اند. فکر می‌کنم در صورتی که بازرسی‌ها به مدت چند ماه دیگر ادامه داشت، می‌توانستیم به همه مکان‌هایی که ماموران اطلاعاتی آمریکایی و بریتانیایی به آن مشکوک بودند، برویم و به دنیا گزارش کنیم که آنها سلاح‌های کشتارجمعی ندارند. ما می‌توانستیم گزارش کنیم که با اینکه آنها صددرصد معتقد بودند آنجا سلاح‌هایی وجود داشت، ولی صفر درصد درباره آنها دانش داشتیم. فکر می‌کنم این موجب می‌شد که شروع جنگ مشکل‌تر شود.
نظر شما درباره جنگ عراق و حمله ایالات متحده چیست؟
یکی از اهدافی که برای حمله نظامی به عراق ادعا می‌شد، این بود که از گسترش القاعده و گروه‌های تروریستی دیگر که اظهار می‌شد توسط عراق حمایت می‌شوند، جلوگیری کنند. اگر این واقعا یک هدف بود، در این صورت به طور شگفت‌آوری شکست خورد. آشکار است که اشغال، تحریک کننده تروریسم است و اقدامات پاسخی شدید و غیرقانونی که در این مورد همانند موارد مشابه دیگر در ابوغریب و گوانتانامو همانند چچن انجام گرفت، موجب ایجاد تروریست‌های بیشتری می‌شود و این خطر را به وجود می‌آورد که تعداد زیادی از غیرنظامی‌ها – در غیراین صورت برای افراط‌گراها مطلوب نبود - آنها را حمایت کنند. با اینکه دلایل زیادی برای هشدار درباره «جنگ تمدن‌ها» وجود ندارد اما در صورتی که کشمکش علیه جهادگران اسلامی به طریقی دنبال شود که رویکردهای ضدآمریکایی و ضدغربی را در میان تعداد وسیعی از میانه‌روهای اسلامی قوی‌تر سازد و بر عکس، به حد کافی بد خواهد شد. در آن صورت تروریسم تندرويی را تشدید خواهد کرد که امروزه تلاش می‌شود تا متوقف شود. اگر به جای تضاد تمدن‌ها درباره «پیوند تمدن‌ها» صحبت کنیم، به نظر من این ایده خوبی است که به ما کمک خواهد کرد. بعد از 11 سپتامبر یا بعد از قتل‌عام بسلان، وضعیت طوری است که به راحتی عاملان جرم را مجازات کرده و گروه مسؤول را از بین ببرند. هنوز هم بعد از مدت‌های طولانی لازم است که بپرسیم چرا تروریست‌ها چنین اعمال جنایتکارانه‌ای را مرتکب می‌شوند. مطمئن باشید انگیزه‌های آنها متفاوت است و بسیاری از آنها حالت سردرگمی یا احساس پوچی دارند. هر چند در صورتی که بتوان اقدامات غیرمسلحانه قابل قبولی را انجام داد که انگیزه‌های تروریستی را کاهش دهد، باید این اقدامات در دستور کار باشد، خواه آنها در زمینه‌های توسعه اقتصادی یا اجتماعی باشند، خواه در زمینه استقلال بیشتر برای مناطق یا گروه‌های خاص. این موارد کمکی به تروریسم نمی‌کند اما منطقی است. امیدوار کننده است که تونی بلر اظهار کرده بود که هیچ چیزی مهم‌تر از این نیست که تروریسم را در خاورمیانه کاهش داده و راه حلی برای مساله فلسطین و اسرائیل پیدا کنیم و اظهار داشته بود که او خودش را وقف این موضوع خواهد کرد. هر چند این نگرانی وجود دارد که گروه‌های تروریست ممکن است سلاح‌های هسته‌ای را در اختیار داشته باشند و آنها را به کار ببرند اما نگرانی درباره تجربه اخیر درباره اینکه دولت‌ها سلاح‌های هسته‌ای را در اختیار دارند، مشهودتر و بحرانی‌تر است. من موارد موفق اوکراین، قزاقستان و آفریقای جنوبی را عنوان کردم. متاسفانه بدون اشاره به گسترش تعداد کشورهایی که عضو پیمان عدم گسترش سلاح‌های هسته‌ای نیستند مانند اسرائیل، هند و پاکستان و نیز تخلفات انجام شده توسط کشورهای عضو پیمان عدم گسترش سلاح‌های هسته‌ای مانند کره شمالی، عراق و لیبی و یک تخلف مشکوک اما انکار شده توسط ایران که عضو پیمان عدم گسترش سلاح‌های هسته‌ای است، داستان کامل نمی‌شود.
نقطه نظر شما درباره برنامه اتمی کشورهایی مانند ایران و جمهوری خلق کره چیست؟ به نظر شما این برنامه‌ها قابل اطمینان است؟
امروزه ایران و جمهوری دموکراتیک خلق کره موجب نگرانی هستند و تهدیدات دومینویی و پرسش‌های سختی را درباره اینکه آیا باید سلاح‌های هسته‌ای به دست آورند یا این سلاح‌ها را گسترش دهند به وجود آورده‌اند. جمهوری دموکراتیک خلق کره که از پیمان عدم گسترش سلاح‌های هسته‌ای انصراف داد، اعلام کرد آمادگی این را دارد که با توسعه توانایی سلاح‌های هسته‌ای از حملات خارجی جلوگیری کند. اما اعلام کرد در صورتی که بعضی شرایط از جمله تضمین درباره امنیت در برابر حمله اجرا شود، آمادگی کناره‌گیری از این توانایی هسته‌ای را دارد. ایران اعلام کرده است که قصد او تنها استفاده از حق قانونی خود تحت نظارت پیمان عدم گسترش سلاح‌های هسته‌ای برای غنی‌سازی اورانیوم جهت ساخت سوخت برای رآکتورهای صنعتي و علمي خود است. همچنین خاطرنشان کرده است که با اینکه نمی‌تواند محروم شدن از این حق را بپذیرد، ولی می‌تواند بعضی از فعالیت‌های خود از جمله غنی‌سازی را در صورت مؤثر بودن عمل متقابل به تعویق بیندازد. در حال حاضر درباره هر 2 کشور تعدادی از دولت‌ها از طریق مذاکره در جست‌وجوی راه‌حل‌هایی هستند. این خیلی خوب است. جنگی که در عراق روی داد، نمونه‌ای نبود که همه خواهان ادامه آن باشند. هدف از راه حل برای ایران و جمهوری دموکراتیک خلق کره باید این باشد که اطمینان دهند هر 2 کشور از همه فعالیت‌های هسته‌ای خود دست بردارند اما در صورتی که بازرسی کامل را بپذیرند، می‌توانند مواد بمبی تولید کنند. با توجه به این، حداقل چیزی که باید پذیرفته شود، قبول کامل توافق‌های حفاظتی اضافی آژانس بین‌المللی انرژی هسته‌ای است. برای وادار کردن آنها برای پذیرفتن چنین تعهداتی، به اعمال متقابل جذاب در هر مورد نیاز است. درباره جمهوری دموکراتیک خلق کره من قبول دارم که ممکن است عاقلانه باشد بخش اقتصادی بسته را با تفسیر آن به طریقی جذاب کنیم که به کشور کمک کند به تدریج از سیستمی که موجب بدبختی و گرسنگی شده، خارج شود. باید بخش اقتصادی توافق با ایران، روابط سرمایه‌گذاری و تجاری و شاید حمایت برای عضویت در سازمان تجارت جهانی را تحت پوشش قرار دهد. در واقع به نظر می‌رسد که چنین مواردی می‌تواند در پیشنهادهای اروپایی‌ها باشد. اگر ایران بخواهد از سرمایه‌گذاری‌های زیربنایی که برای تولید بومی اورانیوم غنی شده برای رآکتورهای قدرتی خود کرده است، دست بردارد، آشکار است که باید یک تضمین چندجانبه برای عرضه سوخت اورانیومی به قیمت بازار برای رآکتورهای قدرتی این کشور آشکارا ارائه شود و به نظر می‌رسد جای آن بر سر میز مذاکره باشد.
به عقیده من، در هر 2 مورد ایران و جمهوری دموکراتیک خلق کره، باید بعضی از تضمین‌ها درباره امنیت در برابر حملات بیرونی داده شود. جمهوری دموکراتیک خلق کره به طور آشکار درباره یک «پیمان عدم تهاجم» صحبت کرده که به نظر می‌رسد چیزی بیرون از دوره استالین باشد اما ماهیت مهم‌تر از شکل است. بعضی از منتقدان اظهار می‌دارند که ایران به عنوان کشور غنی از نفت هیچ توجیهی برای ساخت کارخانه‌های قدرت هسته‌ای ندارد. به عقیده من این تقریبا یک استدلال استعماری است. چرا و به چه دليل یک کشور نفت‌خیز نباید برق را با قدرت هسته‌ای تولید کند و نفتی را که از طریق آن ذخیره می‌کند در بازار جهانی بفروشد؟ این بحث در زمان شاه در ایران، هرگز به میان نیامد و ایالات متحده و کشورهای دیگر در آن زمان برای فروش زیرساختارهای هسته‌ای به ایران با یکدیگر رقابت می‌کردند.
هانس بلیکس توسط کوفی عنان دبیرکل سازمان ملل، رئیس کمیسیون کنترل، تایید و بازرسی سازمان ملل شد و از بازنشستگی درآمد. هانس بلیکس با این کار، شغل سخت جلب رضایت عراق برای همکاری با پیمان‌های خلع سلاح را بر عهده گرفت که بعد از جنگ خلیج فارس در سال 1990 آغاز شده بود. بلیکس با قرار گرفتن در مرکز توجه جهانی، باید مذاکرات سرنوشت‌سازی را با عراقی‌ها از یک طرف و با نیروهای متحد بویژه ایالات متحده و انگلستان از طرف دیگر انجام می‌داد. این دیپلمات پرسابقه با استفاده از دانش حقوق و حقوق بین‌الملل و مهم‌تر از همه یک سبک خونسردانه باعث شد در سراسر خاورمیانه نظر دوستان و طرفدارانش را جلب کرده و فرد مناسبی برای این کار به نظر برسد. بلیکس در سال 1928 در شهر اوپسالا در کشور سوئد به دنیا آمد و دکترای خود را از دانشگاه کمبریج انگلستان دریافت کرد. او همچنین درجه دکترای خود در علم حقوق را از دانشگاه استکهلم در سال 1959 دریافت كرد و در این دانشگاه نیز به عنوان استاد حقوق بین‌الملل خدمت می‌کرد. بلیکس از سال‌های 1963 تا 1976 در وزارت خارجه سوئد خدمت می‌کرد و در سال 1978 وزیر خارجه آن کشور شد. او در سال‌های 1962 تا 1978 عضو هیات نمایندگان سوئد در کنفرانس خلع سلاح در ژنو سوییس بود. او همچنین عضو هیات نمایندگی سوئد در مجمع عمومی سازمان ملل به مدت 20 سال از سال‌های 1961 تا 1981 بود، از سال 1981 تا 1997 نیز به عنوان مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی هسته‌ای خدمت می‌کرد. بلیکس بشدت منتقد حمله به عراق بود و هميشه معتقد بود ایالات متحده و انگلستان علت جنگ را به بهترین شکل تفسیر کرده بودند تا در آن نیروهای متحد سازمان ملل نادیده انگاشته شوند. کتاب بلیکس که «خلع سلاح عراق: در جست‌وجوی اسلحه‌های کشتار جمعی» نام داشت، تجارب او را که منجر به جنگ خلیج فارس در سال 2003 شد، نشان می‌دهد. اخیرا بلیکس رئیس یک کمیسیون مستقل در زمینه سلاح‌های کشتار جمعی شده و در این موسسه فعالیت می‌کند.