کاظم برآبادی
: مجموعه تاریخی مزار قطب‌الدین حیدر (عارف قرن ششم هجری و سرسلسله فرقه حیدریه) شامل آرامگاه این دانشمند بزرگ و ایوان مسجد مجاور آن است. طبق کتیبه موجود، مسجد جامع در سال 1045 هـ..ق، مقارن با سلطنت شاه صفی، به امر خواجه عبدالله ساخته شده است. مقبره قطب‌الدین حیدر مشتمل بر ایوانی مرتفع، ورودی و محوطه زیر گنبد است. این مزار که در اصل از بناهای دوره تیموری است، با گنبد دوجداره مستقر بر طاق نماهای 16گانه ایجاد شده است. بنای آرامگاه در دوره صفویه به سال 1023 به همت خواجه سلطان محمود تربتی، با مصالح سنگ و گچ، بسیار مستحکم مرمت و بازسازی شده است. در پوشش زیرین این بنا در فضای داخلی مزین به نقوش هندسی بسیار زیبا و برجسته گچی بر زمینه اخرایی به خط کوفی لا‌اله‌الا‌الله و محمد رسول‌الله و اسامی تعدادی از عرفا در آن حکاکی شده است.
ضریح چوبی شیخ در میان محوطه زیر گنبد قرار گرفته و دارای تاریخ 987 هجری قمری است. در امتداد فضای ورودی نیز محرابی از گچبری‌های زیبا تعبیه شده است. در قسمت دیگر این مجموعه کاروانسرایی است متعلق به دوره قاجار که هر دو بنای یاد شده (مسجد و کاروانسرا) سال‌ها بعد از ساخت مزار قطب‌الدین حیدر ساخته شده و دلیل این توسعه میدانی مبارک، خیل عظیم زائران و مشتاقان این عارف بوده است. در حال حاضر اداره میراث فرهنگی شهرستان تربت حیدریه با استقرار خود در این مکان، از آن به عنوان ساختمان اداری بهره می‌گیرد و با انجام یکسری اقدامات امنیتی، کاروانسرای موجود را به موزه‌ای کوچک برای گردآوری گنجینه‌های فرهنگی، تاریخی و باستانی تبدیل کرده است.
در اینجا با یک مجموعه یکپارچه، زیبا، ساده و مردم‌وار طرف هستیم. بنایی معمارانه با تخیل مینیاتوری تیموریان، دقت و ظرافت و بلند‌پروازی هنر مرمت صفویه و در نهایت توجه شایان ذکر حاکمان قاجار در حفظ، احیا و توسعه این مکان. ورود و گردش در این مجموعه به هم پیوسته، بسیار ساده، جذاب و تنوع‌آور است؛ چرا که بدون هیچ علامت و نشانه‌ای می‌شود در آنجا گشت و گم نشد و این از بركات معماری آنجا و از خصوصیات طراحی منحصر به فرد این مجموعه است. با اين همه، در حین بازدید از این مجموعه بشدت شرمنده و اندوهگین خواهید شد چرا که در وضعیت نابسامان این نگین معماری و اهمال کردن در باب مرمت و بازسازی آن، پیکان اتهام را به سوی خود و دیگر مسؤولان می‌بینید و البته که این خود محلی از اعراب باقی نخواهد گذاشت.
در تاریخچه این اثر تاریخی عنوان شد که از شاهان صفوی تا قاجار به این بنا رسیدگی کرده و حتی آن را توسعه داده‌اند، پس چرا ما این‌طور نشسته‌ایم و به زوال گل در گلدانمان می‌اندیشیم؟
گمانه‌زنی باستان‌شناسی یا...!
در سال 1377 با هدف دستیابی به هسته اولیه آرامگاه قطب‌الدین حیدر و تفکیک آن از عناصر معماری الحاقی، گمانه‌هایی در کف و دیواره‌های آن حفر شد. محوطه آرامگاه قطب‌الدین حیدر به منظور بررسی‌های بیشتر و تعیین قدمت بناهای موجود، توسط باستان‌شناسان سازمان میراث فرهنگی و گردشگری خراسان رضوی گمانه‌زنی و کاوش شد. در مجموع 7 نقطه به مساحت 145 متر مربع از محدوده این محوطه تاریخی مورد کاوش قرار گرفته است که مهم‌ترین نتیجه آن قدمت دوره تیموری بنیان اولیه آرامگاه به انضمام شبستان آن بوده است. از گفته‌های رئیس سازمان میراث فرهنگی و گردشگری خراسان رضوی این‌طور بر‌‌می‌آید که هدف از این کاوش‌های علمی باستان‌شناسی، دستیابی به بقایا و عوارض معماری گذشته در دو قسمت محوطه مقابل مسجد قدیم و آرامگاه بوده است که در محوطه جلوی آرامگاه با توجه به بررسی عکس‌های هوایی، شبستانی در آن قسمت وجود داشته است. با کاوش در نقاطی که احتمال وجود شبستان در آن بیشتر محرز بود، آثاری ارزشمند از پی‌های سنگی همان شبستان مشخص شد. همچنین آثار و بقایای یک پایاب که در گذشته بخشی از مجموعه محسوب می‌شد، از دیگر عناصر معماری و عوارض کشف شده در محوطه آرامگاه بوده است. شاید بتوان پیش‌بینی کرد که در قرون و سده‌های گذشته رواقی بین محوطه آرامگاه و مسجد جامع وجود داشته که بقایای آن در نقطه کاوش دیده شده است.
... تخریب!
این گزارش کوتاه تمام ماجرا نیست. تخریب اطراف آرامگاه و مسجد به خاطر حفر گمانه‌ها به حدی زیاد است که در بعضی از موارد نسبت به بازیابی آن امیدی نیست. بیشترین عمق خسارات باقی مانده از کاوش‌ها در قسمت غرب آرامگاه است که با ریختن دیوارها، گل گرفتن و کور کردن درها و پنجره‌ها، از بین بردن طاق‌ها و قطع دو درخت مقابل شبستان خودنمایی کرده است. جالب اینکه شاید باورش مشکل باشد اما مسجد این مکان به محل انبار کردن گچ و سیمان اختصاص یافته و در مشاهدات حضوری به چشم می‌بینید که کارگران دست‌های کثیفشان را با گچبری‌های زیبای دیوارها پاک می‌کنند و البته که بر آن کارگران از همه‌جا بی‌خبر حرجی نیست که بی‌وفایی به عهد آثار تاریخی خصلت ماست! شاید بد نباشد که در پایان، نتیجه این گمانه‌زنی و کاوش‌ها را در مقاله‌ای که در یک سایت تحقیقاتی معتبر منتشر شده است، بیاوریم: « تاریخ اجرای طرح 01/06/1377، میزان پیشرفت کار: صفر درصد!»