بعد از سریال« رستگاران» اين دومین همکاری شما با سعید نعمت‌الله در زیرهشت است. اگر ممکن است درباره طرح کار صحبت کنید و اینکه طرح چه زمانی نهایی شد و چه زمانی تصمیم گرفتید ساخت آن را شروع کنید؟
خاطرم هست، پخش سریال رستگاران رو به اتمام بود و ما مشغول فیلمبرداری روی سریال چاردیواری بودیم که آقای نعمت‌الله طرح چند صفحه‌ای را سر لوکیشن آورد و به طور اجمالی هم برای من تعریف کرد که همان قصه زیرهشت بود. طرح مرا جذب کرد، آن را به خانه بردم و خواندم و به نکات جذاب‌تری برخوردم. بعد از تصویب، فعالیت جدی را برای ساخت آن شروع کردیم. در واقع در فاصله‌ای که چاردیواری روزهای پایانی فیلمبرداری را می‌گذراند، متن زیرهشت را با کمک یکدیگر تکمیل کردیم. ضمن اینکه شبکه هم در این زمینه همکاری کرد و آقای نعمت‌الله هم چندبار متن را بازنویسی کرد. سوم اسفندماه که فیلمبرداری زیرهشت را شروع کردیم، 15قسمت از متن را به شکل آماده داشتیم اما به طور کلی شکل‌گیری آن را می‌توان بعد از اتمام سریال رستگاران به شمار آورد.
بعضی بر این اعتقادند که سریال زیرهشت فارغ از اینکه آینه تمام‌نمای آلام اجتماعی و برشی از یک واقعیت است، تلخ است؛ بشدت تلخ و گزنده.
اعتقادم بر این بوده که آدم‌ها همان طور که به خندیدن نیاز دارند به گریه هم احتیاج دارند. شما اشاره می‌کنید که این سریال با تلخی‌های خود همراه بوده است. من همینجا از فرصت استفاده می‌کنم و می‌گویم این سریال نیست که تلخ است، این واقعیت است که تلخ است. ما حتی یک زمان این تلخی را در کارهای کمدی نیز گنجاندیم. چنانچه در چاردیواری شاهد رگه‌هایی از آن بوده‌ایم اما توجه داشته باشید تم زیرهشت همواره با توبه پیوند خورده است.
ضمن اینکه کار تراژیک هم هست.
بله، به خاطر اینکه بتواند تاثیرگذارتر عمل کند. از زیرهشت نمی‌توان توقع خنده‌های بیخود داشت. نظر من این است که باید در کنار این سریال،یک کار کمدی هم پخش می‌شد که بتواند زهر این تلخی را تا اندازه‌ای بگیرد و به همان نسبت این کار تراژیک و جدی به قول شما زهر آن یکی را.
چاردیواری در قیاس با سریال‌های طنزآمیزی که ته‌مایه‌های اجتماعی نیز دارند، توانست با اقبال مطلوبی از سوی مخاطب مواجه شود و به هرحال در عملکرد موفق بود. شخصیت نادر (امیر جعفری) در این سریال هم برای مخاطب جذابیت‌های خودش را داشت، ضمن اینکه ما بیشتر این بازیگر را در کارهای طنز دیده بودیم. چه مولفه‌ای موجب شد از او برای ایفای نقش در یک کار ملودرام دعوت کنید؟
فراموش نکنیم بازیگر خوب همیشه خوب است و همیشه می‌تواند در هر نقشی بدرخشد. بازیگرانی که مانند آقای جعفری از قابلیت بالای بازیگری برخوردار باشند همه به این شکل هستند و در تمام قالب‌ها می‌گنجند. در همه جای دنیا این طور است که بازیگر هیچ وقت خود را در یک چارچوب و قاب قرار نمی‌دهد و در نقش‌های متفاوت ظاهر می‌شود. شما امیر جعفری را مثال می‌زنید و من آتیلا پسیانی را. شخصیت «تقی تاکسی» هیچ شباهتی به نقشی که او در «رستگاران» به عنوان پرویز شایسته ارائه می‌دهد، ندارد یا حتی با شخصیت علی عیوضی در زیرهشت، اما درباره آقای جعفری، من قبلا بازی او را در «میوه ممنوعه» دیده بودم و احساس کردم می‌تواند از عهده این نقش خوب بربیاید.
البته ایشان در «کیفر» یا «قارچ سمی» زنده‌یاد ملاقلی‌پور نیز توانستند نقش متفاوتی از بازی خود را به معرض تماشا بگذارند.
دقیقا.به همین خاطر بود که من فکر کردم این بازیگری است که هیچ وقت محدود و کلیشه نخواهد شد. او نادر را در چاردیواری بازی کرد و شما باورش کردید یا عطا خان‌عمو را در زیرهشت. من اطمینان دارم از این به بعد هم اگر فیلمنامه مطلوبی وجود داشته باشد، می‌توانیم شاهد درخشش بیشتر او باشیم.
در سریال زیرهشت آنچه در درجه نخست جلب توجه می‌کند، شخصیت‌پردازی آدم‌های قصه است. ما در سریال می‌بینیم اغلب شخصیت‌هایی که شما خلق می‌کنید، خاکستری و به نوعی قربانی شرایط جامعه هستند؛ شخصیت‌هایی که غالبا نیز برخاسته از طبقه فرودست جامعه هستند. اگر ممکن است درباره نحوه شخصیت‌پردازی در زیرهشت هم صحبت کنید.
مدت مدیدی است که من احساس می‌کنم وظیفه‌ای روی دوشم گذاشته‌اند و این وظیفه به من اجازه نمی‌دهد به سراغ موضوعات دم‌دستی بروم؛ موضوعاتی که شخصیت‌های آن را آدم‌های مرفه بی‌درد تشکیل داده‌اند که دغدغه جدی در این دنیا ندارند یا گرفتار مسائل خاله زنکی هستند. از این رهگذر بود که تصور کردم مخاطب در تلویزیون احتیاج دارد با موضوعات جدی‌تری طرف شود. روی این اصل به سراغ رنج آدم‌هایی رفتم که حس می‌کردم در جامعه به آنها کم‌لطفی شده، از حمایت و پارتی برخوردار نیستند و با اینکه بیشتر آنها را جوانان تشکیل داده‌اند به دلیل فقدان این امکانات، آرزوهای بلند خود را در جاده‌های خاکی می‌جویند و از راه راست دور افتاده‌اند.
فارغ از مسائلی که به آنها اشاره کردید، در زیرهشت ما برای نخستین‌بار از نزدیک با گرمخانه آشنا می‌شویم یا زندان به شکل دیگری مقابل مخاطب رخ می‌نمايد.
بله، چون همان طور که گفتم، می‌خواستم ترسیم‌گر رنج آدم‌هایی باشم که زیاد هم در جامعه دیده نمی‌شوند.
اگرچه شما مدتی پیش در گزارشی که از شبکه 3 صدا و سیما پخش شد به وجه‌تسمیه زیرهشت اشاره کردید و گفتید که زیرهشت مکانی در زندان است که عموما برای انجام ملاقات‌ها یا اعطای مرخصی به زندانی این طور لقب گرفته اما در طول سریال این وجه‌تسمیه برای مخاطب چندان ملموس نیست.
چون قصه به آدم‌هایی بازمی‌گشت که در موقعیت زیرهشت قرار داشتند؛ شخصیت‌هایی که همه به نوعی در تنگنا بودند و وضعیتشان، وضعیت زیرهشتی بود که برای یک زندانی در زندان وجود داشت. خود من هم در حال حاضر که با شما صحبت می‌کنم، زیرهشتم. از یک طرف مانده‌ام که آیا بعد از پایان سریال باید همین روند را ادامه دهم یا به سمت سریال‌سازی سخیف و بی‌خاصيتی بروم. از یک طرف فکر می‌کنم، زیرهشت جای خود را در میان مخاطبانش باز کرده و به همان اندازه در حال حاضر فشار و حساسیت وجود دارد، از طرفی بر سر دو راهی هستم که به ادامه این کار بپردازم یا نه.
حالا می‌خواهید چه کار کنید؟
زیرهشتم. نمی‌دانم. بر سر دو راهی‌ام.
آقای مقدم! در طول سریال ما با روابط منطقی میان شخصیت‌ها مواجه بودیم، از همان روابطی که از جنس همین روزگار و آدم‌های جامعه خودمان است. به طور مشخص ابراز علاقه پیدا و پنهان لیلا به عطا یا ارتباط عاطفي ميان عيوضي و همسرش، زني كه تمام عمر منتظر تمام شدن حبس شوهر بوده و حالا این به هم رسیدن دیر اتفاق افتاده است و... .
ببینید من در این سریال بنا را بر این گذاشتم که تاریکی و روشنایی را به یک اندازه در کنار هم نشان دهم و همین‌طور امید و ناامیدی و انتقام و بخشش را. در زیرهشت ما ابتدا 80 درصد تاریکی می‌بینیم و 20 درصد روشنایی و به تدریج که جلوتر می‌رویم این قضیه برعکس می‌شود. عطا خان‌عمو شخصیتی است که در عشق شکست‌خورده و آسیب جسمی و روحی دیده است. من براین باورم که در همه آدم‌ها 2روزنه امید وجود دارد، چون فطرت انسان اساسا براساس آب و خاک است نه آتش. روی این اصل همواره انسان در جست‌وجوی عشق و خداوند است. در زیرهشت هم عطا باور می‌کند که خداوند هست و چون از خدا دور افتاده و فراموشش کرده این بلاها به سرش می‌آید. سریال این پیام را می‌رساند که اگر عطا در عشقی که به قول خودش اشتباه بوده، شکست می‌خورد، لیلایی وجود دارد که می‌تواند بارقه‌هایی از یک عشق انسانی را در او تبلور بخشد.
در بخشی از گفت‌وگو اشاراتی به کاهش سطح ذائقه مخاطب داشتید. می‌خواستم در این ارتباط به پدیده فارسی‌وان که امروز تبدیل به پدیده‌ای فراگیر شده اشاره کنم و بپرسم آیا با وجود سریال‌های فارسی‌وان می‌توان امیدوار بود که سطح سلیقه بصری مخاطب به سمت درستی هدایت شود. ضمن اینکه براساس نظرسنجی‌هایی که درباره ماهیت سریال‌های فارسی‌وان به عمل آمده، متوجه می‌شویم این دیگر موضوعات این سریال‌ها نیست که ایجاد جذابیت کرده، روانشناسی رنگ‌ها، شخصیت‌های متنوع و لوکیشن‌های جذاب هم به اقبال مخاطب در این باره افزوده است.
من اول به سریال زیرهشت اشاره می‌کنم که در نوع خود سریالی متمایز است، به دلیل تم اجتماعی که در آن نهفته است. مطمئن باشید هر زمانی که آنتن ما گرم بوده، توانسته فارسی‌وان و امثال آن را در سایه قرار دهد و برعکس هر وقت آنتن ما خالی بوده، فارسی‌وان و شبکه‌های همسو، مخاطب را صید کرده‌اند. خاطرم هست زمانی که جومونگ داشت پخش می‌شد، مدیر شبکه 3 سر صحنه «رستگاران» آمد و گفت: این سریال می‌تواند مخاطبانش از سریال جومونگ بیشتر شود؟ من گفتم: در این زمینه همه تلاش خود را می‌کنم. وقتی رستگاران پخش شد، آمار جومونگ پایین آمد چون مردم ترجیح می‌دهند سریال‌هایی را تماشا کنند که با فرهنگ و آداب و رسوم خودشان همخوانی بیشتری داشته باشد.
در عین اینکه در غالب سریال‌های فارسی‌وان مسائلی مطرح می‌شود که اصولا با فرمول زندگی ما جور نیست.
به مساله خوبی اشاره کردید. ببینید آنها برای ساخت چنین سریال‌هایی سراغ موضوعاتی می‌روند که برای ما خط قرمز محسوب می‌شود، از لوکیشن‌ها و پوشش‌ها و حتی محاوره‌هایی استفاده می‌کنند که برای ما به کارگیری آنها عرف نیست. بودجه‌هایی دارند که بودجه ما در برابر آنها یک شوخی محسوب می‌شود اما با همه اینها «خجسته» شخصیت اصلی و محجبه سریال رستگاران آمار مخاطب سریال را 80 درصد می‌کند، به همان دلیل که گفتم؛ چون با فرهنگ ما مانوس‌تر است. وای به حال ما که نتوانیم سریال‌هایی بسازیم که فارسی‌وان معبود مردم شود. من همیشه گفته‌ام، اگر چنین سریال‌هایی رو آمده‌اند، به خاطر ضعف ما در سریال‌های جذاب بوده وگرنه در قدرت آنها شکی نیست. البته از وقتی زیرهشت آمده می‌بینیم که مخاطبان فارسی‌وان ریزش کرده است یا مخاطبان تکرار فارسی‌وان را می‌بینند. هر وقت توانستیم سرمایه‌گذاری مطلوب انجام دهیم و کار خوب ارائه دهیم، می‌بینیم مخاطب طرفدار کار بوده است. هر وقت توانسته‌ایم در محدوده شرعیات و قانون، به ساخت کارهای پرتعلیق دست بزنیم و مخاطب را تا آخر پای تلویزیون راضی نگه داریم و پند و اندرز را به جای اینكه مستقیم به او دیکته کنیم، در لفافه و تنیده شده در داستان ارائه دهیم، می‌بینیم با آمار بیشتری از مخاطب مواجه بوده‌ایم.
آقای مقدم! سیاستگذاری صدا و سیما در روند سریال‌سازی بویژه در سال‌های اخیر به سمت و سوی دیگری رفته است. در واقع ما می‌بینیم این روند از ساخت و پخش سریال‌های طنز شبانه به سمت کارهای ملودرام شتاب گرفته و اگر بخواهیم مشخصا در این ارتباط مثال بزنیم، می‌توانیم به سریال نرگس اشاره کنیم که در نوع خود آغازگری برای شروع سریال‌های ملودرام بوده است. به عنوان سوال پایانی چقدر با این سیاستگذاری و تغییر روند موافق هستید؟
ببینید مساله‌ای که شما به آن اشاره کردید یک واقعیت است. تلویزیون به عنوان یک رسانه پرقدرت باید برنامه‌های متنوعی را در خود بگنجاند که سلیقه و فرهنگ و نیاز همه مخاطبان خود را پوشش دهد. این تنوع و گونه‌گونی می‌تواند از کارهای کمدی و ملودرام تا قصه‌های ساده داستان‌گو، پلیسی و مسابقه‌ها باشد. در دوره‌ای گرایش تلویزیون به سمت کارهای طنز شبانه گسترش یافت. این گستردگی تا جایی ادامه یافت که فصلی از سال نبود كه ما با کارهای طنز در تلویزیون مواجه نشویم. در چنین فضایی بود که تصمیم گرفتیم نرگس را بسازیم. عقیده شخصی من در آن زمان این بود که جای نگاه کردن به مسائل جدی در تلویزیون خالی مانده و نرگس می‌تواند در پر کردن این خلأ با دربرگیری یک مضمون اجتماعی موفق باشد. حتی خاطرم هست مدیران تلویزیون همواره نگران این مساله بودند که آیا نرگس می‌تواند مانند سریال‌های طنز شبانه به موفقیت جذب مخاطب دست یابد که نتیجه ثابت کرد اینطور است. بویژه با رفتن طنزهای شبانه به سمت بی‌خاصیتي و بی‌محتوا شدن، سریال‌های ملودرام توانستند بین مردم پررنگ‌تر شوند. هرچند امروز در تلویزیون جای خالی کارهای خوب طنزپردازانی چون مهران مدیری و رضا عطاران خالی است. یا حتی دیگر نمی‌توان جنس کارهای خوبی که آقای مظلومی و غفوریان ارائه می‌دادند را مشاهده کرد. نتیجه این شد که شبکه 3 با سخیف شدن بعضی طنزهای شبانه، عطای کارهای طنز را به لقایشان بخشید و ترجیح داد آثار ملودرام جایگزین این کارها شود اما نمی‌توان از یک کار صرفا ملودرام توقع خنده‌های بیجا یا شادی‌های کاذب داشت یا همین طور در یک کار کمدی نمی‌توانیم انتظار داشته باشیم لحظات غمبار خلق شود.