سومالی پس از استقلال و اتحاد 2 بخش (مستعمره ایتالیایی و مستعمره انگلیسی) آن در اول ژوئیه 1960 به‌عنوان کشور مستقل و نظام دولت – ملت پا به عرصه جامعه جهانی نهاد. رهبران ملی و مبارز آن که در سودا و رویای اعاده یکپارچگی سومالی بزرگ بودند، اینک پس از 50 سال استقلال، دچار ناامیدی و سردرگمی شده‌اند.
این کشور مسلمان و مهم جایگاه مهمی در منطقه شاخ آفریقا و محل تقاطع دریای سرخ و خلیج عدن با اقیانوس هند دارد ولی از آغاز دهه 90 و پایان جنگ سرد دچار انواع بحران‌ها و معضلات سیاسی و امنیتی شده و عملا به‌عنوان نظام سیاسی دولت – ملت از صحنه سیاست بین‌المللی، خارج شده و نظام سیاسی آن کاملا ورشکسته و یکپارچگی آن کاملا متلاشی شده است. این کشور بحرانی از لحاظ حاکمیت سیاسی و یکپارچگی ملی از هم تفکیک و پراکنده شده و در صحنه واقعیت‌ها اینک سومالی اینگونه است:
1- بخش جنوب و میانه که مرکز آن موگادیشو است، بزرگ‌ترین بخش سومالی تاریخی بوده و در گذشته مستعمره ایتالیا بوده و در اول ژوئیه 1960 مستقل شده است. این بخش که 13 استان از 18 استان کل جمهوری سومالی را تشکیل می‌دهد، اینک بی‌ثبات شده و مردم آن به دنبال روزنه امید به زندگی هستند.
این منطقه اینک عرصه و صحنه رقابت و منازعه میان دولت موقت به رهبری شیخ شیرین شیخ‌احمد (حمایت شده از سوی آمریکا و اتیوپی) و نیروهای سلفی جهادی جنبش جوانان مجاهدین سومالی (حمایت شده از سوی القاعده و برکشیده از سوی وهابیون سعودی) است.
این بخش شاهد جنگ میان بازیگران محلی و منطقه‌ای بوده و مزه تلخ اشغالگری از سوی ارتش اتیوپی و تفنگداران آمریکایی (به نام صلح و حمایت از انسانیت در سال‌های 1993-1991 به سومالی حمله کردند) را چشیده است. جهت بازگشت امنیت و صلح و ثبات به سومالی بیش از 12 دوره مصالحه و آشتی ملی برگزار و از سال 1991 (سال فروپاشی سومالی به‌عنوان دولت – ملت در پی سرنگونی رژیم زیاد باره در 1991) 4 دولت موقت در این سرزمین تشکیل و آخرین آنها تشکیل دولت موقت شیخ شیرین در اوایل سال 2009 بوده است. گرچه محافل بین‌المللی و منطقه‌ای جهت بازگرداندن صلح و امنیت به کشور تلاش‌هایی کرده‌اند ولی تنش و منازعه کماکان ادامه دارد.
2- سرزمین پونت‌لند در شمال شرقی سومالی واقع و مساحت آن 200 هزار کیلومترمربع و تشکیل‌دهنده 33 درصد کل مساحت جمهوری سومالی است. این منطقه خودمختار توسط ژنرال عبدالله یوسف (رئیس دولت موقت سابق
2009-2004) تاسیس شده و هنوز توسط نظامیان سابق سومالی اداره می‌شود.
3- سرزمین سومالی‌لند: این منطقه در شمال‌غربی سومالی واقع و در گذشته مستعمره انگلیس بوده و در 26 ژوئن 1960 مستقل شده و با اتحاد با سومالی ایتالیایی دولت جمهوری سومالی را در همان سال تشکیل دادند. این منطقه جایگاه مهم و راهبردی میان 2 کشور جیبوتی و اتیوپی دارد و با سقوط دولت زیادباره در 19 ژانویه 1991 به‌طور عملی توسط محمد ابراهیم عقال در 18 مه همان سال به‌عنوان نظام مستقل از سومالی بزرگ پا به عرصه وجود گذاشته است. رژیم صهیونیستی بارها اعلام کرده که این سرزمین را به‌عنوان یک نظام سیاسی مستقل به رسمیت خواهد شناخت. سومالی لند یک دولت مستقل با ارتش، پلیس و پارلمان جداگانه است. اخیرا در این سرزمین انتخابات ریاست‌جمهوری برگزار و یکی از رهبران مخالف به‌عنوان رئیس جمهوری برگزیده شد.
این سرزمین از ثبات و امنیت نسبی برخوردار بوده و سرمایه‌داران عرب و اسرائیلی در آن مشغول فعالیتند. بربره به‌عنوان مهم‌ترین بندر منطقه جایگاه راهبردی دارد.
4- سرزمین اوگادن: این سرزمین که به سومالی عربی معروف است به‌طور قانونی و عملی در سال 1954 بخشی از اتیوپی شد و به خاطر آزادی آن میان سومالی و اتیوپی در دهه‌های 60 و 70 یک جنگ منطقه‌ای رخ داده و مردم آن جهت نجات سرزمین خود بارها علیه اشغالگران اتیوپی، مقاومت سیاسی و نظامی کرده و در روزهای اخیر جبهه آزادیبخش اوگادن برای تضمین سرنوشت این منطقه وارد مذاکره با اتیوپی شده است.
5- اقلیم جنوب غربی سومالی که به سرزمین انفدی (NFD) معروف است از سال 1963 ضمیمه خاک کنیا همسایه سومالی شده است. در این اقلیم قبایل سومالی و مسلمان در قبال دولت کنیا مقاومت سیاسی در پیش گرفتند.
6- سومالی فرانسوی یا سرزمین عیسی و عفار یا جمهوری جیبوتی: این منطقه سومالیایی که قبیله عیسی و عفار ساکنان عمده آن هستند در سال 1977 از استعمار فرانسه مستقل و اینک مرکز و پایگاه نظامی آمریکا و فرانسه است و در برقراری مذاکرات صلح و آشتی میان بازیگران درگیر سومالیایی نقش مهمی بازی می‌کند. پادگان‌های نظامی آمریکا و فرانسه مرکز عملیاتی و اطلاعاتی آمریکا و ناتو در منطقه شاخ آفریقا و خلیج عدن و باب المندب است. اينك كشور سومالي حاصل 50 سال استقلال به دلیل دخالت قدرت ها و وجود موانع توسعه دچار بی‌ثباتی و جنگ و تنش است.
* كارشناس مسائل آفريقا