آرزو ميرزايي*:
نور، غیرمادی‌ترین عنصر محسوس طبیعت، همواره در معماری ایرانی وجود دارد و در واقع نشانه عالم والا و فضای معنوی است. در دوران معماری سنتی نحوه نگاه به نور تحت تأثیر تفکر اسلامی به عالی‌ترین درجه خود می‌رسد و مظهر تقدس و عالم معنوی شناخته می‌شود. معماری ایرانی معماری حقیقت‌جو است، حقیقت در معماری کمال است و کمال از آن باریتعالی است و هرچه در این معماری حضور دارد، عضوی از آن است که جداناپذیر است و روی به سوی حقیقت دارد. نور نشانی از حرکت به سمت حقیقت است که حالت فیزیکی و مادی ندارد و این موضوع در کنار عوامل دیگر مانند اقلیم و موقعیت قرارگیری یک بنا و نحوه استفاده از نور مطرح می‌شود، در صورتی که این امر در معماری غرب به شکل دیگری است. اصول حاکم در معماری معاصر چیزی به غیر از حقیقت است، حتی اگر خلاف آن باشد. معماری مدرن روی به سادگی و خلوص دارد که با عناصر شکلی و فرمال به کمال خود می‌رسد و این غیر از خلوص معنوی است. با این نگرش و تفکر، نور در معماری حضور مستقیم دارد، در صورتی که در معماری ایرانی نور همیشه تعدیل شده دریافت می‌شده است و این امر همانطور که قبلاً هم به آن اشاره شد از طریق عناصر تشکیل دهنده معماری، مانند انواع روزن‌ها، نورگیرها، گلجام و شیشه‌های رنگی و ارسی‌ها تأمین می‌شد. ناگفته نماند که گرچه در معماری غرب ساختمان کاملاً در مقابل نور گسترده می‌شود یا مزاحمت‌های مستقیم نوری کاملاً منع می‌شود، ولی می‌توان آن را به طریق نورپردازی‌های مصنوعی جبران و تأمین کرد که از نظر نگرش آنها به حضور عینی نور مورد قبول و بسیار جالب توجه است.
دانستن روند بهره‌گیری از نور خورشید به اندازه روند شکل‌گیری مصالح یا شکل‌های مختلف زیربنایی ساختمان، مهم است. اولین تاریخی که ما از آن اطلاع داریم سده سوم هزاره چهارم قبل از میلاد بوده که در آن برای کسب نور و سایه از ایجاد اختلاف سطح در دیواره‌های خارجی استفاده می‌شده است. در شهر سوخته از هزاره‌های دوم و سوم قبل از میلاد از روی آثار خانه‌هایی که دیوار آنها تا زیر سقف باقی مانده بود، می‌توان استنباط کرد که هر اتاق از طریق یک در به خارج ارتباط داشته و فاقد پنجره بوده است. در دوره عیلام در حدود ۱۳۰۰ و ۱۴۰۰ قبل از میلاد نیز نمونه‌ای از پنجره‌های شیشه‌ای به دست آمده که شامل لوله‌هایی از خمیر شیشه بوده که در کنار هم و در داخل یک قاب جای می‌گرفته و به طور حتم براي روشن کردن داخل بنا مورد استفاده بوده است. از جمله کهن‌ترین مدارک و نمونه‌های در و پنجره در معماری ایران را شاید بتوان در نقش قلعه‌های مادی در آثار دوره شاروکین یافت. در اصل از خصوصیات سبک پارسی، تعبیه سایبان و آفتابگیر منطقی و ضروری برای ساختمان‌هاست. در این دوره از اصل اختلاف سطح، جهت جذب نور به داخل استفاده می‌شد. اکنون بر اساس تحقیقات پروفسور ولفگانگ می‌دانیم که انحراف زوایای بناهای تخت‌جمشید بر اساسی بنیاد گذاشته شده که به وسیله ایجاد سایه روشن‌های گوناگون تعیین روز اول سال و فصول مختلف میسر شده و این انحراف به معمار ایرانی اجازه می‌داده مکان‌های مورد نیاز برای زیستن را به صورتی بسازد که در فصول مختلف سال هر خانه به مقدار لازم از آفتاب و روشنایی استفاده کند. ساسانیان تمایل به نشان دادن تضاد بین سایه و روشنایی داشته‌اند و این امر در تمام بناهای آنها مشهود است. نوک گنبد‌های بناهای چهار طاقی آنها به صورت روزنه درآمده زیرا برای افروختن آتش بدان احتیاج داشته‌اند. ایوان کرخه در خوزستان، طرز نور گرفتن از اتاق را برای اولین بار نشان می‌دهد، البته در بناهایی که طاق ضربی داشته‌اند معمولاً تأمین نور از آن قسمت‌هایی بوده که سقف مسطح داشته‌اند. روش استفاده از طاق گهواره‌ای که از انواع طاق‌سازی‌های عصر ساسانی است به معمار اجازه می‌داد که در فاصله میان دو قوس، پنجره تعبیه و روشنایی بنا را تأمین کند. طریقه نورگیری از جام خانه نیز همانطور که گفته شد بعد از هخامنشیان تا مدت‌های بسیار به عنوان یک سنت طرح شده و مورد استفاده قرار گرفت و در دوره ساسانی که استفاده از گنبد به شکل پذیرفته وسیعی معمول شده و جزو ویژگی‌های این معماری می‌شود، می‌بینیم که روی گنبد روزنه يا حفره‌هایی تعبیه می‌کردند که احتمالاً برای پوشش آنها از شیشه استفاده می‌کردند. تا زمانی که ساسانیان از دیوارهای حمال جهت تحمل بار گنبد استفاده می‌کردند تنها از روزن وسط گنبد یا از روزنه‌های تعبیه شده روی آن جهت نورگیری استفاده می‌کردند، اما پس از آنکه بار سقف گنبدی را توسط قوس‌ها روی جرزها انتقال دادند، توانستند در قسمت‌هایی از بدنه گنبدها نورگیرهایی را به صورت هلال تعبیه کنند.
* كارشناس شهري