تا قبل از اینکه کارآگاه علوی از تلویزیون پخش شود، خیلی کم پیدا بودید. تقریبا مدت زیادی از شما کار تصویری ندیدیم.
اینکه بازیگر همه جا باشد و در هر نوع کاری حضور پیدا کند خوب نیست و اگر زیاد هم بازی کند و دائما مردم او را ببینند هم خوب نیست.
به هر حال حرفه شما بازیگری است، خواه ناخواه دیده می‌شود، در نقش‌های متفاوت و در آثار گوناگون، چرا می‌گویید این دیده شدن خوب نیست؟
هر حرفه‌ای ویژگی‌های خودش را دارد. بازیگر باید بداند که در یک حدی موظف است خودش را حفظ کند. اینکه بازیگر صبح و ظهر و شب در نقش‌های مختلف و در چند سریال متفاوت، پشت سر هم دیده شود چندان خوشایند نیست. نباید اینطور باشد که مردم هر کانالی را که تماشا می‌کنند فقط یک بازیگر را ببینند. این مردم را خسته می‌کند. حالا برخی هم دلشان می‌خواهد دائما روی پرده سینما باشند یا تصویرشان در تمام روزهای هفته از تلویزیون پخش شود. این خوب نیست. بازیگر باید قواعد حرفه خودش را رعایت کند. البته این نکته را هم باید بگویم که بازیگر یکسال کار می‌کند وحاصل کارش بعد از این یک سال، نمایش داده می‌شود. مثلا من اگر یکسال است دیده نشده‌ام برای حضور در سریالم بوده است.
در این مدت، فقط مشغول بازی در مجموعه کارآگاه علوی بودید؟
نه، در این یکسال یک فیلم سینمایی به نام «بازی خطرناک» را تهیه کردم که بعد از جشنواره فیلم فجر اکران می‌شود. «بازی خطرناک» فیلمی پلیسی است و درباره برخی موضوعات در خرمشهر به کارگردانی حسن هدایت ساخته شد. در تله فیلم «ستاره خضرا» به کارگردانی محمدرضا ورزی بازی کردم که موضوعی مرتبط با واقعه عاشورا دارد. سریال دیگری هم به مناسبت دهه فجر به پایان رسانده‌ام که ابتدا نامش «دیکتاتور» بود وحالا قرار است با نام «عمارت فرنگی» روی آنتن شبکه دوم سیما برود.
پس حسابی سرتان شلوغ بوده در این مدت.
بله، اما متاسفانه وقتی در چند کار بازی می‌کنیم، زمان پخش همه آنها یکی می‌شود که جالب نیست. مثلا الان به دهه فجر نزدیک می‌شویم و سریال کارآگاه علوی همزمان با «عمارت فرنگی» پخش می‌شود، ما بازیگرها باید دقیق باشیم تا کارهای خوبی را انتخاب کنیم. بنابراین در فاصله بین کارهایمان باید فرصتی داشته باشیم تا از نقش سابق دور شویم و با تفکر و تامل به نقش بعدی بپردازیم.
برایتان اهمیت دارد که در یک کار نقش اصلی باشید، درست است؟
بله،قطعا همینطور است. الان پخش سریال کارآگاه علوی شروع شده، چند وقت دیگر هم «عمارت فرنگی» پخش می‌شود. در مدتی که این کارها پخش می‌شوند، تا پیشنهادهای بعدی، باید از نقش‌هایم (یعنی «علوی» و «رضاخان» ) فاصله بگیرم و ببینم کدام نقش برای من با توجه به ویژگی‌هایی که در خودم و در کارم تشخیص می‌دهم مناسب‌تر است. اصلا اینطور نیست که هر کاری که پیشنهاد شد، بپذیرم. وقتی تصویربرداری کاری تمام می‌شود بازیگر نیاز دارد کمی استراحت کند و با ایده‌های نو و با خلاقیت وارد کار بعدی شود و نقشی را بازی کند که در خور خودش و نقش باشد.
مثبت یا منفی بودن نقش چقدر برایتان اهمیت دارد؟
اصلا مهم نیست، اگر مجموعه جمع خوبی باشد، حتما کار خواهم کرد. اتفاقا نقش‌های منفی را دوست دارم. چون به نظرم نقش منفی در سینما و تلویزیون ما خوب خودش رانشان نداده و همیشه این فرصت را به تو می‌دهد که کاری متفاوت ارائه دهی و توجه مخاطب را جلب کنی. در سینما و تلویزیون ما اینطور جا افتاده است که خشونت و تیرگی نقش‌های منفی بیشتر در ادا و اطوار و حرکات چهره بازیگر خودش را نشان می‌دهد. گاهی در ایفای نقش‌های منفی مختلف، عکس‌العمل‌های عجیب و غریبی از بازیگران دیده‌ام که می‌خواهند منفی بودن را در ظاهر نشان دهند و البته خود کارگردان هم این نوع بازی را می‌طلبد. یعنی برون‌گرایی در هنگام ایفای نقش‌های منفی را خود کارگردان از بازیگرانش طلب می‌کند.
البته بازیگران خوبی هم داریم که در آثار سینمایی و تلویزیونی به خوبی نقش‌های منفی را ایفا کرده‌اند.
بله، یکی دو نفر از دوستان در ایفای نقش‌های منفی خوب عمل کرده‌اند و مسیرشان را همچنان قوی و مداوم ادامه می‌دهند. اما در کل نقش منفی انرژی زیادی می‌خواهد و ایفای آن در عین جذابیت بسیار سخت است. اگر بازیگر می‌خواهد از پس نقش بربیاید باید درونش را برای پذیرش این نقش آماده کند و حتی گاهی خصائصی را که یک نقش منفی می‌خواهد و معمولا دیگران در زندگی‌شان تلاش می‌کنند تا آنها را در خود سرکوب کنند بروز دهد! بنابراین باید از وجهه‌ای که همیشه سعی می‌کردی دلنشین باشد فاصله بگیری تا به ویژگی‌هایی که نقش نیاز دارد برسی.
بعد از ایفای نقش‌های منفی، تاثیرات آن در بازیگر می‌ماند؟
بله، در خیلی موارد بعد از بازی در نقش منفی، برخی ویژگی‌های نقش در بازیگر می‌ماند و باعث می‌شود بعضی رفتارهای بازیگر مدتی تغییر کند. به همین علت می‌گویم بازیگران بعد از ایفای نقش نیاز به استراحت دارند تا از پوسته نقشی که بازی کرده‌اند خارج شوند.
ایفای نقش‌های مثبت راحت است؟
به نظرم این موضوع به جنس تلویزیون و سینمای ما برمی‌گردد که خوب بودن در آن راحت و منفی بودن سخت است، وگرنه قاعدتا باید این طور باشد که نقش بازیگر را به خودش مشغول کند. حالا می‌خواهد این نقش مثبت باشد یا منفی. البته مردم همیشه خوب تشخیص می‌دهند که چه کسی برای ایفای بهتر نقش‌هایش تلاش می‌کند و چه کسی نه!
چرا گفتید در کارهای تصویری ما خوب بودن (مثبت بودن) راحت است؟
چون این خوب بودن خلاصه شده است در «پدر» بودن، «پدربزرگ» بودن یا «فرزند» بودن و در همه آن چیزهایی که در زندگی عادی‌مان هم هستیم! نقش مثبت معمولا بالا و پایین ندارد در حالی که امروز برای بازیگر در دنیا در هر سنی نقش نوشته می‌شود البته این قیاس مع‌الفارق است اما اگر ببینید امروز برای رابرت دنیرو و آل پاچینو و دیگران، با وجود 60، 70 سال سن، طوری برایشان نقش می‌نویسند که همواره ستاره می‌مانند. در حالی که ما طوری با هنرمند پیشکسوت رفتار می‌کنیم که او خسته و دلسرد می‌شود. حتی گاهی پیش می‌آید که بازیگر به اجبار برای پول، حفظ شهرت و بودن در عرصه کاری‌اش بازی می‌کند که می‌تواند او را بیشتر خراب کند و بیشتر از قبل دلسرد.
پس سوال بعدی را اینطور می‌پرسم آیا تا امروز پیش آمده که بازیگری شما را خسته کند؟
وقتی نقشی درست باشد، نه! به هیچ‌وجه. ولی وقتی درست نباشد و حساب نشده باشد خیلی خسته می‌شوم. طوری فشار کار اذیتم می‌کند که اصلا یادم نمی‌آید در چه کاری بازی کرده‌ام و حتی چه نقشی داشته‌ام. چون بعد از آن کار، دائم خواستم که نقشم را فراموش كنم و از یاد ببرم که در چنین کاری بازی کرده‌ام. گاهی پیش آمده بازی در فیلمی را قبول کرده‌ام و فیلم قرار بوده با کیفیت دیگری از آب دربیاید اما به ضعیف‌ترین شکل آماده می‌شود و وقتی آن را دیدم، خستگی را به تنم باقی گذاشته تا جایی که مدتی در خانه می‌نشینم و با خودم فکر می‌کنم که چرا باید در چنین کاری بازی می‌کردم. آن موقع است که از بازیگری خسته می‌شوم چون حس می‌کنم به من ظلم شده است.
شما در کارنامه کار اجرا هم دارید. نمونه‌اش اجرای «حرفه‌ای‌ها» و «صندلی داغ» است و شما اجرا را درست زمانی شروع کردید که مخاطب شما را به‌عنوان یک بازیگر مطرح می‌شناخت. چرا به اجرا رو‌آوردید؟
از کودکی بسیار کنجکاو بودم و گاهی همین موضوع اطرافیانم را عاصی می‌کرد. این کنجکاوی حتی امروز هم بشدت در من وجود دارد چرا که اصلا نه‌تنها آن را در خودم از بین نبردم که حتی سعی کردم به آن جهت بدهم و در سمت و سوی مناسبی هدایتش کنم که به من آگاهی بیشتری دهد. یکی از دلایل ورود من به بازیگری هم همین کنجکاوی بود وگرنه من «اقتصاد» خوانده‌ام. بازیگری گذشته از شهرت و جذابیت‌های ظاهری‌اش نوعی تلاش و تکاپوی درونی به همراه دارد. همیشه دلم می‌خواست بدانم باوری که از حرفه بازیگری دارم در نظر مردم چگونه است و به نظرم کار اجرا می‌توانست این را محقق کند. فرصتی که «صندلی داغ» و «حرفه‌ای‌ها» داشت به‌نوعی این کنجکاوی را برطرف می‌کرد. برای همین از کار اجرا خوشم آمد. خیلی از مسائل قابل توجه درباره آثار سینمایی در «حرفه‌ای‌ها» مطرح شد و حتی به نقدهای خوبی درباره برخی فیلم‌های همان دوره رسیدیم که میهمانان برنامه آن را اذعان کردند.
در میان گفت‌وگو‌یمان احساس می‌کنم تاثیرگذاری کاری که می‌کنید خیلی برایتان اهمیت دارد. چرا؟
ما در ارتباط با مردم هستیم. مخاطب سینما و تلویزیون همه اقشار جامعه را شامل می‌شود و ما تا ارتباط خوبی با مخاطب نداشته باشیم نمی‌توانیم مدعی باشیم که کار هنری انجام داده‌ایم. به نظرم خمس و زکاتی به سینما دارم و آن این است که در قبال کاری که برای مردم انجام می‌دهم باید به آن جواب بدهم.
کمی بیشتر توضیح می‌دهید؟
نباید اینطور باشد که من فقط فیلم بسازم و فیلم بازی کنم. من خیلی تلاش می‌کنم که در مراکز استان ها و شهرهای محروم، مجتمع‌های فرهنگی و سالن‌های تئاتر و سینما بسازم. چون معتقدم به‌عنوان کسی که داعیه کار فرهنگی دارد باید برای به بار نشستن افکارش تلاش کند. امیدوارم نتایج این تلاش‌ها بماند تا بعدی‌ها به خوبی از آن استفاده کنند شاید بگویید تو از این کار منفعت مالی می‌بری! خب معلوم است که این کار برایم منفعت دارد اما قطعا در همان مسیری است که به آن علاقه دارم. هر خدمتی به فرهنگ عمومی مردم برایم بیشتر اهمیت دارد. معتقدم ما به اندازه‌ای که خرج می‌کنیم ثروتمند می‌شویم نه بیشتر!
وقتی از کار فرهنگی صحبت کردید به راحتی به مباحث مالی آن هم اشاره کردید. شما اقتصاد خوانده‌اید. فرهنگ و نوع شکل‌گیری آن چقدر با مسائل مالی در ارتباط است؟
انکار نمی‌کنم که برای این موضوع ما به پول نیاز داریم اما فقط این مساله مهم نیست. قطعا چیزهای مهم‌تری هم در کنار پول قرار دارند که می‌توانند بهتر تو را راضی کنند. من فقط برای به دست آوردن شهرت و نام به سینما و تلویزیون نیامده‌ام. شعار نمی‌دهم بلکه به این معتقدم تا وقتی فرهنگ ما درست نشود، بسیاری از پیشرو‌ی‌های ما عقب می‌افتد. در این عرصه، همه وظایف تمام و کمال برعهده دولت نیست بلکه همه اقشار جامعه اعم از پزشک، معلم، بازیگر، وزیر، وکیل و... باید با هم همکاری کنند.
دوباره بازگردیم به سریال «کارآگاه علوی» که بیش از 14، 15 سال از ساخت و پخش سری اول آن می‌گذرد. فکر تولید سری دوم این مجموعه از کجا شکل گرفت و چطور شد بعد از یک‌و‌نیم دهه خواستید این سریال را دوباره بسازید؟
جریان ساخت این سریال برمی‌گردد به مسافرت‌هایی که به شهرستان‌های مختلف داشتم. در هر سفری مردم با دیدن من هنوز به اسم کارآگاه علوی صدایم می‌کردند. مثلا تا از ماشین پیاده می‌شدم، می‌شنیدم که می‌گفتند: «ا... کارآگاه علوی اومد» و حتی وقتی با مردم حرف می‌زدم مرا به اسم «علوی» صدا می‌کردند نه «نجفی». (باخنده)
همین رفتار مردم باعث شد به آقای هدایت پیشنهاد ساخت سری دوم این مجموعه را بدهم و ایشان هم خوشش آمد و قبول کرد. در آن زمان من مسافرتی به زنجان داشتم که همزمان شده بود با افتتاح شبکه استانی زنجان. آقای ضرغامی در مراسم افتتاح حضور داشتند و من در همان مراسم طرح مکتوب سریال را به ایشان نشان دادم و دیدم که چه قدر مورد استقبال قرار گرفت و همانجا رئیس سازمان صدا و سیما طرح را امضا کرد و با تاکید کرد که فورا به این طرح رسیدگی شود. از زمانی که طرح به امضای آقای ضرغامی رسید تا وقتی تولید سریال پایان یافت چهار سال طول کشید چرا که تاخیرها و تعویض‌های مدیریتی سیما فیلم بین تصویربرداری قسمت‌های مختلف فاصله ایجاد می‌کرد.
سریال براساس وقایع تاریخی است. چه میزان از این وقایع براساس مستندات تاریخی تولید شده؟
در اغلب قسمت‌های مجموعه «کارآگاه علوی»، موضوعات و پرونده‌های جنایی تاریخ معاصر ایران مطرح شده است که بعضی از این پرونده‌ها را می‌توان پیدا کرد و درباره آن اطلاعاتی به دست آورد و حال در قالب یک مجموعه تلویزیونی و از دید یک کارآگاه به آن پرداخته شده است و به نظر فضای قدیمی و نوستالژیک مجموعه کشش داستان‌ها و پرونده‌ها را بیشتر کرده است. خیلی از پرونده‌ها واقعی هستند و برخی هم براساس حوادث آن دوره ساخته شده‌اند.
«کارآگاه علوی» از جمله سریال‌هایی است که در ژانر جنایی و پلیسی ساخته شده و مورد استقبال قرار گرفته است، طوری که مردم عنوان شخصیت‌های آن را به خاطر سپرده‌اند. چرا در باره دیگر مجموعه‌های پلیسی چنین اتفاقی نمی‌افتد؟
علت این است که سریال‌های دیگر فرصتی به مخاطب نمی‌دهند تا آن را به خاطر بسپارند. خوب ساخته نمی‌شوند یا موضوع ندارند و برای نمایش، خوب پردازش نمی‌شوند و یا بازیگر خوب در نقشش جا نمی‌افتد یا سناریو بدون هیچ پیچیدگی، یک دست و لوث نوشته شده است.
البته شاید بتوان فضای کارآگاه علوی را هم موثر دانست. چرا که الان کارآگاه علوی را می‌توان در کنار «خانم مارپل»، «درک» یا «پوآرو» نام برد.
بله. ما ایرانی‌ها احساساتی هستیم و خوب است در سریال‌سازی از احساسات و ویژگی‌هایی که ایرانی‌ها به آن تعلق دارند استفاده کنیم. «کارآگاه علوی» به خاطر فضای قدیمی که دارد حس نوستالژیک مردم را برمی‌انگیزد و برای همین، آنها این آثار را دوست دارند. آنها کارآگاهی را می‌بینند که چند نسل پیش از خودشان زندگی کرده و اتفاقاتی را بررسی می‌کند که همیشه در قالبی خشک و تاریخی خوانده یا شنیده‌اند و به شکلی روایی، تصویری و نرم، وقایع و جنایات تاریخی را برای مردم نقل می‌کند و این خودش جذاب و دلنشین است.
از اینکه مردم شما را «کارآگاه علوی» صدا می‌کنند و می‌بینید که با این نام محبوب شده‌اید، راضی هستید؟
البته برای من که خوب نیست. چون من احمد نجفی هستم نه علوی. (با خنده) مردم لطف دارند و کارها را مورد توجه قرار می‌دهند. اما معتقد به محبوبیت خود نیستم. بلکه کارآگاه علوی محبوب است و این شخصیت حاصل تلاش یک تیم و یک مجموعه است که سعی کردند با هم هماهنگ باشند و کار خوبی را روی آنتن ببرند. از جمله موسیقی، تدوین، تدارکات و خیلی عوامل دیگر که برای به ثمر رسیدن این سریال خیلی زحمت کشیدند و سختی‌های زیادی را تحمل کردند.
برای تولید این مجموعه با چه مسائل و مشکلاتی مواجه شدید؟
تولید سریال‌های تاریخی، چه معاصر و چه غیرمعاصر، همیشه با مشکلات زیادی روبه‌رو است. البته در مسیر تولید این مجموعه آرزو دارم که خدا اول آقای ضرغامی را عزت بدهد که بشدت علاقه‌مند بودند این سریال ساخته شود و خیلی هم به ما کمک کردند و بعد آقای اسلامی‌مهر (مدیر سیما فیلم) را که بسیار با ما همکاری کردند. من چون خودم مجری طرح این سریال بودم از نزدیک سختی‌های کار را تجربه کردم و واقعا با خیلی مشکلات و مسائل روبه‌رو شدم. متاسفانه وقتی برای ساخت یک سریال تاریخی اقدام می‌کنیم، کمتر ارگانی حاضر به همکاری با عوامل مجموعه می‌شود.
ما از موزه یک اتومبیل می‌خواستیم و برای گرفتن این اتومبیل که مربوط به روز ترور رضاخان بود به آن نیاز داشتیم تا بتوانیم صحنه را باورپذیر از آب در بیاوریم و متاسفانه مسؤول موزه هیچ همکاری‌ای با ما نکرد. از ما پولی کلان می‌خواستند تا وثیقه بگذاریم و اتومبیل را برای چند ساعت فیلمبرداری به ما بدهند. خواستیم اتومبیل را بیمه کنیم، مسؤول حوزه به هیچ‌عنوان نگذاشت برای پذیرش بیمه اتومبیل را تا دم در موزه بیرون بیاورد و ما با چه سختی و مشقتی موفق شدیم این کار را انجام دهیم. اینکه می‌گویم برای به ثمر رسیدن یک کار فرهنگی فقط نباید دولتمردان همکاری کنند و باید همه دست به دست هم بدهند برای این است که چنین رفتارهایی را از نزدیک دیده‌ام. متاسفانه خیلی از مدیران و مسؤولان در رده‌های خردتر، از هرگونه همکاری امتناع می‌کنند تازه وقتی شب به منزلشان می‌روند و ما را در تلویزیون می‌بینند برای خانواده‌شان با افتخار می‌گویند؛« این را می‌بینی؟ من نگذاشتم روز فیلمبرداری کارش را تمام کند...» این حرف‌ها را شنیده‌ام، این رفتارها را دیده‌ام و این خیلی زشت و زننده است. نابود کردن فرهنگ افتخار نیست.
مکان تصویربرداری چه طور؟ برای این موضوع مشکلی نداشتید؟
به نکته بسیار بجا و مناسبی اشاره کردید. در این جا تشکری ویژه و قدردانی بزرگی می‌کنم از جناب آقای متکی، وزیر امور خارجه کشورمان که از هر شخصیت فرهنگی دیگری، اصول و مسائل و مشکلات تولیدکنندگان برنامه‌های فرهنگی را بهتر درک می‌کند و بزرگ‌ترین کمک را به ما کرده است. ایشان ساختمان وزارت امور خارجه را چندین ماه بدون هیچ مشکلی در اختیار تیم فیلمبرداری گذاشت که جا دارد بسیار از ایشان قدردانی کنم.
یک نکته هم باقی ماند و آن درباره فیلمنامه سریال است. قسمت‌های مختلف این مجموعه گاهی روند کندی به همراه دارد یا از جذابیت‌هایش کم می‌شود و فرمی خشک و جدی پیدا می‌کند. شما هیچ وقت در روند تصویربرداری سعی کردید که در تنظیم متن مجموعه کمک کنید؟
اینطور نبود که بی‌تاثیر باشم، اما بیشتر منتقد بودم تا بخواهم کمکی در نوشتن قسمت‌های مختلف آن داشته باشم. ممکن بود نظراتی کوتاه درباره بهتر شدن سریال بدهم چون به نظرم رسید فیلمنامه این سری خیلی قوی‌تر و جذاب‌تر از سری قبل نوشته شده باشد. یکی از شگفتی‌های این مجموعه نگاه پلیسی به وقایع تاریخی ما است. نگاهی که متعلق به یک پلیس است و کاملا جوانب ریز جنایات معاصر را مورد بررسی قرار می‌دهد که در خیلی موارد جنایات بررسی شده در آن مربوط به کشتن آدم‌های شناخته شده‌ای است. تا امروز چنین کاری صورت نگرفته بود و کاری متفاوت به شمار می‌رود.