تاجیک‌ها به جهت اشتراکات بسیار بویژه هم‌سرزمین بودن در گذشته نه چندان دور با ایرانیان، حاملان اصلی فرهنگ و ادب پارسی در آسیای مرکزی هستند. گذشته تاریخ ایشان این نکته را به خوبی روشن می‌کند. تاجیک‌ها در منطقه آسیای مرکزی، بخشی از افغانستان و شمال شرق خراسان بزرگ و ماوراءالنهر سکونت داشته و دارند. اگر خطی از استرآباد [گرگان امروز] به یزد کشیده شود، باید به عنوان مرز غربی اقامتگاه تاجیکان معرفی شود. در بررسی قومیت تاجیک‌ها به یک اتفاق نظر میان بسیاری از مورخان دست می‌یابیم که این گروه قومی از ایران هستند که در ماوراءالنهر زندگی می‌کنند. علاوه بر این بسیاری از مورخان کلمه «تاجیک» را عمومیت داده و در مواردی آن را به همه اقوام ایرانی نسبت داده‌اند. به عبارتی همه پارسی‌زبانان دنیا را تاجیک نامیده‌اند. برخی مورخان، تاجیک‌ها را نژاد اولیه آریایی می‌دانند و معتقدند نژاد آریایی نخستین‌بار در سرزمین تاجیک‌ها و در ماوراءالنهر پدید آمده و سپس وارد حوزه کنونی سرزمین ایران شده است.در شمال‌شرق ایران امروز سرزمین بسیار حاصلخیزی واقع است که ما دلبستگی خاصی (به جهت پدید آوردن بزرگانی چون فردوسی، ابن‌سینا و...) به آن داریم. بسیاری از علمای بزرگ عقیده دارند نژاد آریایی در آن سرزمین، در دامنه کوه‌های هندوکش در کنار رود جیهون و سیهون نخستین روزهای خویش را گذرانده است. کتاب «اوستا»کشوری را نشان می‌دهد که آب و هوای آن بهشتی بود و اجداد ما نخست در آنجا پرورش یافته‌اند و به قرینه می‌توان یافت که مراد همان زمین موجود ایرانیان و خطه دلکش سواحل جیهون و سیهون است. علمای تاریخ عقیده دارند ما ایرانیان از آنجا آمدیم و ایران امروز به منزله خانه دوم ما است.سرزمین تاجیک‌ها در تاریخ به نام ایران و ایرانیان پیوند خورده است. تاجیک‌ها در حفظ زبان پارسی نیز مقاومت فراوان از خود نشان داده‌اند. زبان پارسی که در تاجیکستان زبان تاجیکی گفته می‌شود، یکی از ارکان اصلی حفظ هویت در این جمهوری است. تاجیک‌ها دوران متمادی خود را با این زبان از خطر نفوذ به سلطه فرهنگ و زبان ترکی و روسی نگه داشته‌اند. برای تاجیک‌ها زبان پارسی بیش از آنچه در ایران وجود دارد، حائز اهمیت است. هر تاجیک به‌عنوان بخشی از هویت قومی خود به زبان نیاکان نگاه می‌کند و به همین دلیل احترام خاصی نسبت به این زبان قائل است. چون در زبان عربی حروف «پ، چ، ژ، گ» وجود ندارند، آنها به جای«پ» حرف«ف» را استفاده کردند و« پارسی» را به«فارسی» تغییر دادند. این سوءتفاهم که تحت‌تاثیر زبان اعراب به وجود آمد تا امروزه روز برای بسیاری پارسی(دری)زبانان عزیز ناهویدا باقی مانده است. در فرجام، خاطرنشان باید کرد که نام اصلی و شکل درست این زبان شیرین و پرغنا دقیقا پارسی (دری) است نه فارسی. پارسی، زبانی است که امروز بیشتر مردم ایران، افغانستان، تاجیکستان و قسمتی از هند، ترکستان، قفقاز و بین‌النهرین بدان زبان سخن می‌گویند، نامه می‌نویسند و شعر می‌سرایند. در ایران، زبان نخست بیش از ۴۰ میلیون تن پارسی است (میان ۵۸ درصد تا ۷۹ درصد). پارسی، زبان نخست ۲۰ میلیون تن در افغانستان، ۵ میلیون تن در تاجیکستان و در ازبکستان حدود ۷ میلیون است. تاریخ زبان ایران تا 700 سال پیش از مسیح روشن و در دست است و از آن پیش نیز از روی آگاهی‌های علمی دیگر می‌دانیم که در سرزمین پهناور ایران؛ سرزمینی که از سوی خراسان(مشرق) به مرز تبت و ریگزار ترکستان چین، از جنوب شرقی به کشور پنجاب، از نیمروز(جنوب) به سند و خلیج پارس و بحر عمان، از شمال به کشور سکاها و سارمات‌ها (جنوب روسیه امروز) تا دانوب و یونان، از مغرب به کشور سوریه و دشت حجاز و یمن می‌پیوست، مردم به زبانی که ریشه و اصل زبان امروز ما است سخن می‌گفته‌اند.»
زبان مادی
قدیمی‌ترین یادگاری که از زندگی نیاکان باستانی ما باقی است «نُسک‌های اَوستا» است که شامل سروده‌های دینی، احکام مذهبی و محتوای تواریخی است که شاهنامه فردوسی نمودار آن است.
زبان پارسی باستانی
دیگر زبان، پارسی باستان است که آن را «پرس قدیم» نامیده‌اند. این همان زبانی است که بر سنگ‌های «بیستون»، «اَلَوَند»، صد ستون «تخت‌جمشید»، دخمه‌های هخامنشی، لوح‌های زرین و سیمین بُنلاد تخت‌جمشید و جاهای دیگر کنده شده است.
زبان دری
در معنی حقیقی این کلمه اختلاف است و در فرهنگ‌ها وجوه مختلف نگاشته‌اند و از آن جمله آن است:
«گویند لغت ساکنان چند شهر بوده است که شامل بلخ، بخارا، بدخشان و مرو است و شاهان و سلاطین با این زبان با یکدیگر سخن می‌گفتند.»
زبان پارسی
زبان پارسی در زمینه شعر شایستگی خود را به کمال نشان داده است و چه بسا یکی از تواناترین زبان‌های جهان در این زمینه باشد. نرمی‌ها، ظرافت‌ها و توانایی‌های آن در ترکیب‌سازی‌ها و حتی آن جنبه‌هایی از زبان که برای کاربردهای دقیق و علمی زبان متاسفانه ضعف به شمار می‌آید، در زمینه شعر به بسط امکانات زیباشناسیک زبان، یاری کرده است. شاید از این جهت زبان پارسی را بتوان با خط پارسی سنجید.
خط پارسی به‌عنوان خطی برای کاربردهای عادی و روزمره نسبت به خط لاتینی کم و کاستی‌های فراوان دارد یعنی خط لاتین نسبت به آن خطی است که قاعده‌ها و اصول منطقی بر آن، فرمانروایی دارد و یکنواخت نوشته می‌شود. خط لاتینی آموزش خط و کاربرد روزمره آن را بسیار ساده‌تر می‌کند اما همین آسانی که حاصل خشکی مکانیکی است، امکانات زیباشناسیک خط را بسیار محدود می‌کند. اما خط پارسی و با آن همه استثناپذیری‌ها و سرهم نویسی‌ها و جدانویسی‌های غیرمنطقی و با همان فراوانی نقطه‌ها و نرمی مارگونه شکل‌های خود است که بیش از هر خط دیگری در جهان (حتی نسبت به خط چینی) امکانات زیباشناسیک عرضه می‌کند. این گوناگونی شیوه‌های خوشنویسی و آن همه هنرنمایی‌ها درست مایه خود را از امکانات شکل‌پذیری بسیارگونه این خط می‌گیرد و یعنی درست همه آنچه کارشناسان خط و سوادآموزی در نکوهش این خط گفته‌اند، دستمایه کار هنرمندان خط بوده است. زبان پارسی نیز که بیشترین رشد و نمای خود را در زمینه شعر کرده است، نسبت به پهلوی بی‌قاعدگی‌ها فراوان دارد و از جمله هر چه پیش‌تر آمده، فعل‌های بسیط خود را رها کرده و پسوندها و پیشوندها را کمتر به کار برده و بیشتر به فعل‌های ترکیبی و امکانات اشتقاقی آنها روی آورده است. به این ترتیب، زبانی شده است که برای ظریف‌کاری و شیرین‌کاری امکانات فراوان دارد اما آنجا که پای‌کارهای بسیار جدی و خشک به زبان نثر پیش آید، زبانی است کم‌توان. فهرست بی‌پایان نام شاعران پارسی‌زبان و آن چند نبوغ بزرگ شاعرانه که همیشه بحق به نامشان می‌نازیم، گواه این گفته است. اما در زمینه نثر با آنکه هزاران کتاب به این زبان نوشته‌اند، زبان پارسی هرگز به چنان پختگی، رسایی و روانی نرسیده که شعر رسید. اگر شعر و نثر هر دوره‌ای را با هم بسنجیم، حتی در دوران شکوفایی نخستین شعر و نثر که زبان نثر در آن هنوز ساده و بی‌پیرایه است، اگر از چند کتاب استثنایی چشم بپوشیم، شعر و نثر پارسی چه‌بسا با هم برابر نیست و اگر شعر و نثر کسانی را که هم شاعر و هم نویسنده بوده‌اند، مانند ناصرخسرو، مولوی و سعدی با هم بسنجیم، گمان این است که روانی و رسایی شعرشان بر نثرشان می‌چربد و هنگامی که به دوران پسرفت نثر پارسی می‌رسیم - که کمابیش از حدود حمله مغول آغاز می‌شود و تا میانه‌های دوره قاجار ادامه می‌یابد - شکاف میان زبان شعر و نثر پیوسته بیشتر می‌شود و زبان نثر دچار تباهی‌هایی می‌شود که هنوز دنباله‌ها و بازمانده‌های آثار آن خرابکاری‌ها را در زبان نثر امروز می‌بینیم. روی هم می‌توان گفت که زبان پارسی در شعر به زندگانی خود ادامه داده است. زبان پارسی از نظر امکانات واژه‌سازی زبانی است پرمایه و ساختمان ترکیبی واژه در آن مایه بسیار برای گسترش دامنه واژگان این زبان فراهم می‌کند. امروز که ما به هزاران واژه تازه در زمینه علم، فن، فلسفه و هنر نیاز داریم، بهره‌گیری از این امکانات درونی زبان می‌تواند بسیار مشکل‌گشا باشد.
* رئيس دانشگاه پيام نور واحد تاجيكستان