روبهروی در ورودی که میرسد، ميايستد و سرش را به دو طرف تكان ميدهد، دخترک که پشت ویلچر ایستاده با نگرانی اطرافش را نگاه میکند و دسته صندلی را آرام هل میدهد اما این بار به عقب و با حسرت زل میزند به بچههایی که دست در دست پدرها و مادرهایشان از پلههای پارک بالا و پایین میروند. پدر میگوید:«غصه نخور عزیزم، میرویم همان پارک سر کوچه خودمان مثل همیشه». دخترک تنها زیر لب زمزمه میکند:«آنجا که وسایل بازی ندارد، تازه پارک هم نیست فقط چند درخت و دو تا نیمکت دارد».
مناسبسازی فضای شهری برای معلولان و سهولت استفاده این افراد از امکانات موجود در آن، موضوعی است که همواره نطق رسای بسیاری از مسؤولان شهری برای اثبات تواناییهای خود به شهروندان و دیگر رقبا بوده است، با این وجود تمام این برنامهریزیها و تدابیر در حد کلام یا شاید ادعا متوقف شده و تنها هر سال در یک روز خاص از آنها رونمایی میشود. مسؤولان مربوطه در حرکتهای نمایشی و نمادین در گفتوگوهايي به بررسی مشکلات پرداخته و راهکارهایی برای حل آن ارائه میدهند اما برخلاف آن سرعت اجرای طرحها آنقدر لاکپشتوار است که نوبت به فهرست سیاستگذاریهای جدید در سال و روز دیگر میرسد. در این میان مناسبسازی پارکها و بوستانهای پایتخت برای تردد افراد ناتوان جسمی و حرکتی یکی از وعدههایی است که تاکنون 2 سال از آن میگذرد اما تحققش را باید از قشری پرسید که بیصبرانه منتظر عملی شدن آن هستند. مرتضی حاجعلی، یکی از معلولانی است که استفاده بیدغدغه و بهرهمندی از امکانات پارکهای پایتخت هر بار برای او مشکلآفرین بوده است. مرتضی میگوید: در معابر ورودی پارکها به تعداد موتورسواران میله کاشتهاند یا مسیرها را با زنجیر مسدود کردهاند و برای ورود باید دنبال کسی گشت که آن را باز کند. بهعنوان نمونه چند وقت پیش که به بوستان لاله رفته بودم وقتی خواستم از در خیابان حجاب خارج شوم مجبور شدم 45 دقیقه دنبال نگهبان بگردم تا قفل زنجیر را برایم باز کند.
پلههای بلند بدون حفاظ، نبود امکانات تفریحی، جدولهای سیمانی اطراف زمینهای بازی و نبود سرویسهای بهداشتی مناسب برای معلولان از دیگر موضوعاتی است که موجبات گلهمندی این افراد را فراهم آورده و وعدههای مسؤولان نیز دردی از آن دوا نکرده است. این در حالی است که شهریور ماه سال گذشته محمد عیدیان، قائممقام خدمات شهری شهرداری تهران از مناسبسازی تدریجی پارکها و بوستانهای شهر تهران برای تردد ایمن و آسان معلولان و نابینایان خبر داده بود و اعلام کرد كه بر اساس برنامهریزی صورت گرفته قرار است به تدریج در پارکها و بوستانهای شهر تهران مسیرهای ویژه تردد افراد معلول و نابینا ایجاد شود تا آنها نیز بتوانند به راحتی در این مکانها تردد کنند.
به گفته وی، مناسبسازی بوستانهای شهر تهران برای تردد ایمن معلولان و نابینایان در قالب ایجاد مسیرهای ویژه در مكانهاي بيان شده به عنوان گام دیگری از سوی شهرداری تهران در جهت حمایت از حقوق معلولان و نابینایان به شمار میرود که قرار است به تدریج در سطح شهر به اجرا درآید. با این وجود با گذشت بیش از یکسال، معلولان همچنان چشم به راه عملی شدن این سخنان هستند. به گفته مرتضی هیچ پارکی که ویژه معلولان باشد در سطح شهر وجود ندارد تا اوقات فراغت خود را در آن بگذرانند، از سوی دیگر نبود سرویسهای بهداشتی ویژه و دیگر امکانات متناسب براي اين افراد باعث شده تا آنها رغبتی برای رفتن به فضاهای سبز شهری نداشته باشند. تمام این موارد در کنار فراهم نبودن مسیرهای مخصوص جهت عبور در سطح معابر شهری، تردد در پایتخت را به معضلی غیرقابل حل تبدیل کرده است. گذشتن از خیابانهاي و تقاطعها نیز به داستانی تلخ و پرهزینه برای ناتوانان جسمی - حرکتی تبدیل شده که گاه و بیگاه سوژهای داغ برای رسانههای خبری میشود اما به همان سرعت نیز سرد میشود. این روزها بسیاری از این افراد فقط میتوانند از کنار برخی از پارکها بویژه مکانهایی که سطح آنها بالاتر یا پایینتر از خیابانهای مجاور است، بگذرند بدون اینکه لذت نشستن روی نیمکت را تجربه کنند. از این رو باید گفت پارکهای پایتخت 9 میلیون نفری ایران تنها برای استفاده افراد سالم طراحی و ساخته شده است و در زمان احداث معلولان از قلم افتادهاند. بهعنوان مثال هر شخصی برای ورود به پارک ساعی از در خیابان ولیعصر (عج)، باید از 30 تا 40 پله پایین برود حال اینکه وجود نداشتن مسیر ویژه، گذراندن ساعاتی خوش در این فضا را برای معلولان از جمله اشخاصی که باید برای تردد خود از ویلچر استفاده کنند و حتی افراد سالمند به یک امر غیرممکن تبدیل کرده است.
رحیمه حاجعلی هم دل خوشی از وعدههایی که امروز بیشتر تبدیل به آرزو برای معلولان شده است، ندارد. او که ساکن منطقه 14 تهران است دیگر ترجیح میدهد اوقات فراغت خود را در خانه بماند، تا سختی رفتن به پارک و ماندن در پشت میلههایی که شهرداری برای جلوگیری از ورود موتورسواران در مقابل تنها ورودی بدون پله فضای سبز محل اقامتش نصب کرده است را به جان بخرد. وی میگوید: پارک جهانپناه که در خیابان عجبگل واقع شده است تنها 2 ورودی دارد که یکی از آنها پله دارد و در مقابل ورودی دیگر میله نصب شده است.
وی معتقد است: اگر چه معابر یا تعدادی از فضاهای شهری در پایتخت ساماندهی شده است اما بیشتر آنها در خیابانهای مرکزی شهر یا مناطق شمالی تهران قرار دارد در حالی که بیشتر معلولان از دهکهای پایین جامعه و ساکن مناطق جنوبی پایتخت هستند. حاجعلي ادامه میدهد: چند وقت قبل همایشی با موضوع معلولان در بوستان
گفت وگو برگزار شد که فضای سبز مناسبی برای استفاده ناتوانان جسمی و حرکتی است اما بهعنوان مثال من برای هر بار رفتن به این پارک باید 6 هزار تومان هزینه کنم، البته اگر کسی حاضر بشود تا آنجا من را برساند. این بار نیز ماجرا به 2 سازمانی میرسد که هر کدام دیگری را مسؤول حل مشکلات موجود میدانند و با این کار هزینه زیادی را به افرادی که باید روی صندلی چرخدار روزهای زندگی خود را سپری کنند تحمیل میکنند. به گفته وی سازمان بهزیستی هر پنج سال یکبار به این دسته از معلولان ویلچری میدهد که در صورت آسیب دیدن به دلیل ناهمسطح بودن خیابانها و وجود پستی و بلندی در سطح آن هر بار باید رقمی معادل یکصد هزار تومان برای تعمیر آن هزینه شود و در عوض مسؤولان شهرداری تهران معتقدند سازمان بهزیستی باید ویلچرهای بهتری را در اختیار افراد زیر پوشش خود قرار دهد در حالی که اين سازمان رسیدگی به مشکلات شهری و ساماندهی خیابانها و فضاهای شهری را از وظایف شهرداری میدانند.
بر اساس تحقیقات جهانی به عمل آمده از سوی سازمان ملل متحد، مهمترین عامل بازدارنده معلولان از دستیابی به حقوق برابر با دیگر افراد جامعه، ناسازگاری محیط شهری و اجتماعی با محدودیتها و وضعیت جسمانی این افراد است که آنها را با مشکلات فراوانی رو به رو میسازد و امکان استفاده از امکانات موجود را از آنها سلب میکند. این در حالی است که مناسبسازی محیطی برای استفاده تمام افراد جامعه از فضاهای موجود در شهرها جهت داشتن یک زندگی آرام و بیدغدغه از مواردی است که در تمام کشورهای دنیا مدنظر است تا به آنجا که سال 1983 تا 1993 از سوی سازمان ملل دهه معلولان نامید شد تا اصل برابری استفاده از تمام فرصتهای محیطی و اجتماعی برای معلولان به عنوان بخشی از اقشار جامعه مورد بررسی قرار گیرد و نتایج آن به صورت کنوانسیونهایی اجرایی شود. ابوالحسن فقیه، رئیس سازمان بهزیستی کشور نیز به عنوان اصلیترین متولی رسیدگی به مشکلات این قشر از جامعه بر مناسبسازی معابر شهری، ساختمانها، اماکن عمومی و ادارات دولتی تاکید دارد و آن را از جمله مهمترین حقوق معلولان ایرانی میداند که باید در اولویت فعالیتهای شهری قرار بگیرد. با این وجود در میان مناطق مختلف شهرداری تهران تنها میتوان از منطقه 4 به عنوان منطقهای پیشگام در زمینه توجه به نیازهای معلولان نام برد که چندی پیش بوستانهای آن برای استفاده معلولان مناسبسازی شده است و به گفته پژمان الله وردی، معاون حمل و نقل و ترافیک شهرداری این منطقه، تمامی بوستانها به طرح ویلچرگذر مجهز شده و این طرح برای نخستینبار در کشور در شهرداری منطقه 4 به اجرا درآمده است تا معلولانی که از ویلچر استفاده میکنند به راحتی وارد بوستانها و فضاهای سبز شوند، با توجه به اینکه موتورسواران همچنان قادر به ورود به بوستانها نخواهند بود. علاوه بر این در ۱۷ تقاطع نیز در سطح منطقه مناسبسازی معابر برای معلولان و جانبازان انجام شده است. طبق آمار، هماکنون 600 میلیون نفر معلول در جهان به علل مختلف دچار ناتوانی و معلولیت هستند که 80 درصد آنها در کشورهای جهان سوم زندگی میکنند و آمارها نشان میدهند که از هر 10 کودکی که در جهان به دنیا میآید، یکی معلول متولد میشود. در ایران نیز اگر چه آمار دقیقی از تعداد افراد معلول در دست نیست اما با توجه به آماری که چندی قبل از سوی رئیس انجمن دفاع از حقوق معلولان کشور اعلام شد، در حال حاضر حدود سه میلیون معلول شدید و متوسط در کشور وجود دارند که با احتساب معلولیتهای خفیف این رقم به حدود 10 میلیون نفر نیز میرسد. از سوی دیگر روزانه یکصد و 10 نفر و ماهانه سه هزار و سیصد نفر به تعداد معلولان کشور افزوده میشود که این امر ضرورت اجرای طرحهایی را جهت بهرهمندی این افراد از محیط و امكانات شهری به مسؤولان گوشزد میکند، با توجه به اینکه یک ضلع چنین برنامهریزیهایی باید دقت در زمان و عدم اتلاف وقت باشد.