اگر ممکن است پرسش نخست خود را به مباحثی از شاهنامه اختصاص دهیم. اخیرا کتابی از شما پیرامون این اثر جاودان منتشر شده که در آن به بیان پاره‌ای ابهامات درباره فردوسی پاسخ داده شده است مانند اینکه فردوسی شیعه بوده و مواردی از این قبیل. اگر ممکن است در این باره توضیح دهید.
مهم‌ترین بخش‌های کتاب «فردوسی و شاهنامه» توجه او به ادیان بویژه دین اسلام است. من در این کتاب با ارائه دلایل عقلی و نقدی و به شکل محکمه‌پسند ثابت کرده‌ام که فردوسی شیعه بوده است و اشعاری که در دیباچه شاهنامه هست بويژه قسمت‌هاي مربوط به اظهار ارادت به حضرت علی(ع) صحیح است و همين‌طور بخش خلفاي سه‌گانه بخشی الحاقی به شمار می‌رود که بعدها به شاهنامه افزوده شده است.
شما پیش‌تر هم درباره فردوسی در بخش اول ماهنامه «حافظ» در سال 85 به ارائه مطلبی با عنوان «مذهب فردوسی و ادیان در شاهنامه» پرداختید. در کتاب اخیر نیز می‌بینیم که بیش از هرچیز روی شیعه بودن فردوسی تاکید زیادی شده است.
به 2 دلیل روی این مساله که شما به آن اشاره کردید تاکید داشته‌ام؛ نخست اینکه می‌خواستم بگویم عده‌ای طی سال‌های گذشته، کاری شبه‌فرهنگی انجام داده و فردوسی را زرتشتی قلمداد کرده‌اند و متعاقب این اندیشه هم شاهنامه‌ای منتشر کرده‌اند که در آن نوشته شده و گفته‌اند ابیاتی که در مدح حضرت علی(ع) و حضرت محمد(ص) در این کتاب است متعلق به فردوسی نیست. دلیل دیگر اینکه من با مشاهده بعضی از این آثار الحاقی قصد داشتم به یک سلسله تحقیقات جدی و آکادمیک پیرامون این مساله بپردازم.
فارغ از نکات زیبا و لطیفی که در شاهنامه وجود دارد، فکر می‌کنید رمز مانایی کتاب در مقایسه با دیگر آثار کلاسیک ایران چیست که توانسته ابعادی فرامرزی داشته باشد؟ زیرا ما می‌بینیم این کتاب کهن در هیچ برهه‌ای رنگی از کهنگی و انزوا به خود نگرفته و در همه محافل ادبی چه در داخل و خارج از کشور درباره آن صحبت شده است.
به نظر من مهم‌ترین دلیلش وجود اسطوره‌های کهن است که بیش از هر چیز، زیرساخت‌های انسانی دارد و به نوعی بینش اقوام مختلف ایرانی را به عنوان سند جدی فرهنگی در خود بازتاب داده است. پس شاهنامه یکی از مهم‌ترین آثاری است که برای ذهن و اقوام ایرانی به عنوان سند نامه ملی موجود است و می‌تواند مبین و گویای سابقه فرهنگی ما باشد. درعین اینکه می‌توان شاهنامه را دارای نمادها و ایماژهای فراوانی دانست، به طوری که شما درکتاب با تمدن قدیم و فرهنگی فلات ایران نیز آشنا می‌شوید. شاهنامه در ردیف معدود آثار کلاسیک ادبی است که همه اقوام ایرانی را دربر می‌گیرد. فردوسی حتی به زمانی كه اقوام آریایی هنوز به دسته‌های هند و اروپایی تقسیم نشده بودند نیز در کتاب اشاراتی داشته است. می‌توان گفت این اثر جاودان به طور کلی داستان‌ها و اسطوره‌های فلات ایران را در خود گنجانده است.
آقای امین! همان طور که مستحضرید، فردوسی بنا به گفته خود 30 سال از عمر خود را روی نگارش این کتاب صرف کرده و دست آخر بی‌آنکه دستمزد معنوی و مادی از غزنویان دریافت کند، دل‌چرکین و آزرده‌خاطر از دنیا می‌رود. با این اوصاف، فکر می‌کنید امروز حق او به عنوان کسی که به قول شما خالق سندی ملی و بدون تاریخ مصرف برای بشریت است، ادا شده است؟ آیا پژوهش‌های مفید از همه ابعاد نسبت به شاهنامه توانسته در انتقال پیام او به جهان موثر باشد؟
از این نظر که هنوز بخش‌های زیادی از شاهنامه مورد ویراستاری قرار نگرفته است، نه. بویژه اینکه ما در این‌باره با یک اختلاف نظر 40، 50 ساله مواجه هستیم که نشان می‌دهد شاهنامه به آن شکلی که باید مورد داوری جدی و نمایه کامل قرار نگرفته و حق مطلب درباره فردوسی از این منظر ادا نشده است زیرا هر گروه به اقتضا و فراخور ارزش‌ها و ضدارزش‌های خود به تاویل فردوسی و اثر جاودان او یعنی شاهنامه پرداخته است. ضمن اینکه باید واقعیت را پذیرفت که فردوسی با گذشت 30 سال در حقیقت 2 کار ارزنده انجام داد و 2 یادگاری برای بشریت بویژه ایرانیان باقی گذاشت؛ نخستین خدمت او این بود که تمام بخش‌های اسطوره‌ای و تاریخی و حتی دوره‌های ماقبل خود را به رشته تحریر درآورد و براساس منابع شفاهی، آنها را به نظم کشاند و دوم اینکه با این کار به حفظ و احیای زبان فارسی که در معرض ضایع شدن و تحت‌الشعاع بودن قرار داشت، پرداخت و آن را به عنوان زبان فارسی معیار که عمده کتاب‌های مکتوب هم به آن نوشته می‌شود در اختیار عموم قرار داد. چنانچه محمد حسنین هیکل، وزیر فرهنگ مصر و سردبیر روزنامه «الاحرام» سال‌ها پيش وقتی به ایران سفر کرد، از او پرسیده شد؛ چرا مصر با داشتن پیشینه تمدنی قدیمی پس از حمله اعراب، زبان بومی خود را از دست داد و زبانش عربی شد که او در پاسخ گفت: زیرا ایران فردوسی داشت و مصر چنین فردوسی‌ای نداشته است، بنابراین می‌توان نتیجه گرفت که احیای زبان فارسی به طور کلی مدیون فردوسی است.
کتاب «فردوسی و شاهنامه» همزمان با بزرگداشت فردوسی و نامگذاری سال 2010 به نام حکیم توس در یونسکو منتشر شده است. آیا از بازخوردهای جهانی این کتاب هم خبر دارید؟
بله، نسخه‌هایی از این کتاب را بعد از انتشار به فرانسه، آلمان و انگلستان فرستاده‌ایم که مورد نقد و مطالعه قرار گرفته است. خوشحالیم که توسط فرهنگ‌دوستانی چون آقای کاسمی مجلدهايي از این اثر به کشورهایی چون تاجیکستان و آلمان هدیه شده است.
به طور مشخص چند جلد از کتاب شما در کشورهایی که نام بردید هدیه شده است؟
یکهزار جلد.
حالا یک سوال دیگر پیش می‌آید. نامگذاری سال‌های میلادی طی سال‌های اخیر از سوی یونسکو به نام مولانا و فردوسی نشان از این دارد که جهان امروز بیش از پرداختن به مباحثی پیرامون عشق که غالبا در اشعار حافظ و نظامی می‌توان سرچشمه آنها را جست، به مباحث عرفانی و حماسی متمرکز شده است. از این جهت است که این 2 شاعر در قیاس با دیگر شاعران کلاسیک بیشتر مورد توجه واقع هستند؟
تصور می‌کنم شاید دلیل عمده‌اش این باشد که آفتاب همیشه در پس ابر نمی‌ماند و بزرگی و عظمت فردوسی، حافظ و مولوی اگر تا به امروز مغفول مانده بود دیر یا زود توسط جهانیان به عموم مردم شناسانده شده است، ضمن اینکه ما نیز باید درجهت شناسایی جایگاه حقیقی این شخصیت‌ها از خود کوشش بیشتری نشان دهیم و کشف و شهود آثار و افکار مولانا، فردوسی، حافظ و... نباید تنها به دست خارجی‌ها صورت گیرد بلکه می‌توان از طریق ترجمه آثار آنها، جهان را با طرز تفکر و بینش و جهان‌بینی این شاعران آشنا کرد.
به نکته خوبی اشاره کردید. فکر می‌کنید دراین مسیر از چه نهادهایی می‌توان کمک گرفت؟
البته فرهنگستان‌ها، دایرهًْ‌المعارف‌ها و دانشگاه‌ها می‌توانند محمل‌های خوبی برای انجام این مساله باشند، ضمن اینکه دانشنامه‌نویس‌ها و رسانه‌ها نیز می‌توانند نقشی به مراتب تاثیرگذار ایفا کنند. من نیز به سهم خود در صفحات پایانی کتاب کارهایی در این راستا انجام داده‌ام، یعنی نه‌تنها به ارائه یک معرفی‌نامه انگلیسی پرداخته‌ام که نظرات فرانسوا کوپه درباره شاهنامه و فردوسی را به آلمانی برگردانده‌ام و دکتر کاسمی آن را به فارسی ترجمه کرده است.
حالا که صحبت به اینجا رسید اگر ممکن است درباره جایگاه شاهنامه نیز در ایران صحبت کنیم.
ببینید مهم‌ترین مساله درباره شاهنامه این است که این کتاب پدر همه اشعار کلاسیک ایران است و فردوسی نیز به نوعی پدر همه شاعران کهن ما به شمار می‌رود زیرا همان‌طور که درتاریخ ادبیات کهن ایران مشاهده می‌کنیم متوجه می‌شویم که همه شاعران بعد از فردوسی سعی کرده‌اند در شعرهایشان از شاهنامه تاثیر بگیرند. دامنه این تاثیرگذاری تا جایی است که حتی مولانا و خیام نیز در حکایت‌های خود از این کتاب الهام گرفته‌اند. به جرات می‌توان گفت، اگر فردوسی نبود و هرگز شاهنامه را خلق نمی‌کرد، مولانا و حافظ نمی‌توانستند به خلق آثارشان بپردازند. همان طور که پیش‌تر هم اشاره کردم، او در درجه نخست زبان فارسی را مورد حراست و پاسداری قرار داد و دیگران به تبع این خدمت او موفق به خلق آثار تازه‌تری شدند. بعد از فردوسی، شاعران زیادی در پی تقلید از او برآمدند و چنانکه می‌دانید از این رهگذر، اثری هم با عنوان «علی نامه» پدید آمد که کتابی بر وزن شاهنامه است و از نظر مضمونی شباهت بسیاری به کتاب
فردوسی دارد.
فردوسی یکی از معدود شاعرانی است که برای زن در شاهنامه ارزش زیادی قائل است. زنانی هم که در شاهنامه به دست او تصویر می‌شوند از «گردآفرید» گرفته تا «تهمینه» و «رودابه» و حتی «فرنگیس» همه زنانی هستند که اگرچه قربانی جنگ و قدرت‌طلبی پدران و شوهرانشان می‌شوند اما در هیچ بخش از شاهنامه، دون و ضعیف ظاهر نشده‌اند؛ از آنها فقط به عنوان ابزار و ملعبه در هر مجلس و کوی و برزن یاد نمی‌شود و جنسیت زن بودن هرگز مانع از مبارزه و جنگجویی آنها نشده است. بماند که فردوسی نیز مانند دیگر شاعران همیشه هم این امتیاز را به زنان شاهنامه نمی‌دهد و در ابیاتی چون «زن و اژدها هر دو در گور به» و «درخت مکر زن صد ریشه دارد/ فلک از دست زن اندیشه دارد» دیدگاه خود را نسبت به زنان ابراز می‌کند اما به طور کلی نظر او درباره زنان، نظری ویژه و قابل احترام است. در این زمینه شما چقدر با من هم‌عقیده هستید؟
من هم با شما هم‌عقیده هستم که نگاه فردوسی در شاهنامه به زنان مثبت بوده است. خود شما هم در سوال اشاراتی به برخی از آنها مانند گردآفرید کردید و همان طور که می‌دانید بخش‌هایی از شاهنامه به نبرد او و سهراب اختصاص دارد. در برخی قسمت‌ها نیز زنانی مانند رودابه خلق شده‌اند که ناخودآگاه نگاه منفی به سمت و سوی آنها جلب می‌شود اما به طورکلی جامعه ما در زمان فردوسی مردمحور بوده است؛ هرچند در داستان‌های پهلوانی همواره یک نگاه مثبت وجود دارد.
به نظر شما کدام مستشرق بیش از سایرین روی شاهنامه به تحلیل و تفحص پرداخته است؟
مهم‌ترین آنها ژول مول است که 30 سال روی شاهنامه کار کرد و توانست تمام ابیات آن را به فرانسه ترجمه کند. ضمن اینکه علاوه بر ترجمه به تصحیح متن نیز پرداخت؛ تصحیحی که توانست نظر خیلی از محققان را به خود جلب کند. انتشار تصحیح مول به ایران هم رسید و یک چاپ جیبی در حال حاضر از تصحیح او موجود است که دارای مقدمه و دیباچه مفصلی است و از سوی شرکت سهامی کتاب‌های جیبی برای نخستین‌بار در سال 1345 منتشر شد.
سیدحسن امین یکی از پژوهشگران ادبی معاصر با وجود اینکه فارغ‌التحصیل در رشته حقوق بین‌الملل در دانشگاه حقوق دانشگاه گلاسکو است اما سال‌هاست ترجیح داده به فعالیت و پژوهش‌های ادبی بپردازد. امین در مدت تحصیل خود سخنرانی‌های علمی زیادی انجام داد و پس از اتمام تحصیل خود در سال ۱۹۹۲ میلادی به عنوان پروفسور در آنجا به تدریس پرداخت. او سال‌هاست نشریه پژوهشی، ادبی، تاریخی، حقوقی و سیاسی به نام ماهنامه حافظ را هر ماه به چاپ می‌رساند. او همچنین تا امروز موفق به نگارش 60 جلد کتاب و بیش از 300 مقاله به زبان‌های فارسی و انگلیسی در دایرهًْ‌المعارف‌ها و مجلات پژوهشی داخل و خارج شده است. «ترانه فرشتگان»، «افکار و احوال حاج ملاهادی سبزواری»، «دانشنامه هنر ایران در اسلام»، «دانشنامه شعر»، «تاریخ حقوق ایران»، «فردوسی پس از 400سال» و ... برخی آثار او طی سال‌های گذشته به شمار می‌رود. امین همچنین تاکنون یکصد مقاله در دایرهًْ‌المعارف‌ها و متجاوز از 200 مقاله در نشریات مختلف نوشته که بیش از 50 مقاله در ماهنامه حافظ منتشر شده است. او اخیرا کتاب تازه خود با عنوان «فردوسی و شاهنامه» را نیز وارد بازار کتاب کرده است. از این‌رو است که به گفت‌وگو با او پیرامون شخصیت، دیدگاه و افکار فردوسی و همین طور اثر جاودان شاهنامه نشسته‌ایم که در پی می‌آید.