محمد صابری:
فرض است و فرض، محال هم که باشد، محال نیست! تصور کنید روزی با ذهنی آشفته و خسته از تمام روزمر‌گی‌ها با فردی سرحال، ظاهرا خوش‌مشرب و البته مغرور مواجه می‌شوید. به جا نمی‌آوریدش. خود را «زندگی» معرفی می‌کند. او را می‌شناسید و نمی‌شناسید. حیرت‌زده سوال پیچش می‌کنید و به دقیقه‌ای نکشیده امر كاملا بر شما مشتبه می‌شود که آری خواب نمی‌بینید، زنده‌اید و ملاقات با «زندگی» را تجربه می‌کنید. عجیب است. اصلا سخت است تشریح چنین ملاقاتی. چه کنایه‌ها که از بامداد تا شامگاه حواله، «زندگی» نمی‌کردی و حالا همه را یکجا بر سرش هوار می‌کنی. فرصت مغتنم است. ترجیح می‌دهی برای نفس کشیدن هم سکوت نکنی؛ بگویی هر آنچه از او در دل، که حتی بر دل داری! کم‌کم در نظرت نحیف می‌شود، تیره می‌شود، سرخورده می‌شود، لکنت می‌گیرد، غرورش فرومی‌ریزد و از حال می‌رود. در همین آن فردی سپید‌پوش به یاری‌اش می‌آید، زیر بغلش را می‌گیرد و در آغوش می‌کشدش. فرصت ملاقات با «زندگی» از دست رفته است. سپیدپوشِ خندان و زیبارو دستی به سویت دراز می‌کند؛ «سلام» با لکنت می‌پرسی «شما؟» با طمانینه «زندگی» را در آغوشش جابه‌جا می‌کند، می‌گوید: «مرگ».
***
تا کجاها که یک ذهن سیال پیش نمی‌رود؟ تجسم مرگ و زندگی و تصویر کردن مواجهه‌ای ساده میان این دو در بستری سرشار از روزمرگی. مانند جرقه‌ای که گاه به‌صورتی متفاوت از آنچه در نگاه نخست می‌نماید، در ذهن حک می‌شود و این تجربه‌ای ناب از مواجهه با یک اثر هنری است. حکایت داستان‌واره فوق که از سر خیال و مبتنی بر فرض (که البته محال هم نیست!) تحریر شده هم از همین جنس است؛ تراوشی بی‌ارتباط با آنچه در مواجهه ابتدایی با فیلم «آدم» می‌توان دید اما همزمان ردی از آن در ذهن باقی می‌ماند. تجربه تماشای آثاری از این دست لذتی متفاوت از لذت تماشای یک فیلم سینمایی خوب دارد؛ لذتی که البته دلیلی بر ارجحیت آن بر لذت‌های سینمایی نیست و تنها می‌توان بر متفاوت بودنش انگشت تاکید گذاشت. «آدم» را شاید نتوان یک فیلم سینمایی موفق خواند اما قطعا یک تجربه فردی بسیار موفق است؛ هم برای کاهانی که در آغاز راه سینماگری، مستقلا آن را برگزیده و به پیشوازش رفته و چه برای مخاطبی که امروز از سر حوصله با آن مواجه می‌شود. سخت است برشمردن دلایل لذت از اثری که بر پایه آموزه‌ها و المان‌های جذابیت بصری در سینما، دست چندان پری (جز در زمینه بهره‌گیری از بازیگران چهره و نیز خلاصه داستان کنجکاوی‌برانگیز) ندارد اما می‌توان «حس خوب» را به‌عنوان استدلالی کاملا شخصی برای پیشنهاد آن به دیگران پیش انداخت؛ استدلالی که اگرچه پایه و اساسی از جنس برهان نمی‌توان برایش دست و پا کرد اما می‌توان بر کارآمدی‌اش امید داشت.
***
فیلم سینمایی «آدم» به‌عنوان اولین تجربه سینمایی عبدالرضا کاهانی بی‌تردید اثری است که می‌توان آن را در زمره آثار قابل بحث و نقد در کارنامه کاری این کارگردان قرار داد. کارگردان جوانی که اگرچه پس از ناکام ماندن در اکران نخستین ساخته‌هایش، سرانجام در سومین و چهارمین نوبت کارگردانی طعم مواجهه با مخاطب را چشید اما ذوق سرشار و علاقه‌مندی قابل تحسینش در ورود به عرصه فیلمسازی و سینما او را از همان گام نخست در قامت یک کارگردان پویا قرار داد. انتخاب سوژه‌ای چون سوژه فیلمنامه «آدم» برای نخستین تجربه فیلمسازی، آن هم در مدیوم سینمایی بلند، خود بهترین دلیل برای تاکید بر بلندپروازی او در فیلمسازی و ایمانش به سینماست. «آدم» با داستانی کاملا ساده آغاز می‌شود و پیش می‌رود؛ زنی جوان به‌دنبال مردی میانسال به نام «آدم» است. این جست‌وجو آغازگر داستان یکنواخت اما بشدت گیرای فیلم است. تکاپوی «خانم» برای یافتن «آدم» در همان ابتدای فیلم او را در مسیر روستایی به نام «عیش‌آباد» قرار می‌دهد و در میانه راه، به موازات تیتراژ فیلم هرکس با حسرتی ملموس، نسبت به عیش‌آباد و شخص آدم، راهنمای او می‌شود. در میان همه ساکنان روستاهای اطراف شایع است كه در عیش‌آباد سال‌هاست کسی از دنیا نرفته و این اتفاق به برکت حضور آدم در این آبادی محقق شده است؛ بی‌مرگی، شادی و شادمانی را مشغله اهالی عیش‌آباد و نوازندگی را پیشه‌شان کرده است. هیچکس اینجا ناخوش نیست. رشد زاد و ولد بر مرگ و میر سایه انداخته است. «زندگی» با قدرت تمام در جریان است و آوای دهلش تا دوردست‌ها را مبهوت خوش‌‌صدایی خود کرده و در حسرت و ای‌کاش فروبرده است. اما ورود خانم (با بازی مهتاب کرامتی) سکون و روزمرگی را به حاشیه می‌راند و اهالی را به تکاپوی کشف کیستی او می‌اندازد. اویی که زیبارو است و از آدم بی‌تصویر، تصویری به همراه دارد. نسبت خانم با آدم چیست؟ او کیست که در میان حیرت اهالی عیش‌آباد، آدم به حضورش می‌طلبد و «جهان‌افروز» (با بازی فرشته صدرعرفایی) پرچم حسادت در برابرش علم می‌کند؟ و داستانی که با سوال درباره «آدم» آغاز شده بود با پرسش از کیستی «خانم» ادامه می‌یابد و داستان ادامه دارد. فیلم «آدم» با همین داستان ساده (و البته با مدد پایان‌بندی متفاوت) از آن دست آثاری است که شاید در زمره آثار سرگرم‌کننده نگنجد اما اثری محترم و درگیرکننده است. دیدن این اثر بویژه امروز که به‌واسطه تماشای فیلم‌هایی چون «بیست» و «هیچ» بیش از گذشته با فضای ذهنی کاهانی آشنا شده‌ایم، قطعا تجربه‌ای ناب است؛ تجربه‌ای که فراتر از لذت تماشای یک فیلم سینمایی خوب ما را با دنیایی از سوالات و ابهامات درباره مرگ و زندگی مواجه می‌کند و در پایان با آن نمایی ماندگار از غروب آفتاب چیزی را در پس پشت ذهن‌مان حک می‌کند. گویی صدای مکرر همان روضه‌خوانی است که بر مزار «آدم» آواز برآورده است: «بسی تیر و مرداد و اردیبهشت/ بیاید و ما خاک باشیم و خشت».