به عنوان سؤال نخست و با توجه به اشراف شما به تئاتر ایران و اروپا از نظر بودجه و امکانات، می‌توان مقایسه‌ای میان تئاتر ایران و اروپا داشت؟
من تنها مثالی از شهر کلن که در آن زندگی می‌کنم، می‌آورم. در این شهر مجله‌ای منتشر می‌شود که اسم تمامی تئاترهایی که در یک شب اجرا می‌شود را می‌آورد. اگر در ایران تنها ما مجموعه تئاتر شهر داریم در شهر کلن حدود 70 تا 100 تئاتر در حال اجراست. کلن یک میلیون و صد هزار نفر جمعیت دارد در حالی که تهران دارای 12 میلیون جمعیت است. تعداد علاقه‌مندان و پرسنل شاغل، میزان امکانات آموزشی، وجود مجموعه‌های تئاتری متعدد و سابقه بیشتر ( سه الی چهار قرن) امکان رشد بیشتری را برای هنرمندان اروپایی فراهم آورده است.
در آلمان تمام هزینه‌های تئاتر را دولت پرداخت می‌کند؟
در آلمان رئیس تئاتر توسط دولت انتخاب می‌شود و دولت تمام هزینه‌های تئاتر را برعهده می‌گیرد.
امکانات تئاتری در کل آلمان پراکنده است یا تنها در برخی شهرهای آن متمرکز شده است؟
امکانات در کل شهرهای آلمان تقریبا به صورت یکسان وجود دارد، هر چند شهرهایی مثل برلین به خاطر وجود تئاترها و سالن‌های مختلف اشباع شده‌اند چون قبلا برلین شرقی و غربی از یکدیگر جدا بودند و به خاطر رقابت‌هایی که میان آلمان شرقی و غربی سابق بود هر دو کشور شروع به گسترش امکانات و تولید تئاتر کردند بنابر این امروز که دو کشور متحد شده‌اند امکانات بسیار زیادی درباره تئاتر و اپرا در شهر برلین وجود دارد و با وجود تعداد زیاد سالن‌ها همواره همه سالن‌های تئاتر مملو از تماشاگر است.
مضامین و نحوه انتخاب تئاترها برای اجرا چگونه تعیین می‌شود؟
نحوه انتخاب تئاتر برای اجرا بر اساس سیستم سرمایه‌داری است و سیستم سرمایه‌داری بر اساس عرضه و تقاضاست یعنی کارگردان‌ها هر موضوعی که دوست داشته باشند، می‌توانند انتخاب کنند و هیچگونه محدودیت و مانعی از لحاظ اخلاقی، اجتماعی و... وجود ندارد. با توجه به سلیقه و استقبالی که تماشاگر از کار انجام می‌دهد و در قالب نقد آن را منتشر می‌کند، متولیان تئاتر تصمیم می‌گیرند تا یک تئاتر به اجراهای خود ادامه دهد یا از اجرای آن جلوگیری کنند مثلا نمایش «با کاروان سوخته» بنده هشت سال است که در شهرهای مختلف آلمان اجرا می‌شود یا نمایش «موسیو ابراهیم و گل‌های قرآن» کار دیگر من از سال 2003 تا الان در حال اجراست برای اینکه تقاضا برای دیدن این نمایش‌ها وجود دارد و تا زمانی که تقاضا و علاقه‌مند برای دیدن نمایش‌های یاد شده وجود داشته باشد، این نمایش‌ها به اجرای خود ادامه خواهند داد یا نمایشنامه‌ای به نام «کنتراباس» حدود 20 سال است که به اجرای خود ادامه می‌دهد. اما زمانی هم برخی نمایش‌ها آنچنان با عدم استقبال تماشاگر روبه‌رو می‌شوند و زیان به بار می‌آورند که بعد از چهار الی پنج اجرا از صحنه کنار می‌روند و کار دیگری جایگزین آن می‌شود. بنابراین سلیقه مخاطب و مردم، مسائل اجتماعی و نقطه نظر کارگردان درباره یک مساله و موضوع مهم از عوامل تداوم اجرای یک تئاتر است. به عنوان نمونه نمایشنامه «خدای کشتار» که الان من آن را آماده اجرا دارم 55 تا 60 گروه تئاتر در شهرهای مختلف آلمان در حال تمرین و اجرای این نمایشنامه هستند برای اینکه نمایشنامه‌ای است که از نظر مسائل اجتماعی، فرم و طنز به مذاق تماشاگر خوش آمده است.
پس با این تفاسیر باید وضعیت معیشتی هنرمندان تئاتر در آلمان و اروپا خوب باشد؟
هنرمند در تمام دنیا مظلوم است. تنها هنرمندان معدودی جزو ستاره‌های تئاتر و در تئاترهایی استخدام هستند که حقوق بسیار خوبی می‌گیرند. این دسته هنرمندان بیش از پنج تا 10 درصد نیستند ولی توده عظیمی از هنرمندان، با سابقه زیادی که دارند شاید از یک نجار درآمد کمتری داشته باشند اما در قیاس با بازیگران و هنرمندان تئاتر ایران، هنرمندان اروپایی و آلمانی از سطح رفاه بهتری برخوردار هستند.
تئاتر آلمان در سطح اروپا دارای چه جایگاهی است؟
تئاتر آلمان بسیار قدرتمند و جریان‌ساز است و کارگردان‌های آلمانی حرف‌های بسیار زیادی برای گفتن دارند، به طور کلی تئاتر آلمان در کنار فرانسه و انگلستان جزو وزنه‌های تئاتر اروپا هستند.
چند تن از کارگردان‌های بزرگ تئاتر آلمان را نام ببرید.
لاندر هوسمن، کریستوفر مارکالا که اهل سوییس است، یورگن گوش و کارگردان‌های صاحب‌سبکی که آلمانی زبان و در سطح جهان مشغول کار هستند.
تا چه مقطعی در آلمان تحصیل کردید؟
من لیسانس بازیگری را گرفتم و سپس شروع به بازیگری در تئاترهای آلمان کردم.
اما با وجود تلاش زیاد به دلیل حساسیت زیاد آلمانی‌ها به بیان و وجود لهجه‌ای که در ادای کلمات داشتم مجبور به ایفای نقش‌های خاص شدم. بعد از مدتی دوره کارگردانی را گذراندم و مدت‌ها به عنوان دستیار مشغول کار شدم تا اینکه نمایشنامه «با کاروان سوخته» را نوشته و جایزه تئاتر مردمی را گرفتم. پس از این موفقیت کارم در تئاتر آلمان راحت‌تر شد و توانستم به عنوان نویسنده و کارگردان کارم را پي بگیرم و خوشبختانه سالی دو تا سه کار انجام می‌دهم.
آخرین کار کارگردانی شما چه بود؟
«پابلو نرودا» که قرار بود در جشنواره تئاتر فجر شرکت کند و از آنجا که من تنها در یک بخش می‌توانستم شرکت کنم، ترجیح دادم با نمایش «خدای کشتار» در جشنواره بیست و هفتم فجر شرکت کنم. نمایش پابلو نرودا کاندیدای بهترین اجرا در شهر کلن شد و وقتی تئاتری کاندیدا می‌شود تئاترها زیاد از آن کارگردان برای کارگردانی کارهای مد نظرشان دعوت می‌کنند، بنابراین تصور می‌کنم سال 2009 سال پرکاری برایم باشد.
برای کارگردان شدن در تئاتر آلمان لزوما فرد باید سیستم دستیاری را طی کند و راه دیگری وجود ندارد.
بله، من در کشورمان تعجب می‌کنم که برخی افراد یکباره و بدون پشتوانه کارگردان می‌شوند. در آلمان فرد برای کارگردان شدن باید خون دل بخورد. من بعد از آنکه دوره کارگردانی را گذراندم با فشار زیاد انستیتو گوته و نامه‌نگاری اجازه یافتم تا در یک تئاتر پادویی کنم و یک سال به عنوان پادو اجازه داشتم تنها نظاره‌گر کارهای کارگردان باشم و ببینم که او چگونه کار می‌کند. به عنوان اولین نفر وارد سالن شده و کارهای نظافت آنجا را انجام می‌دادم تا گروه وارد شوند.
جالب است بدانید که کارگردان حتی از صحبت کردن با من امتناع می‌کرد و وقتی دست راست خود را بالا می‌برد یعنی اینکه باید به او قهوه می‌دادم و وقتی دست چپش را بالا می‌برد، می‌فهمیدم که باید به او چای بدهم. بعد از یک سال تبدیل به دستیار چهار تئاتر شدم، بعد از سه الی چهارم ماه دستیار سوم و همینطور دوم و بعد از یکی، دو سال تبدیل به دستیار یک شدم. شش ماه هم دستیار یک بودم و بعدا اجازه پیدا کردم تا اولین کارم را کارگردانی کنم.
غیر از شما هنرمند شناخته شده دیگری هم در تئاتر آلمان حضور دارد؟
یک بازیگر بسیار خوب به نام محمد‌علی بهبودی داریم که بازیگر بسیار شناخته شده‌ای در تئاتر آلمان است.
تفاوت سرفصل‌های آموزشی تئاتر ایران با اروپا را چگونه ارزیابی می‌کنید؟
در اروپا کسانی که کارگردانی را تدریس می‌کنند افرادی هستند که سال‌ها کارگردانی تئاتر را تجربه کرده و شناخته شده‌اند و تجربه عملی کارگردانی را به شاگردان آموزش می‌دهند. من احساس می‌کنم دانشجویان ایرانی در دانشگاه بیشتر تئوری را می‌آموزند و ساعت‌ها می‌توانند با شما درباره سبک‌های مختلف تئاتر صحبت کنند اما برای پنج دقیقه کارگردانی به صورت عملی دچار مشکل می‌شوند. همانطور که فوتبال را نمی‌توان تنها به واسطه تئوری به بازیکنان آموزش داد در تئاتر هم صرف تئوری راهگشا نخواهد بود.
توانایی‌های بازیگران تئاتر ایران در قیاس با همتایان آلمانی آنان را چگونه ارزیابی می‌کنید؟
وقتی با یک بازیگر آلمانی مواجه شوید، می‌بینید توانایی بدنی، بیانی، حرکتی و رسیدن به نقش بسیار خوبی دارند اما وقتی از او درباره برشت سؤال می‌کنید، می‌گوید چیز زیادی نمی‌دانم یعنی تئوری را تا جایی که در یک نمایشنامه لازم باشد یاد می‌گیرد اما در عمل او تمام سبک فاصله‌گذاری را بر اثر مداومت و تکرار برای شما اجرا می‌کند.
در تئاتر از چه کسانی تاثیر می‌گیرید؟
از چند نفر بسیار تاثیر می‌گیرم از جمله پیتر بروک که به فضای خالی صحنه خیلی اهمیت می‌داد. همچنین گرتوفسکی و بالاتر از همه چارلی چاپلین؛ کسی که درد را با زبان طنز بیان می‌کرد. وقتی به کارهای چاپلین نگاه می‌کنیم با یک چشم می‌خندیم و با چشم دیگر می‌گرییم. من این تضاد را بسیار دوست دارم. برای همین در کارهایم اغلب صحنه‌ها خالی هستند و سعی می‌کنم کمتر از عناصر زائد استفاده کنم و همه چیز را در خدمت بازیگر قرار می‌دهم.
به نظر شما وظیفه و هدف تئاتر چیست؟
تماشاگر به تئاتر می‌رود تا از دیدن آن لذت ببرد، من به این گفته بسیار معتقدم. هر چند در کنار تفریح اگر تماشاگر چیزی هم یاد بگیرد که آن تئاتر بسیار موفق است. من از تئاترهایی که با موسیقی‌های عجیب و نورهای آنچنانی باعث می‌شود تا تماشاگر نتواند قصه را درک کند و سعی دارد به زور اندیشه‌ای را به مغز مخاطب فرو کند و از ارائه هر حسی عاجز هستند، بیزارم.
خانم یاسمینا رضا، نویسنده نمایشنامه «خدای کشتار» دارای چه جایگاهی در تئاتر اروپا هستند؟
ایشان جزو یکی از مطرح‌ترین نمایشنامه‌نویسان جهان هستند. نمایشنامه «خدای کشتار» بیشترین اجراها را در جهان دارد و از سبک نوشتاری ایشان در آلمان و اروپا به عنوان تئاتر مردمی سطح بالا نام می‌برند یعنی تئاتری که همواره با انبوه مخاطب مواجه است. از جمله ویژگی نمایشنامه‌های یاسمینا رضا فرو رفتن به عمق با یک داستان کوچک است که برای همه آحاد جامعه قابل فهم است.
سطح کار گروه‌های خارجی‌ای که در بخش بین‌الملل تئاتر فجر شرکت می‌کنند را چگونه ارزیابی می‌کنید؟
بعضی از کارها در سال‌های گذشته خیلی قوی بودند. و «ریچارد دوم» از آلمان، کاری از لهستان و نمایشی از صربستان جزو کارهای خوب جشنواره فجر بودند.
اما جایگاه کارگردان‌های بسیار بزرگی که من آنها را می‌شناسم در جشنواره تئاتر فجر خالی است که البته این به بودجه جشنواره و رقم‌های بالایی که گروه‌های شناخته شده دریافت می‌کنند بستگی دارد.
در ایران ما با انواع جشنواره‌های تئاتر روبه‌رو هستیم، آیا در آلمان هم تعدد جشنواره وجود دارد؟
نه، تنها چند جشنواره وجود دارد به عنوان مثال در جشنواره تئاتر برلن هیاتی موظف می‌شود 300 تا 400 اجرا را ببیند و از میان آن 10 تئاتر را برای جشنواره انتخاب می‌کنند و وقتی کسی تئاترهای جشنواره برلن را دید تقریبا بهترین تئاترهای سال گذشته را دیده است.