«خانواده هسته اولیه هر جامعه‌ای است». این جمله بسیار مهم را همه ما بارها و بارها شنیده‌ایم و در کتاب‌های درسی خوانده‌ایم اما این نهاد مهم که به عنوان کوچک‌ترین جزء هر جامعه نقش بسیار کلیدی و مهمی را ایفا می‌کند، در طول تاریخ دچار تغییر و تحولات بسیار زیادی شده است. در لابه‌لای صفحات تاریخ ایران، خانواده همیشه مهم‌ترین واحد اجتماعی بوده است. «مان» در مفهوم خانواده از صورت اوستایی «نمانیه» در واژه خانمان به معنی خانه و خانواده باقیمانده است.
خانواده فرصت مناسبی برای برآورده شدن نیازهای زن و مرد است و محیط مناسبی برای رشد و پرورش نسل‌های بشری محسوب می‌شود. باقر ساروخانی، جامعه‌شناس، در این باره می‌گوید: بسیاری بر این باورند که در دنیای امروز نهاد خانواده تضعیف شده و حتی چیزی از آن بر جای نمانده است. این عده معمولا در چارچوب جامعه مدرن به خانواده نگاه نمی‌کنند، بلکه الگوهای جامعه سنتی را برای سنجش کارکردهای نهاد خانواده معیار خود قرار می‌دهند. این در حالی است که در جامعه مدرن هنجارها درونی شده و مشارکت فعال خانواده برانگیخته می‌شود. به گفته این جامعه‌شناس در اینکه خانواده از جهاتی کارکردهای خود را از دست داده و به عبارتی دولتی شده، تردید نیست. امروز دولت در جوامع مدرن و شبه مدرن از طریق قوانین یا ایجاد الگوهای جدید خانواده را تحت سلطه قرار می‌دهد. رسانه‌ها هر روز در قلب خانه‌ها کار کرده و ارزش‌های جدیدی را ایجاد می‌کنند. بنابراین، بسیاری، خانواده را در معرض تهی شدن می‌دانند چون در خانواده‌های جدید حتی ناهار و صبحانه بیرون خورده می‌شود و بسیاری کارکردها را دولت و سازمان‌های دیگر بر عهده دارند. وی با تاکید بر اینکه جامعه بدون خانواده قابل تداوم نیست، افزود: خانواده میراثی اجتماعی است که ما از نیاکانمان می‌گیریم و به اخلاف خود منتقل می‌کنیم اما برای کارکردهای آن باید نهاد خانواده را با دنیای روز انطباق دهیم چون خانواده جدید در دنیای جدید تبلور پیدا می‌کند. وی هشدار داد: اگر پیوند عاطفی درون خانواده از میان برود، این نهاد دیگر به عنوان گروه نخستین شناخته نخواهد شد چون در بسیاری از موارد وقتی فضای عاطفی به شدت کاهش می‌یابد به این ترتیب شاهد پادگان شدن خانواده هستیم، در این صورت خانواده از ماهیت اصلی خود دور افتاده و با ابزارهای دیگری کنترل می‌شود.
فربد فدایی، روانپزشک، با اشاره به اینکه خانواده به طور کلی به 2 گروه خانواده دارای کارکرد مثبت و خانواده دچار کج‌‌کاری تقسیم می‌شود در این باره می‌گوید: در خانواده دارای کارکرد مثبت، زن و مرد از ابتدا با آگاهی یکدیگر را انتخاب می‌کنند و برای بچه‌دار شدن و تربیت او دارای برنامه مشخصی هستند، در این خانوادهها یک هدف خانوادگی وجود دارد که براساس منافع کلی همه اعضای خانواده تعیین می‌شود و در راستای اهداف کلی جامعه است. این روانپزشک درباره خانواده‌های دچار کج‌‌کاری معتقد است: در این خانوادهها میان پدر و مادر هماهنگی وجود ندارد و برای تولد کودک و تربیت او برنامه‌ریزی نشده است و اهداف فردی بر اهداف خانوادگی غلبه دارد. جامعه‌شناسان معتقدند خانواده‌های دچار کج کاری برای ارتقای اجتماعی جامعه موثر نیستند زیرا دراین خانوادهها معمولا مشکلاتی مانند نبود تفاهم، جدایی، طلاق، فرار کودکان از منزل، خشونت خانوادگی، اعتیاد، جرم و جنایت وجود دارد. همچنین خانوادهها را می‌توان به 2 گروه گسترده و هسته‌ای نیز تقسیم کرد. در خانواده‌های گسترده نسل‌های مختلف (والدین، پدر بزرگ، مادر بزرگ و نوه‌ها) در کنار هم زندگی می‌کنند در حالی که خانواده هسته‌ای شامل پدر، مادر و فرزندان است. به گفته فدایی اگرچه در ایران از نظر فیزیکی نسل‌های مختلف تا حدودی جدا از هم زندگی می‌کنند و خانوادهها بیشتر به سمت خانواده‌های هسته‌ای گرایش دارند اما کارکرد آنها به صورت خانواده گسترده است، این خانوادهها مضرات خانواده‌های گسترده مانند دخالت‌های نابجای اطرافیان دارا هستند در حالی که از نکات مثبت خانواده‌های گسترده نیز مانند حمایت فیزیکی مادی و عاطفی بی‌بهره‌اند. این روانپزشک معتقد است وظیفه تربیت کودک که قبلا به طور کامل به عهده خانوادهها بود در چند دهه اخیر تا حدود زیادی به مدرسه و رسانه‌های گروهی سپرده شده است در حالی که لازم است خانوادهها زمان بیشتری را درکنار فرزندان خود بگذرانند.
آینده نامعلوم خانواده‌های نیمه مستقل
خانواده‌های‌های نیمه مستقل یکی از مباحثی است که به تازگی شروع شده و نظرهای موافق و مخالف زیادی پیرامون آن وجود دارد. گروهی آن را راهی مناسب برای حل مشکل ازدواج جوانان قلمداد می‌کنند و گروهی آن را پاک کردن صورت مساله می‌دانند. محمد مهدی قاسمی،مشاور امور جوانان صدا و سیما نیز از جمله کارشناسانی است که معتقد است ترویج طرح تشکیل ازدواج‌های نیمه مستقل راه حل مناسبی برای بحران موجود است، از نظر وی در حال حاضر 14 میلیون نفر بالای 20 سال آماده ازدواج هستند و با توجه به اینکه سن بلوغ جنسی پایین آمده و موانعی مانند شغل و مسکن بر سر راه ازدواج جوانان است، تشکیل خانواده‌های نیمه مستقل راهی مناسب برای کاهش شرایط بحرانی و به حداقل رساندن مفاسد و آسیب‌هاست.
قاسمی ادامه می‌دهد، هرچند دولت و نظام باید برای رفع مشکلات مسکن و اشتغال چاره اندیشی کنند اما از آنجا که باوجود تلاش‌ها و برنامه‌هایی که داشته‌اند هنوز این مشکلات وجود دارد بنابراین باید راه‌های دیگری را برای این دسته مشکلات جست‌وجو کرد. این در حالی است که به عقیده برخی کارشناسان، خانواده‌های نیمه مستقل نه تنها با فرهنگ جامعه ما هماهنگ نیست بلکه دارای آسیب‌های بسیاری نیز هست. امان الله قرایی مقدم، با انتقاد از این طرح آن را توهین به خانوادهها و دخترها می‌داند و ادامه می‌دهد: با این کار مفهوم خانواده زیر سوال می‌رود و کودکان آنها فرزندان آسیب هستند. این خانوادهها، خانواده‌هایی متزلزل خواهند بود. وی معتقد است خانواده پیوندی شرعی، عرفی و قانونی میان زن و مرد است که دارای اقتصاد مشترک هستند، در حالی‌که در خانواده‌های نیمه مستقل شاهد اقتصاد مشترک میان زن و مرد نیستیم. به گفته وی در حالی که با وجود ازدواج‌های مستقل و رسمی ما تا این اندازه شاهد افزایش آمار طلاق در کشور هستیم(27 تا 30 درصد) با رواج این ازدواج‌ها که تعهد اخلاقی و قانونی در آنها کم است باید تبعات نامطلوب آن را هم بپذیریم.
مجید نصیرپور، نایب رئیس کمیسیون اجتماعی مجلس شورای اسلامی نیز درباره طرح تشکیل خانواده‌های نیمه مستقل با بیان اینکه زندگی از راه دور بعید به نظر می‌رسد، اظهار داشت: به جای پیشنهادهای این‌چنینی برای حل مشکلات جوانان باید به فکر راه‌حل‌های اساسی بود. وی در ادامه افزود: ارائه این طرح‌ها شائبه ازدواج موقت را در ذهن ایجاد می‌کند، بنابراین به نظر می‌رسد در پشت پرده این طرح یک اراده دیگر نهفته است که شایسته است به طور شفاف در این رابطه عمل شود. برای ثبات کانون‌های خانواده نیاز به حل مشکلات اقتصادی است. ایجاد اشتغال و ساخت واحدهای کوچک و ارائه تسهیلات مناسب به جوانان، آنان را به ازدواج تشویق می‌کند نه اینکه فقط موانع شرعی را حل کنیم و هر کدام در جای دیگر، زندگی با ثباتی داشته باشند.
وی تاکید کرد: این طرح‌ها پیامدهای اجتماعی بدی خواهند داشت، زیرا جوانان در زمانی که باید مشکلات یک خانواده را درک کنند با فاصله به این مشکلات می‌رسند و بالا رفتن سن، اجازه نمی‌دهد این مشکلات به راحتی حل شود.
افزایش آمار طلاق و دیگر آسیب‌های اجتماعی از پیامدهای مهم این طرح است. عفت شریعتی، عضو کمیسیون اجتماعی مجلس هم با اشاره به اینکه این طرح جدید نیست و ازدواج نیمه مستقل همان دوران عقد گذشته است، گفت: اگر خانوادهها بخواهند ازدواج دختران و پسرانشان دارای ثبات باشد، باید آنها را تحت پوشش خود بگیرند. جوانان بعد از ازدواج باید زیر پوشش حمایتی خانوادهها قرار بگیرند تا شرایط یک زندگی مستقل و ایده‌آل را پیدا کنند. محمد قیوم دهقانی، یکی دیگر از اعضای کمیسیون اجتماعی مجلس هم درباره عواقب طولانی شدن زمان عقد هشدار داد و گفت: جدایی و طلاق یکی از عواقب بد این طرح است چون در این مدت مهر و عطوفت میان زوج‌ها کمرنگ می‌شود. وی در ادامه افزود: دولت باید شرایطی را فراهم کند که جوانانی که در تشکیل زندگی ناتوان هستند با یکسری تسهیلات ویژه مشکلشان حل شود. تسهیلات کنونی پاسخگوی نیازهای جوانان برای ازدواج نیست.
عضو کمیسیون اجتماعی مجلس شورای اسلامی تصریح کرد: مجلس همیشه آمادگی هرگونه تصویب طرح و لایحه درباره ازدواج جوانان را دارد و دولت باید در این راستا اقدام کرده و از همراهی مجلس در‌این‌باره استفاده کند زیرا امید ما به این جوانان است و امنیت روحی و روانی جامعه به آرامش جوانان بستگی دارد.