میرزا کوچک‌خان، مسلمانی معتقد و مبارزی وطنخواه و نستوه بود و نهضت او خاستگاه دینی و مردمی داشت. نهضت جنگل به رهبری میرزا کوچک‌خان جنگلی در شرایطی شکل گرفت که جای جای سرزمین ایران آماده قیام‌های آزادیبخش برای پایان بخشیدن به حضور بیگانگان و پایان دادن به اوضاع آشفته درون مرزها بود. نهضت جنگل، مقارن با بروز جنگ جهانی اول در سال 1914 شکل گرفت. باوجود اعلام بی‌طرفی دولت ایران در این جنگ، بخش عمده سرزمین ایران به اشغال بیگانگان درآمد و استقلال کشور سخت به مخاطره افتاد. در این زمان، آشفتگی سیاسی، نبود وجود دولتمردان لایق و مستقل، سقوط پی‌درپی کابینه‌ها و بی‌ثباتی قدرت سیاسی از یک طرف و پریشانی و فقر گسترده از سوی دیگر، چنان فضای دهشتناکی را بر مقدرات ایران حاکم کرده بود که احساس مسؤولیت هر انسان انقلابی و مؤمن به دین و میهن خود را چون میرزا کوچک‌خان برمی‌انگیخت.
میرزا پس از ایجاد ارتباط با تشکیلات «اتحاد اسلام» در تهران و بحث و مناظره با آنها با این هدف که: «هر دولتی که نتواند مملکت خود را از سلطه و اقتدار دشمنان خارجی نجات دهد، وظیفه ملت است که برای استخلاص وطنش قیام کند»، تصمیم گرفت برای پایه‌ریزی یک نهضت، به سازماندهی نیروها بپردازد. «اتحاد اسلام»، سازمانی در استانبول بود که با هدف گردآوری مسلمانان زیر پرچمی واحد برای مبارزه با استعمار به وجود آمد. مؤسسان آن سیدجمال‌الدین اسدآبادی، عبدالرحمن کواکبی، رشیدرضا و شیخ محمد عبده و عده‌ای از رجال سیاسی و روحانیانی نظیر محمدرضا مساوات، محمد کمره‌ای، سلیمان اسکندری، سیدحسن مدرس و ادیب‌الممالک از اعضای آن بودند. اتحاد اسلام، کانون اصلی رهبری و مرکز ثقل تصمیم‌گیری‌های سیاسی، اداری، اجتماعی و نظامی نهضت جنگل بود و حفظ استقلال ایران را تعقیب می‌کرد. میرزا پس از توافق با تشکیلات اتحاد اسلام، از تهران عازم گیلان شد و تشکیلاتی مخفی را به نام «هیات اتحاد اسلام» پایه‌ریزی و به‌تدریج مجاهدان و یارانی را جذب این تشکیلات کرد. نخستین پایگاه عملیاتی نهضت در جنگل تولم (سه فرسخی شمال‌غربی رشت) تأسیس شد و در شوال 1333 . ق عملیات خود را با نام اتحاد اسلام برضد نیروهای اشغالگر آغاز کرد. هدف‌های عمده نهضت با توجه به اوضاع سیاسی و اجتماعی آن زمان عبارت بودند از:
اخراج نیروهای بیگانه، برقراری امنیت، رفع بی‌عدالتی و مبارزه با خودکامگی و استبداد. ایدئولوژی هیات بر پایه آنچه در روزنامه جنگل انتشار یافت، عبارت بود از: حمایت از استقلال کامل کشور بدون مداخله دولت بیگانه، اصلاحات اساسی و رفع فساد در تشکیلات دولتی. نهضت با رهبری میرزا به‌تدریج توانست کمک‌های اقشار مختلف مردم را جلب کند و به یک سازمان نظامی و سیاسی توانمند و نیز به تهدید فزاینده‌ای برای نیروهای اشغالگر، بویژه نیروهای روسیه تزاری مبدل شود. گسترش نهضت در میان دهقانان و حمایت آنان از میرزا، سبب وحشت مالکان بزرگ گیلان نیز شد. آنان خواستار دفع و سرکوب سریع جنگلی‌ها بودند. حمله مشترک نیروهای روس و فرماندار گیلان (حشمت‌الدوله) برای سرکوبی نهضت به‌کرات با شکست مواجه شد. پایگاه قدرتمند مردمی و اعتقاد راسخ رهبری نهضت به مبارزه، سبب اصلی شکست‌ناپذیری آن بود. نهضت پس از ضربات نظامی سختی که در حمله قوای دولتی و روس در ماسوله تحمل کرد، به‌سرعت توانست در ظرف سه ماه تجدید سازمان کند و با تصرف فومنات و کسما، قدرتمندتر از گذشته، این‌بار در برابر دولت مرکزی بایستد. پس از انقلاب اکتبر 1917 روسیه و متارکه روسیه از جنگ جهانی اول، دولت انقلابی، دستور بازگشت نیروهای روسی را صادر کرد. در این میان انگلیس که بی‌رقیب مانده و در ایران به قدرت فعال مایشاء تبدیل شده بود، درصدد برآمد نهضت جنگل را که کانون اصلی تهدید برای منافع خود می‌دانست، از میان بردارد، به همین منظور عوامل انگلیس، عده زیادی از اهالی منطقه شمال را به جرم ارتباط با قوای جنگل دستگیر و به مناطق دیگر تبعید کردند. انگلیسی‌ها که در پی دستیابی به منطقه قفقاز و سلطه بر ذخایر نفتی آنجا و نیز به دست آوردن سیادت بر دریای خزر و گسیل نیروهای خود از راه گیلان بودند، با مقاومت جدی رهبری نهضت جنگل مواجه شدند و فرمانده نیروهای انگلیسی، دنسترویل، دستور حمله به مجاهدان جنگل را صادر کرد. نیروهای انگلیسی با کمک به فرمانده نیروهای روسی، پس از شکست مجاهدان جنگل، رشت را تصرف و خودسرانه و بدون صلاحدید دولت مرکزی، به عزل و نصب مقامات منطقه اقدام کردند. انگلیس به منظور استفاده هر چه بیشتر از فرصت به دست آمده ناشی از خلأ نظامی و امنیتی روسیه در منطقه، قرارداد 1919 را طرح و امضا کرد که البته با اعتراض و مخالفت شدید و گسترده نیروهای انقلابی و مذهبی در سراسر کشور و از جمله جنگلی‌ها مواجه شد. دولت موقت وثوق‌الدوله که خود عاقد این قرارداد ننگین بود، سیاست خشونت و وحشت را در پیش گرفت، سپس وثوق‌الدوله که حامی و مجری سیاست‌های انگلیس بود، به این نتیجه رسید که نهضت جنگل را که به تهدیدی جدی برای منافع انگلیس تبدیل شده بود، باید از میان بردارد.
او نخست سیاست تطمیع میرزا را در پیش گرفت و به او حکومت گیلان و سواحل دریای خزر را پیشنهاد داد و پس از آنکه از این سیاست نتیجه‌ای نگرفت و با مخالفت شدید میرزا روبه‌رو شد، سعی کرد. از راه ایجاد نفاق و تشتت در میان برادران نهضت، آن را از درون تضعیف کند و مضمحل سازد و تا حد زیادی در پیشبرد این سیاست موفق هم شد. حاج‌رضا کسمایی که از بانفوذترین رهبران جنگل پس از میرزا به شمار می‌رفت، به میرزا خیانت کرد و با اخذ امان‌نامه از دولت وثوق‌الدوله، همراه مجاهدان کسما از صف نهضت جنگل جدا شد و برای سرکوب میرزا و نهضت جنگل با دولت همکاری کرد. پس از ایجاد شکاف در نهضت و تضعیف آن، انگلیسی‌ها از فرصت پیش‌آمده بهره گرفته و با ارسال نامه‌ای از میرزا خواستند ظرف پنج روز یا اطاعت خود را از دولت وثوق‌الدوله اعلام دارد یا ایران را ترک کند که در این صورت دولت انگلیس حاضر است در بین‌النهرین به او پناهندگی دهد. آنها به دنبال بهانه‌ای برای حمله مجدد به جنگلی‌ها بودند و همزمان با رد این پیشنهاد از سوی میرزا، پس از اعلام اولتیماتوم 48 ساعته برای تسلیم جنگلی‌ها، نیروهای انگلیس به همراه قوای دولتی، از هوا و زمین به مواضع آنها یورش بردند. قوای جنگل باوجود مقاومت، شکست خوردند و فومنات را تخلیه کردند و راهی شرق گیلان شدند. آنها برای اینکه مردم قربانی جنگ نشوند، از جنگ خودداری کردند و از معرکه گریختند. در این عزیمت، دکتر حشمت، یار و یاور نزدیک میرزا که از ادامه مبارزه خسته شده بود، با گرفتن امان‌نامه با تعدادی از یاران خود تسلیم قوای دولتی شد، اما او را امان ندادند و به اتهام جنگ برضد دولت مرکزی و پناه دادن به جنگلی‌ها و مخالفت با سلطنت، در 11 شعبان 1337 هـ .ق به دار آویخـتند. میـرزا با وجود شرایط سخت و اسفبار، به پایگاه خود در جنگل‌های فومنات عقب‌نشینی کرد و با سازماندهی مجدد به مقاومت خود ادامه داد. دولت مرکزی تلاش کرد مجددا میرزا را تطمیع کند، اما سودمند نیفتاد و میرزا در پاسخ، با اشاره به بی‌ثمر بودن تلاش حکومت برای تطمیع او، از برقراری نظام جمهوری و رهایی ستمدیدگان سخن به میان آورد. در این اوضاع و احوال ورود کمونیست‌های شوروی به خاک ایران منشأ تحولاتی شد که نهضت جنگل و رهبری آن را از دست میرزا خارج کرد. کمونیست‌های شوروی به بهانه سرکوبی و استرداد کشتی‌های شورشیان و ضد انقلابی‌های روسیه وارد گیلان شدند و در آنجا ماندند و با میرزا کوچک‌خان ارتباط برقرار کردند و در پوشش ائتلاف و کمک به انقلاب و نهضت جنگل، آن را از مسیر اصیل و اسلامی منحرف ساختند و ضربات سختی به اعتبار دینی و اسلامی آن وارد کردند. این مقطع یعنی از 28 اردیبهشت 1299 (29 شعبان 1338 هـ . ق)، تاریخ ورود ارتش سرخ به ایران، تا 11 آذرماه 1300هـ . ش شهادت میرزا، دوره افول و انحطاط و سرانجام شکست نهضت جنگل است. میرزا پس از اشغال انزلی از سوی روس‌ها، بنا به دعوت فرمانده ارتش سرخ در انزلی برای مذاکره با نمایندگان دولت شوروی و حزب عدالت وارد انزلی شد و پس از مذاکره با بلشویک‌ها، موافقتنامه‌ای را بدین مضمون امضا کرد: عدم اجرای اعمال کمونیسم از حیث مصادره و ضبط اموال و الغای مالکیت و منع تبلیغات، تأسیس جمهوری انقلابی موقتی پس از ورود به تهران و تأسیس مجلس مبعوثان، به هر قسم حکومتی که نمایندگان ملت بپذیرند، سپردن مقدرات انقلاب به دست این حکومت و مداخله نکردن روس‌ها در آن، هیچ قشونی بدون تصویب و اجازه حکومت زاید بر قوای موجود از روسیه به ایران وارد نشود، روس‌ها کالاهای تجار ایرانی را که در بادکوبه ضبط کرده‌اند، چون مال ایرانیان است، تحویل این حکومت دهند و واگذار کردن همه مؤسسات تجارتی روسیه در ایران به حکومت جمهوری. نکته مهم در این موافقتنامه، روحیه استقلال‌طلبی و میهن‌پرستی و مخالفت میرزا با اصول کمونیسم بود. او در واقع ائتلاف با بلشویک‌ها را یک دیپلماسی برای تقویت مواضع خود در برابر حکومت وثوق‌الدوله و اشغالگران انگلیسی تلقی می‌کرد و سر آن نداشت که دست از ایران و عقیده خود بردارد و مرام کمونیسم را به‌عنوان مشی و ایدئولوژی خود بپذیرد، از همین رو به تدارک یک حمله پرداخت. در حمله نیروهای دولتی در 22 مهر 1300 به رشت، این شهر بدون هیچ درگیری‌ای به تصرف آنها درآمد، ولی میرزا همچنان با وجود خیانت عده زیادی از یارانش، به جنگ و گریز در جنگل‌های گیلان ادامه داد و در اوایل آذرماه با تنها همراهش، گائوک آلمانی (هوشنگ) به سوی خلخال عزیمت کرد و سرانجام بر اثر سرمای جانکاه منطقه، در 11 آذرماه، 1300 هـ .ش به شهادت رسید.
منابع در روزنامه موجود است.