آخرین کتابی که از شما منتشر شده «اسرار انجمن ارواح» است. کتاب مشتمل بر داستان‌های کوتاه است که هر یک برشی از زندگی واقعی و ملموس امروزی را ارائه داده است. خود شما به عنوان نویسنده فکر می‌کنید بارزترین مولفه کتاب و وجه افتراق آن با کتاب‌های قبلی‌تان چیست؟
تصور می‌کنم آنچه می‌تواند این کتاب را از دیگر آثار مکتوب من در حوزه داستانی متمایز کند، مساله رویارویی با حقیقت زندگی است، ضمن اینکه در این کتاب به ترسیم زوایای مختلف زندگی خود و اطرافیانم پرداخته‌ام و با دیدگاهی روانشناسانه کوشیده‌ام هویت شخصیت‌هایی که قصه‌هایم را بر اساس زندگی آنها ساخته‌ام نیز حفظ کنم. اما خود من یکی از افرادی بوده‌ام که ترسی از افشا شدن هویتم در لابه‌لای داستان‌هایم نداشته‌ام. قصدم هم از این مساله این بود که کسانی که به عنوان مخاطب کتاب را می‌خوانند، اگر هم با من همدردي نكنند، دست‌کم درد را بشناسند.
فکر می‌کنم در «سلام خانم جنیفر لوپز» این ویژگی که شما به آن اشاره می‌کنید کمرنگ‌تر بود یا وجود نداشت؟ انگار نویسنده در این کتاب محور فکری‌اش را حول محور مسائل دیگری متمرکز کرده.
«سلام خانم جنیفر لوپز» سومین کتاب داستاني من به شمار می‌رود و شاید چیزی که شما درباره کتاب اشاره می‌کنید تا حدودی درست باشد.
و در «من آنا کارنینا نیستم» هم مخاطب فارغ از سر و کار داشتن با مضامین داستان‌ها با نویسنده‌ای مواجه است که می‌خواهد خود بودن خود را بیشتر به نمایش بگذارد. تظاهر نمی‌کند و خودش است.
بله، در کتاب «من آنا کارنینا نیستم» دیگر خیلی خودم بودم. در واقع به ترسیم زندگی خودم و دخترم پرداختم. هر چند همه می‌پرسیدند این سوژه‌ها را از کجا آورده‌ای. به هر حال کتاب مورد پسند مخاطبان بود. اما خودم به شخصه کتاب «اسرار انجمن ارواح» را دوست دارم. دلیلش هم این است که داستان‌های این کتاب به حقیقت روزمره زندگی همه ایرانیان نزدیک‌تر از دیگران است. در کتاب «سلام خانم...» ایرادی که به ذهن خودم می‌رسید این بود که در پایان تمام داستان‌ها یک نوع غافلگیری وجود داشت. در عین حال، بن‌مایه یا تم اصلی داستان‌ها را تنهایی یک مادر و دختر تشکیل می‌داد. به عنوان مثال در داستان «من آنا کارنینا نیستم» یا قصه «من از تو جسورترم چیستا» همین مولفه‌های زن و مادر، تنهایی و نگرانی برای فرزندان و عدم امنیت تنهایی وجود داشت اما در کتاب اخیرم سعی کرده‌ام هیچ قصه‌ای به قصه مجموعه‌های قبل شبیه نباشد.
یادم هست در یکی از جلسات نقد و بررسی کتاب، برخی منتقدان حاضر در جلسه به این موضوع اشاره داشتند نویسنده زمانی ماندگار می‌شود که خود را بنویسد. سوالی که اینجا مطرح می‌شود این است که اگر تمام نویسنده به از خود نوشتن محدود شود، سهم رسالت اجتماعی او برای انعکاس آلام اجتماعی چه می‌شود؟
در آن جلسه این سوال مطرح شد که چرا در کتاب «اسرار انجمن ارواح» این زن‌ها هستند که بیشتر حرف می‌زنند و من در پاسخ گفتم برای اینکه من حرفی را می‌زنم که بلدم. اگزوپری از خلبانی می‌نوشت چون خلبانی می‌دانست. من هیچ وقت هوشنگ گلشیری را ندیدم و ملاقات نزدیکی هم با او نداشتم، از کلاس‌هایش هم بهره‌ای نبردم اما می‌دانم که او همین اعتقاد را داشته و همیشه به شاگردانش تاکید می‌کرده از خودتان بنویسید. اما درباره سوال شما باید بگویم، درست است که من اشاره کردم از زندگی خود و دخترم نوشته‌ام اما در تمام داستان‌های این کتاب می‌توانید اقشار مختلف جامعه و دردهایشان و اصولا مصایبی که با آن درگیر هستند را مشاهده کنید. من و دخترم تمثیلی از مادران و دختران این جامعه هستیم که با مسائل مختلف زندگی دست به گریبانیم. به نظر من پروست و داستایوفسکی هم همین کار را می‌کردند و خود را تمثیل آدم‌های جامعه قرار می‌دادند. برای همین مثلا «جنایت و مکافات» باور‌پذیر است. چون داستایوفسکی می‌گوید بارها احساس «راسکلنیکوف» را درک کرده است.
فکر می‌کنم یکی از خصیصه‌های شما این است که در درجه نخست تمام داستان‌ها را به حالت راوی اول شخص می‌برید و بعد آن را به زوایای دیگر تبدیل می‌کنید.
درست است. وقتی هم می‌خواستم نگارش فیلمنامه «دعوت» را شروع کنم، آقای حاتمی‌کیا به من گفتند اول تمام داستان‌ها را به اول شخص بنویس. شاید به این خاطر که من با این نوع زاویه دید همذات‌پنداری بیشتری می‌کنم و در برقراری ارتباط به این شکل موفق‌تر بوده‌ام. در حالی که برخی از مضامین داستان‌ها اصلا شباهتی به من و شرایط زندگی‌ام ندارد. به عنوان مثال در قصه «ورشکسته» شخصیت زن اصلا شبیه من نیست یا در کتاب جدید «جمعه‌ها از عشق می‌میرند» که مشغول نوشتن آن هستم، شخصیت‌ها، موقعیت‌ها، مساله‌ها و به طور کلی آنچه هسته اصلی داستان‌ها را تشکیل می‌دهد بی‌شباهت به من و شرایط زندگی‌ام است. در این کتاب تازه قصه از زبان کودکی روایت می‌شود که بی‌تفاوتی‌ها، ناکامی‌ها و خودخواهی بزرگ‌ترها را می‌بیند و بزرگ می‌شود. سعی کرده‌ام در این رمان چیستا نباشم و دست‌کم دختر خودم باشم اما می‌توانم بگویم داستان‌های من در «اسرار انجمن ارواح» مطالبات نسل اخیر و جدید ما هستند. وقتی کتاب «سلام خانم جنیفر لوپز» را به دخترم دادم که بخواند، او گفت این داستان‌ها که همگی تخیلی هستند. وقتی فکر کردم، دیدم درست می‌گوید. بچه‌های نسل فعلی دغدغه‌های دیگری دارند. کنکور و قبول نشدن در دانشگاه، چندصدایی شدن جامعه، ورود اینترنت و ماهواره به کانون خانواده‌ها و نقش مسائل تربیتی، مدرسه و... روی این اصل سعی کردم به حقایق اجتماعی نزدیک‌تر شوم. زمانی می‌خواستم قصه شهلا جاهد و لاله سحرخیزان را بنویسم. داستانی بدون پیش‌داوری که دیوار اتاق لاله آن را روایت می‌کند یا رختخواب، قالی و چراغ اتاقی که جنایت زیر آن اتفاق افتاده است. به ریشه‌یابی کردن رنج آدم‌ها علاقه زیادی دارم و اگر به نوشتن داستان پرداخته‌ام هدفم بیشتر آسیب‌شناسی رنج آدم‌های اطرافم بوده است.
بازگردیم به کتاب «اسرار انجمن ارواح». ظاهرا داستانی با همین نام از کتاب حذف شده است؟
بله، البته این داستان به شکل مجزا در بخش مجله همشهری داستان به چاپ رسید اما به خاطر احترام به حقوق کارگردان «دعوت» این داستان از مجموعه حذف شد و در مجله همشهری با نام دیگری چاپ شد اما همان‌طور که گفتم به دلیل جنجال‌های فراوان و احترام به حقوق کارگردان هنرمند «از کرخه تا راین» حذف شد.
تجربه «دعوت» در زندگی و افکار شما چه تاثیری داشت و چقدر از رهگذر نوشتن این فیلمنامه به مسائل دیگر پی بردید؟
البته «دعوت» تنها فیلمنامه زندگی من نبود. من پیش از آن با کارگردانانی چون حسن فتحی، مهدی صباغ‌زاده، فریدون جیرانی و... کار کرده‌ام اما این را بگویم که «دعوت» نقطه عطفی در زندگی من شد. وقتی این فیلمنامه را نوشتم تازه فهمیدم چقدر در نه گفتن به آدم‌ها ضعیفم و همچنین در دفاع کردن از حقوق حرفه‌ای خود. اما به هر حال «دعوت» تجربه گرانبهایی بود که برای هر کس به‌راحتی به دست نمی‌آید. 9 ماه هروله کردن حول سوژه سقط جنین با مردانی که در این زمینه چیزی نمی‌دانستند و ماه‌ها آشنایی با ذهنیت‌های تغییر یافته حاتمی‌کیا، کارگردانی که دوستش داشتم. این بار در مقام یک پدر و عواقبی که اکران این فیلم برایم در پی داشت یک نکته مهم را در سینما به من آموخت: تسیلم نشدن.
بگذریم. به نظر شما مخاطبان آثار ادبیات داستانی امروز علاقه‌مند به خواندن داستان از چه ژانری هستند؟
تصور می‌کنم بازی‌های زبانی با اقبال بیشتری مواجه است. هر چند همه به من می‌گویند مثل تو نوشتن جرات می‌خواهد.
چطور؟
به این خاطر که اساسا از بازی‌های زبانی در قصه‌هایم پرهیز می‌کنم. البته شاید در زمینه شعر و نمایشنامه به این حیطه وارد شده‌ام، مثل نمایشنامه «پری‌خوانی عشق و سنگ» که نمایشنامه اخیر من به شمار می‌رود. می‌خواهم مخاطب بفهمد ماجرا از چه قرار است. در حالی که وقتی در یک اثر بازی‌های زبانی به اوج خود می‌رسد، درک مخاطب از موضوع کاهش می‌یابد و اثر به نوعی ضدقصه می‌شود. امروز مد شده که اغلب نویسندگان از کات‌ها و ادیت‌های سینمایی داستان‌های پست‌مدرن در داستان‌هایشان بهره می‌برند که خود من هم از این خصیصه استفاده کرده‌ام و نمونه آن را می‌توان در داستان «وقایع‌نگاری یک قتل از پیش اعلام شده» مشاهده کرد. به هر حال، تجربه ثابت کرده است که مخاطب آثار قصه‌محور را بیشتر از دیگر آثار دوست دارد. به شخصه هرگز از داستان‌هایی که در لفافه‌بازی‌های زبانی در هم پیچیده شده‌اند لذت نبرده‌ام. برخی می‌گویند شکل نوشتاری تو در داستان‌ها به سبک و سیاق یاسمینا رضا و مارکز شبیه است. خودم هم در این بین شباهت‌هایی احساس می‌کنم. اما مثلا آثار آلن رب‌گری‌یه را اصلا نمی‌توانم دوست داشته باشم. اما دیده‌ام جوانان امروز در حیطه نویسندگی به این سبک‌ها روی آورده‌اند. هر چند من هم طی سال‌های گذشته در داستان‌نویسی به مجموعه‌ای از بازی‌های زبانی روی آورده بودم. مثلا در داستان «موبایلم را در رویای مردی جا گذاشته‌ام» اما امروز سعی کرده‌ام از منظر داستان‌نویسی بیشتر به حقیقت و واقعیت آنچه در پیرامونم می‌گذرد نظر کنم و بعد مثل یک کالبدشکاف اجتماعی مانند مارکز، آنقدر دور قصه بچرخم که هر بار خواننده آن را با زاویه دید جدیدی ببیند. این یعنی قصه‌گویی ایده‌آل من که در کودکی هم همین‌گونه همکلاسی‌هایم را سرگرم می‌کردم.
در لابه‌لای گفت‌وگو اشاره کردید که قصه باید افشاگرانه باشد و در «اسرار انجمن ارواح» نیز قصد شما دقیقا همین بوده است.
این اعتقاد شخصی من است که قصه اگر ابعاد افشاگرانه نداشته باشد قصه نیست. وظیفه داستان این است که روح مخاطب را جریحه‌دار کند و پرده از واقعیتی بردارد که هر روز از مقابل چشم ما می‌گذرد اما متوجه آن نیستیم. مثل عطر گل سرخ یا تنهایی فرزندانمان.
اصلا انگیزه نگارش داستان‌های «اسرار انجمن ارواح» چطور شکل گرفت؟
در یک بعدازظهر پاییزی که دخترم خانه نبود، می‌خواستم در یک قوطی کنسرو را باز کنم. با دربازکن و چکش به جان آن افتادم اما باز نشد. تصمیم گرفتم به خوردن یک تخم‌مرغ اکتفا کنم. همان جا بود که طرح داستان «کد بیست و هفت» به ذهنم خطور کرد. تنهایی آن روز در خانه و نتوانستن باز کردن در قوطی کنسرو برایم خیلی آزاردهنده بود. به خودم گفتم بهترین راه‌حل در این شرایط این است که بنشینم و یک داستان بنویسم. «کد بیست و هفت» برای من ملموس بود چون از نزدیک با چنین مساله‌ای مواجه شده بودم. برخی بعد از نگارش داستان‌هایم از من می‌پرسند مگر تو فقر را هم تجربه کردهای؟ از کجا می‌دانید نکرده‌ام. هیچ‌کس از زندگی خصوصی دیگران باخبر نیست. بیشتر سعی کردم زوایای پیدا و پنهان خودم و اطرافیانم را بنویسم. من نمی‌توانم جای همه جهان حرف بزنم اما می‌توانم از تجربیات مشترکم با آدم‌ها صحبت کنم که خیلی از آنها عشق و ترس و تنهایی است.
در «جمعه‌ها از عشق می‌میرند» چطور؟
همان‌طور که اشاره کردم در این رمان هم به تبع آثار قبلی‌ام، شخصیت‌ها را به راوی اول شخص بردم و بعد زاویه دیدم را عوض کردم. داستان با روایت یک کودک آغاز می‌شود که به تدریج در طول قصه بزرگ می‌شود و حوادث مختلف اجتماعی را می‌بیند و... .
فکر می‌کنید در حال حاضر اصلی‌ترین مشکلی که برای زنان در جامعه ما وجود دارد، چیست؟
جمله‌ای که از صبح تا شب در موقعیت‌های مختلف می‌شنوم این است که «حیف که زنی وگرنه جوابت را می‌دادم» این جمله گاه تا جایی برای من آزاردهنده می‌شود که احساس می‌کنم نمی‌توانم تحملش کنم. در دینی که رسول اکرم(ص) معیار انسانیت را بر تقوا و دانش پایه‌گذاری کرده، انتظار می‌رود مساوات در حق زن و مرد یکسان انجام شود. تصور می‌کنم ما هنوز احتیاج به شفاف‌سازی و ایجاد قوانین برابر داریم. این سوال همیشه در ذهن من باقی است که چرا مثلا رئیس تئاتر یا مرکز هنرهای نمایشی نباید یک زن باشد؟ زن امروز دچار شرایطی شده که هویت اصیلش را گم کرده است. غذای یک خانواده را می‌پزد، سر کار می‌رود، به امور خانوادگی و اداری و خلاصه همه چیز سرکشی و رسیدگی می‌کند اما عملا بازخوردی ندارد. زن در جامعه فعلی علاوه بر اینکه همپای یک مرد کار می‌کند، یک همسر است، یک مادر است، یک خواهر است، یک عروس است و یک دختر است برای خانواده‌اش اما خود واقعی‌اش نیست. بنابراین قوانین ما در ارتباط با زنان هنوز هم به ضمانت اجرایی و معاصرسازی نیازمند است. به خاطرم هست یکی از روحانیون روزی به من گفت: خانم اگر شما درباره زن‌ها ننویسید چه کسی بنویسد؟ چرا از حقوقتان کوتاه می‌آیید. این نکته کلیدی بود که پی ببرم اگر قانون هم از من مادر حمایت کند، بچه‌های بهتر و سالم‌تری به جامعه تحویل می‌دهم.
مثل اینکه قرار است بزودی 12 قصه کلاسیک را به شکل مدرن بنویسید. این داستان‌ها چقدر از ادبیات کلاسیک ما برخاسته‌اند؟
بیشتر از ادبیات کلاسیک و فولکلوریک ما وام گرفته است. اما پیش از آن قرار است کتاب «لیلی و لئوناردو در خیابان گیشا» چاپ شود. این کتاب از تعدادی داستان‌های مینی‌مال تشکیل شده و تماما درباره چیزهایی است که نباید می‌دیدیم و دیده‌ایم.
یعنی بیشتر درباره رازها و لابیرنت تو در توی زندگی آدم‌هاست؟
درست است. رمزآمیز است و همان‌طور که گفتم درباره مسائلی است که نباید ببینیم و دیده‌ایم و تبعاتش گریبانگیرمان می‌شود. مثل وقتی که دادن زیرمیزی یک بازیگر به کارگردان را به چشم خود دیدم و 3 سال به من برای کار پیشنهادی نشد. در واقع، سوژه از آنجا شروع می‌شود که روزی در اتاقی را باز می‌کنید که نباید باز می‌کرده‌اید. قصه‌ها به طور کلی فلاش فیکشن است اما در 12 قصه کلاسیک سعی کرده‌ام داستان‌هایی چون «ماه‌پیشونی»، «حسن کچل»، «گل خندان»، «اوخای»، «سه برادر» و. . . را به شکل مدرن درآورم. علاوه بر این از قصه‌های خارجی «سفید برفی»، «دخترک کبریت‌فروش»، «زیبای خفته» و «پری کوچک دریایی» نیز در اشکال طنزآمیز استفاده کرده‌ام.
فکر می‌کنید بعد از پشت سر گذاشتن تجربه 3 مجموعه داستان، «اسرار انجمن ارواح» ایده‌آل‌ترین اثر شما به شمار می‌رود؟
نمی‌گویم این کتاب ایده‌آل من است. به قول استادم قیصر امین‌پور همیشه بهترین کتاب، کتاب بعدی آدم است ولی مایلم این را اضافه کنم که به خاطر این کتاب 4 سال خون دل خوردم و اگر می‌بینید کتاب تا حدود زیادی مخاطب را با خود درگیر کرده به خاطر این است که خیلی واقعی است. برای کتاب خیلی انرژی گذاشتم تا توانستم آن را به سرانجام برسانم. در دنیای ادبیات داستانی، فقط مارکز است که توانسته کاری کند که مخاطب موقع خواندن کتاب‌هایش حتی نتواند پلک هم بزند. وقتی این کتاب را به دخترم دادم تا بخواند او نتوانست تا آخر، نخوانده و نیمه‌کاره از جا بلند شود. آنجا بود که فهمیدم موفق شده‌ام. می‌توانم بگویم این کتاب رنجنامه من بوده است. در کتاب «لیلی و لئوناردو در گیشا» هم سعی کرده‌ام به نوشتن از رنج آدم‌ها وفادار باشم. منتها آن را در قالب طنز می‌نویسم. البته لازم به توضیح است که من بزرگ شده محله گیشا هستم و خاطرات بمباران و موشک‌باران در سنین دبیرستان در این محله هرگز رهایم نمی‌کند. می‌توانم بگویم این کتاب در واقع ادای دینی است به تمام هم‌نسلان من.