مجید میرزا حیدری:
تورنمنت پنج‌جانبه برداشت از منابع نفت و گاز دریای خزر کلید خورده و بر همین اساس کشورهای قزاقستان، ترکمنستان و آذربایجان با حمایت آشکار روسیه بی‌توجه به لزوم تدوین رژیم حقوقی دریای خزر به برداشت از منابع انرژی این دریا سرعت بخشیده‌اند. اما گویی ایران همواره معتقد بوده که تا زمانی که وضعیت رژیم حقوقی این دریاچه و سهم هر یک از حاشیه‌نشینان خزر از مقادیر آن به خوبی معلوم نشود برداشت از منابع نفت و گاز خزر ناقض حقوق دیگران است.
در مقابل اما رقبای ایران از جمله روسیه، با فعال کردن شرکت لوک اویل خود از سال 1995 عملیات اکتشاف را در این حوزه آغاز کرده و تاکنون پنج حوزه بزرگ نفتی را توانسته کشف کند؛ این شرکت همچنین یک طرح 6 ساله برای تولید گاز در منطقه دریای خزر طراحی کرد که از سال 2004 آغاز شده است. قزاقستان دیگر رقیب ایران و همسایه خزر، نیز با تشکیل کنسرسیومی توسط شرکت ملی نفت قزاقستان و شرکت‌های لوک‌اویل و گاز پروم روسیه در سال 2003 حوزه نفتی خزر در مرز 2 کشور روسیه و قزاقستان را فعال کرده و توسعه داده‌اند. در حال حاضر و براساس آمارهای رسمی، ذخایر گاز دریای خزر حدود 4 درصد از ذخایر گاز جهان را تشکیل داده که 44 درصد از گاز این دریاچه از آن قزاقستان، 44 درصد از آن ترکمنستان، 10 درصد از آن آذربایجان و 2 درصد هم سهم روسیه است اما ایران به دلیل انجام ندادن عملیات اکتشافی در این دریا، سهمی از گاز کشف شده خزر ندارد. همچنین نشریه تحقیقات اقتصادی خاورمیانه(میس) نیز در تازه‌ترین شماره خود از افزایش چشمگیر تولید نفت دریای خزر توسط سه کشور آذربایجان، قزاقستان و ترکمنستان در سال 2007 خبر داد که غیبت ایران در این برداشت‌های نفت و گاز به چشم می‌خورد. براساس آمارهای میس، میزان تولید نفت سه کشور در سال 2007 به بیش از 8/117 میلیون تن معادل 366/2 میلیون بشکه در روز رسیده است. تولید نفت آذربایجان در این مدت به بیش از 9/40 میلیون تن معادل 821 هزار بشکه در روز رسید که این رقم نسبت به سال 2006 بیش از 170 هزار بشکه رشد نشان می‌دهد.
تولید نفت قزاقستان نیز در سال 2007 بیش از 50 هزار بشکه و میزان صادرات نفتی این کشور نیز بیش از 150 هزار بشکه در روز افزایش داشته است. تولید نفت این کشور طی سال 2007 به بیش از 3/67 میلیون تن معادل 35/1 میلیون بشکه در روز رسیده است. تولید نفت ترکمنستان نیز در سال 2007 به بیش از 7/9 میلیون تن افزایش یافت که این رقم معادل 194 هزار بشکه در روز است. تولید نفت ترکمنستان نسبت به سال 2006 حدود 20 هزار بشکه رشد داشته است. مدیر برنامه‌ریزی و امور فنی شرکت نفت خزر در گفت‌وگوی خود با خبرنگار «وطن‌امروز» شروع عملیات اکتشاف ایران در دریای خزر را منوط به مستقر شدن سکوی «ایران البرز» در منطقه مورد نظر برای حفاری دانسته و در عین‌حال از طراحی چاه محل حفاری و آماده شدن تجهیزات درون‌چاهی خبر داده است. مهرداد واحدی اعلام کرد که سکوی ایران البرز، طبق نظر مهندس مشاور طرح در مرحله نخست در اوایل اسفندماه سالجاری بر آب‌های کم عمق نزدیک بندرگاه «نکا» منتقل خواهد شد؛ این سکو پس از انجام آزمایش‌های 79 سیستم از 89 سیستم تشکیل‌دهنده سکو در عمق آب‌های 30 تا 40 متری به آب‌های عمیق منتقل و پس از آزمایش 10 سیستم مابقی تشکیل‌دهنده سکوی حفاری، آماده انجام عملیات خواهد شد. به گفته وی، سکوی حفاری نیمه‌شناور «ایران البرز» توانایی حفاری را تا عمق 1030 متر از سطح آب و حفاری تا 6 هزار متر در بستر دریا را داراست. به گزارش خبرنگار «وطن‌امروز»، این مقام شرکت نفت خزر در حالی خبر از انتقال سکوی ایران البرز به مناطق کم‌عمق و عمیق برای انجام آزمایش‌های سیستم تشکیل دهنده سکوی مورد نظر داده که محمدحسین دانا، مدیرعامل شرکت نفت خزر در دوم تیرماه سال 82 اعلام کرده بود: بیش از 10 میلیارد بشکه نفت خام در منطقه مربوط به ایران در دریای خزر وجود دارد که طبق برنامه‌ریزی‌ها از ابتدای سال 84 برداشت از این مخازن آغاز خواهد شد. او تاکید کرده بود که سال آینده با بهره‌گیری از ساخت سکوی حفاری نیمه‌شناور که در حال عملیات اجرایی است فعالیت حفاری اکتشافی در دریای خزر به پایان خواهد رسید و عملیات اکتشافی جدید نیز از سال 84 آغاز خواهد شد. دانا البته در اظهارات بعدی خود تاخیر در آغاز فعالیت اکتشافی از دریای خزر را متوجه شرکت صدرا دانسته بود: در حال حاضر و به دلیل تاخیر شرکت صدرا در بهره‌برداری از سکوی ایران البرز از سوی سازمان‌های نظارتی زیر سوال هستیم. او خواستار آن شد که شرکت صدرا مدیریت اجرایی خود را اصلاح کند.
با این اوصاف اما مدیر برنامه‌ریزی و امور فنی شرکت نفت خزر درباره تاخیر ایران در عملیات اکتشاف در دریای خزر اذعان کرده که راه‌اندازی سکوی ایران البرز به دلیل دارا بودن تکنولوژی بالا زمانبر بوده زیرا با توجه به عمیق بودن مناطق حفاری در جنوب دریای خزر به‌وسیله ایران، باید در بکارگیری تکنولوژی روزآمد در این سکو اهتمام جدی ورزید. او البته بهره‌برداری و اکتشاف در دریای خزر از سوی ایران را منوط به مطالعات منطقه و شناسایی بلوک‌های اکتشافی بیشتر و در عین حال انجام عملیات حفاری اولیه دانست و با بیان اینکه رقبای ایران در حال حاضر برداشت ذخایر هیدروکربوری از نقاط مختلف دریای خزر را انجام می‌دهند، گفت: با توجه به مطالعاتی که انجام شده ذخایر بیشتر نفت و گاز در لایه‌های عمیق دریای خزر وجود دارد. به نظر می‌رسد اشاره این مقام مسؤول در شرکت نفت خزر دایر بر این امر باشد که با توجه به برداشت همسایگان شمالی خزر در عمق بسیار اندک، اما سهم ایران با عنایت به قرار گرفتن در جنوب خزر در عمق حدود 1000 متر، بخش اعظم ذخایر نفت و گاز در قسمت جنوب مستقر باشد.
مشکلات فنی، دلیل اصلی تاخیر
دریای خزر در دوران اتحاد جماهیر شوروی تنها میان 2 کشور بر اساس معاهده 1940 تقسیم می‌شد. پس از فروپاشی شوروی این دریا در دسامبر 1991 میان پنج کشور تقسیم شد. جمهوری‌های استقلال‌یافته نیز با توجه به فقر مالی و فنی از شرکت‌های بین‌المللی دعوت کردند تا در استخراج این ذخایر نفتی و گاز به کمک آنها بشتابند. بنابراین با توجه به اینکه نفت و گاز استخراجی از خزر به نیازهای آنها فزونی داشته و این مازاد برای صادرات درنظر گرفته می‌شود به این دلیل خطوط لوله نفت در این منطقه از اهمیت فراوانی برخوردار است چراکه در دوران حاکمیت شوروی این دولت‌ها قدرت انتقال لازم این انرژی را نداشته‌اند. البته با این اوصاف درباره ساخت خطوط لوله نفت وگاز این واقعیت وجود دارد که کشورهایی که این خطوط از آنها می‌گذرد از نظر ژئوپولتیکی بین آنها رابطه‌ای از نظر سیاسی برقرار می‌کند. از طرف دیگر برای کشیدن خطوط لوله نفت باید از توجیه اقتصادی برخوردار باشد و بتواند درآمد لازم را با توجه به مسائل امنیتی که در منطقه وجود دارد دربرداشته باشد. کانون‌های بحران منطقه قره‌باغ بین جمهوری آذربایجان و ارمنستان، ناآرامی‌های چچن و روابط بی‌ثبات بین گرجستان و روسیه از یک طرف و گرجستان و جمهوری آذربایجان از طرف دیگر مساله دیگری است که خود را در این منطقه تحمیل می‌کند، همچنین رقابت فشرده جهانی بر سر این منطقه که بازیگران عرصه بین‌الملل هستند و مهم‌ترین آنها ایران، آمریکا و ترکیه است سبب شده تا تلاش بیشتر برای حضور در صنعت نفت و گاز خزر افزایش یابد. یک کارشناس ارشد بین‌الملل انرژی در توصیف دلایل تاخیر ایران در برداشت از ذخایر نفت و گاز دریای خزر اعلام کرد که کارشکنی و تحریم مخالفان حضور ایران در صنعت حفاری و استخراج دریای خزر از یکسو و دلایل فنی برای بهره‌برداری از عمق 1000 متری از سوی دیگر سبب شده تا برداشت از این دریا تاکنون به تاخیر بیفتد. محمود خاقانی در گفت‌وگو با «وطن‌امروز» با بیان اینکه دریای خزر یک دریای بسته است، افزود: وارد کردن تکنولوژی نوین حفاری به این دریا فقط از طریق رود «ولگا» در روسیه امکانپذیر بوده که این امر نیز نیازمند اخذ مجوز از دولت روسیه بوده که البته بسیار هم زمانبر است. به گفته وی، قرار شد با همه این مشکلات فراروی، حضور ایران در برداشت و استخراج از نفت خزر، ساخت سکوی نیمه‌شناور ایران البرز با اتکا به توانمندی‌های کارشناسان ایرانی در دستور کار قرار گیرد تا از این رهگذر کشور آماده انجام یک تجربه جدید (حفاری در مناطق عمیق) باشد. این کارشناس ارشد بین‌الملل انرژی با بیان اینکه حضور ایران در صنعت نفت دریای خزر منجر به توسعه مناسبات اقتصادی و استراتژیک بیشتر میان همسایگان دریای خزر خواهد شد تصریح کرد: خوشبختانه در آینده‌ای نه‌چندان دور دریای خزر وظیفه تامین بخشی از نفت و گاز موردنیاز جهان را عهده‌دار خواهد شد که با توجه به این امر برداشت نفت خزر توسط ایران دارای توجیه اقتصادی است.