در شماره‌هاي گذشته در این ستون بخش اول مبحث تأثیر خانواده بر رفتار فرزندان را آوردیم. در این شماره می‌توانید قسمت پایانی این مبحث را بخوانید.
پرتوقعی بیش از اندازه در مقابل بی‌توقعی بیش از حد
در پاره‌ای از مواقع والدین توقعات و انتظارات نامتناسب با رشد و توان جسمی، ذهنی، اخلاقی، عاطفی و اجتماعی داشته یا اصلا هیچگونه توقعی از آنها در مراحل و مواقعی که باید داشته باشند، ندارند. عدم آگاهی از چگونگی روند رشد جسمی- روانی کودکان و ایجاد فشار بیش از اندازه وقتی که آنان هنوز آماده نیستند، باعث بروز ناهنجاری‌های رفتاری در کودکان می‌شود. والدینی که از فرزندان خود هیچگونه توقعی در مواقعی که باید داشته باشند، ندارند مطمئنا پرورش‌دهندگان فرزندانی با مشکلات جدی رفتاری و روانی خواهند بود. یکی از پژوهشگران بزرگ غربی در امور رفتاری به نام بتلهایم می‌گوید: پس از 40 سال کار عملی و روانکاوی با کودکان و نوجوانان آمریکایی و اروپایی دریافتم، یکی از علل عمده خشم و تنفر فرزندان اروپایی و آمریکایی نسبت به والدین و به طور کلی بزرگ‌ترها، همان بی‌توقعی بیش از حد والدین از آنان است زیرا در گذشته یک داد و ستد معقول و منطقی بین والدین و فرزندان برقرار بود یعنی فرزند در کنار مورد حمایت قرار گرفتن از سوی والدین، شاهد مراقبت آنها از والدینشان نیز بود، بنابراین به راحتی می‌پذیرفت که امروز خدمت دریافت دارد و این سرویس‌گیری را دلیل بر ناتوانی خویش تلقی نمی‌کرد زیرا از طرف دیگر می‌دانست که فردا مثل والدین خود باید در خدمت پدر و مادرش باشد بنابراین اگر امروز یاری می‌شود فردا یاری خواهد کرد و همین امر اعتماد به نفس او را تقویت می‌کرد و بدون هیچ نوع احساس تحقیرشدگی به رشد عادی جسمی- روانی خود ادامه می‌داد. اما امروز در اینگونه کشورها با وجود خانه‌های سالمندان و تامین بودجه‌های آنها از طرف دولت و مراکز بازنشستگان، فضایی به وجود آمده است که در آن کودک ناتوان درمی‌یابد یا احتمالا به گونه‌ای ناآگاه به وی تفهیم می‌شود که اوست که نیازمند است و والدین هیچ نوع نیازی به او ندارند، بنابراین رابطه یکطرفه والدین و نداشتن انتظار هیچ نوع برگشتی از سوی بچه‌ها باعث شده است خشم و نفرت درونی شده‌ای که از تحقیر شدگی فرزندان( احتمالا به صورت ناآگاه) سرچشمه می‌گیرد، در نوجوانان و جوانان غربی نسبت به والدین و بزرگ‌ترها به وجود آید و فرارها، اسلحه‌کشی‌ها، گریزها(ازمدرسه)، اعتیادها، پناه به مکاتب و عقاید شر پرستی و شیطان‌پرستی و مشکلات عدیده رفتاری را نزد فرزندان آن دیارها شایع و منتشر سازد.
تشویق کودک به کارهای خلاف یا نادرست
تشویق و ترغیب آگاهانه یا ناآگاهانه فرزندان توسط والدین به انجام کارهای غیراخلاقی و ناپسند یکی از زمینه‌های موثر در ایجاد اختلالات روانی و ناهنجاری‌های رفتاری بچه‌هاست، مثلا وقتی کودکی برای اولین بار مداد تراش، مداد یا وسیله همکلاسی‌هایش را برمی‌دارد و این حرکت با بی‌توجهی یا تشویق غیرمستقیم(خندیدن و ذوق کردن) خانواده روبه‌رو می‌شود، کم‌کم می‌آموزد که می‌تواند وسایل گران‌تر و بزرگ‌تر را نیز بردارد و [تخم‌مرغ دزد، شتردزد می‌شود] به مراحل بعدی قدم می‌گذارد. وقتی پدر یا مادر در مقابل اهانت فرزند به دیگران یا حتی پدر یا مادر سکوت می‌کنند یا به آرامی از کنار وی می‌گذرند، باید منتظر وقوع آن حادثه در مورد خود نیز باشند. کودکان با رفتار ضداجتماعی و بی‌نظمی رفتاری، بیشتر در خانواده‌هایی بزرگ می‌شوند که با ابراز قدرت و خشونت و محدودکنندگی می‌خواهند نظم و انضباط برقرار کنند. وقتی خصومت و دشمنی بر فضای خانه حاکم است، کودک نمی‌تواند نیازهای اساسی؛ مخصوصا وابستگی و نياز عاطفی خود را ارضا کند و به همین جهت یاد می‌گیرد او نیز با خشونت و پرخاشگری رفتار کند. یعنی اگر به کودک اجازه پرخاشگری داده شود و اینگونه رفتارها در خانه و خارج از خانه حمایت و تقویت شود، احتمال بروز رفتار ضداجتماعی در او به قطعیت می‌رسد. اینگونه کودکان در انجام تکالیف مدرسه عاجزند، اغلب نظم کلاس را به هم می‌زنند و حواس بچه‌ها را پرت می‌کنند و به علت عدم توانایی در اجرای دستورات معلم برای وی دردسر تولید می‌کنند. اینگونه کودکان دائما دیگران را مقصر قلمداد کرده و در دوران جوانی نیز قادر به کنترل ناگهانی خود برای تطبیق با موقعیت‌هایی که نیازمند توجه، تمرکز و برنامه منظم است، نیستند. بعضی از آنها همیشه مضطرب و گوشه‌گیرند و اغلب برای محیطی که در آن هستند و برای کسانی که در کنارشان قرار می‌گیرند نوعی تهدید به شمار می‌روند و در پاره‌ای مواقع، خودپنداری ضعیف و نداشتن اعتماد به نفس باعث خودکشی یا اعتیاد آنها می‌شود. بيشتر رفتارهای یاد شده در مورد کودکانی که در محیطی سرشار از دشمنی، تنش و کینه هستند صادق بوده و با تغییر فضای خانه و خانواده می‌توان بیماری آنها را شناخت و در بسیاری از موارد مراجعه به مشاور و دریافت راهنمایی‌های رفتاری از وی می‌تواند از حوادث تلخ بعدی جلوگیری کند.
* متخصص علوم رفتاری و آسیب‌شناس اجتماعی