بعد از انتشار رمان«اسماعیل» با استقبال گسترده‌ای از سوی نویسندگان و حتی منتقدان ادبیات داستانی مواجه شدید. بسیاری کتاب را موفق و چراغ راه نسل آینده انقلاب خواندند و برخی گفتند رمان «اسماعیل» توانسته فضای ارزشی پیروزی انقلاب را تصویر کند. نظر خودتان درباره مولفه‌های موفقیت‌آمیز کتاب چیست؟
من اعتقاد دارم هر رمان یا اصولا اثر ادبی مثل انسان‌ها دارای سرنوشتی است. مسلما اگر اثری توام با صداقت و جذابیت باشد می‌تواند به حیات خود ادامه دهد. این مختص یک اثر ادبی هم نیست و هر پدیده دیگری شامل این مساله می‌شود. به هرحال «اسماعیل» چه خوب و چه بد متولد شده و زندگی خود را آغاز کرده است و حالا سرنوشت آن چه می شود واقعا نمی‌دانم. زمانی که نگارش این رمان را شروع کردم در طول یک سال آن را برای چاپ آماده کردم اما جرات نکردم آن را به دست ناشر بسپارم. ولی دوستانی که در بخش انتشارات حوزه هنری بودند کتاب را از من گرفتند و بالاخره چاپ کردند. در حال حاضر هم این رمان سه بار از سوی نشر سوره مهر تجدید چاپ شد و قرار است به انگلیسی نیز ترجمه شود.
هدف شما از خلق شخصیتی مانند«اسماعیل» این بودکه می‌خواستید از طریق او به تصویرسازی سال‌های انقلاب بپردازید؟
یکی از دلایل نوشتن این رمان همان است که اشاره کردید، یعنی همین تصویرسازی. فراموش نکنیم که این انقلاب به ما شخصیت بخشید. آنهایی که در جریان وقایع پیش از پیروزی انقلاب اسلامی بودند می‌دانند که ما در آن سال‌ها چقدر حقیر شده بودیم و تمام دنیا ما را نوکر اسرائیل می‌دانستند. بنابراین به‌عنوان کسی که صحنه‌های آن دوره را پیش چشم داشت احساس دین می‌کردم نسبت به نوشتن رمانی با این درونمایه. یعنی احساسم این بود که به نسل‌های آینده بدهکارم و متعاقب این حس تمام تلاش خود را به کار بستم تا بتوانم این دین را به نحو مطلوب ادا کنم.
باتوجه به اینکه خودتان می‌گویید ما حق نداریم آنچه را درباره انقلاب می
دانیم در سینه نگه داریم و به نسل بعد منتقل نکنیم و به هرحال انتشار آثاری از این دست را قدم‌هایی برای تثبیت ادبیات ماندگار می‌دانید، فکر می‌کنید در حال حاضر چقدر حق مطلب درباره ادبیات انقلاب ادا شده است؟
به نظرم به هیچ وجه ادا نشده است. هرچند تصور می‌کنم رمان «اسماعیل» تلنگری در این حیطه به شمار می‌رفت و به نظرم هیچ چیز عجیبی هم نیست. من اصلا اثر خود یعنی همین «اسماعیل» را فاخر نمی‌دانم و در عین حال باید اضافه کنم انصافا کار در خور اعتنایی در زمینه ادبیات انقلاب اسلامی انجام نشده است. اما به قول معروف لنگه کفش در بیابان نعمت است و من درباره «اسماعیل» فکر می‌کنم همین که این کتاب در وادی بی‌اثری منتشر شد باز هم نعمت است.
این ماجرای غم‌انگیزی است.
همینطور است. متاسفانه نمی‌دانم چه مشیتی است که تولید اثر در حیطه ادبیات پیروزی انقلاب اندک و انگشت‌شمار است. ببینید ادبیات داستانی به شکل جدی
80 سال است که به کشور ما وارد شده، زمانی که انقلاب شد نویسندگان قلم‌ها را زمین گذاشتند و تفنگ‌ها را برداشتند و به جبهه‌ها رفتند.
چاره‌ای هم نداشتند.
بله واقعا چاره‌ای هم نبود. بنابراین اغلب نویسندگان در آن سال‌ها به سمت ادبیات دفاع‌مقدس پیش رفتند.
آقای فردی! در دو وادی ادبیات دفاع مقدس و انقلاب یک نقطه نظر مغرضانه به چشم می‌خورد و آن اینکه بعضی اعتقاد دارند نویسندگان در این دو زمینه سفارشی‌نویس هستند .
می‌دانم و حتی از این نقطه نظرات به قول شما مغرضانه هم در این سال‌ها کم نشنیده‌ایم اما به نظرم این مارک چسباندن یک حرکت غیرانسانی است.
در جواب این عده باید بگویم مگر انقلاب ما یا حتی دفاع مقدس‌مان سفارشی بود که حالا آثارمان به این سمت و سوی پیش رود؟ یک واقعیت در این میان وجود دارد و آن اینکه هرکس سوار این قطار شد به خوشبختی رسید و هرکس که جاماند...
یک نکته دیگر هست و آن اینکه در سال‌های اخیر مرزبندی‌های زیادی در ادبیات شده است. با آنها موافقید؟
من فکر می‌کنم در نهایت در یک چیز با هم اشتراک داریم و آن هم ادبیات است. ادبیات اگر ادبیات باشد و واجد تمام ارزش‌ها، دیگر این تقسیم‌بندی‌ها از میان برداشته می‌شود.
به نظر شما می‌توانیم ادعا کنیم که در حال حاضر، داستان و رمان ما در خدمت آرمان‌ها و اعتقادات مردم است و در عین حال از کشش‌های لازم هم برخوردار است؟
مسلما به این نقطه رسیده‌ایم. مهم‌تر از همه این است که ادبیات ما زنده است حتی همین دعواها و کشمکش‌‌ها برسر این بحث که چه کسی نویسنده سفارشی‌نویس است و چه کسی دولتی‌نویس، نشانگر این است که ادبیات ما زنده است. در واقع ادبیات ما مشغول یک خانه‌تکانی اساسی است و دارد جایگاه خود را درمی‌یابد.
ولی انگار از خصیصه بومی‌گرایی در ادبیات داستانی فاصله گرفته‌ایم.
دراین‌باره فقط به این نکته اشاره می‌کنم که اگر از فضای بومی خارج شویم مبدل به مرغ مقلد می‌شویم. تصور کنید سبک رئالیسم جادویی، سبکی منحصر به ادبیات بومی آمریکای لاتین است. در واقع آنها برای نوشتن داستان، ادای کسی را درنیاوردند، خودشان بودند. آنجا که بتوانیم به ریشه‌هایمان نگاه کنیم می‌توانیم بگوییم عملکردهای موفقیت‌آمیزی داشته‌ایم یا خواهیم داشت.
فکر می‌کنید ترجمه «اسماعیل» به وسیله پال اسپراکمن آمریکا‌یی چقدر می‌تواند در اشاعه انقلاب و ادبیات آن موثر باشد؟
خیلی زیاد. البته نه به خاطر تیراژ بالایی که هنگام ترجمه کتاب شاهد آن خواهیم بود بلکه به این دلیل که آثاری با این درونمایه‌ها از محاق و سایه درمی‌آیند و به هر حال دیده می‌شوند.
بویژه با توجه به سیاه‌نمایی که در کشورهای دیگر به لحاظ سیاسی نسبت به ایران اعمال می‌کنند این کتاب می‌تواند راهگشای خوبی باشد.
همینطور است که می‌گویید.در عین اینکه مردم کشورهایی که به آنها اشاره می‌کنید این موضع‌گیری سیاسی را نسبت به ایران ندارند و جالب است که بیشتر کنجکاوند درباره ما بدانند. البته درباره صحبت شما باید این نکته را هم اضافه کنم که سیاه‌نمایی این دولت‌ها، نهایتا به خودشان برمی‌گردد. چنانچه درجریان نبرد غزه، مصداق این مساله را شاهد بودیم. یعنی صهیونیست‌ها با این اعمال وحشیانه تنها به برانگیختن خشم کشورهای دیگر نسبت به خود کمک کردند و نفرت مردم دنیا را برانگیختند.
منتقدی می‌گفت اگر فضای دهه 60 برای انتشار کارهایی با مضمون پیروزی انقلاب اسلامی مهیا بود، رمان «اسماعیل» باید در همان سال‌ها به چاپ می‌رسید. نظر شما چیست؟
بله، ولی توجه داشته باشید که در آن سال‌ها ما در گیرودار جنگ بودیم. در واقع تمام حواس ها به سمت جنگ و تبعات آن متمرکز بود. اما در حال حاضر بهترین زمان برای انتشار این آثار است.
اگر بخواهید مختصاتی از ادبیات انقلاب ترسیم کنید درباره آن چه می‌گویید؟
طبعا ادبیات انقلاب را ادبیاتی می‌دانم که نسل‌های آینده را با حوادث صدر انقلاب همدل و همداستان سازد.
در گفتوگویی که از شما خواندم، به این جمله برخوردم که گفته بودید امروز دوره‌ای است که باید پلشتی‌ها از دامان ادبیات داستانی زدوده شود. منظورتان از این پلشتی ها
به طور مشخص چیست؟
فکر می‌کنم کسانی که در مقام خبرنگار این جمله را از من نقل کردند زیاد آدم‌های امانتداری نبوده‌اند
(با خنده). منظور من این بود که ما باید به دنبال ادبیات سالم و اخلاقی باشیم؛ ادبیاتی که متناسب با فرهنگ دینی- اخلاقی خودمان باشد و اصولا آرمان‌هایی را بتوان در آن ترسیم کرد. در ازا باید از ادبیات تیره و سیاه که موجب تباهی می‌شود و ویرانگر است دوری جست. ادبیات متعهد درصدد تصویر زندگی بهتر و ارائه چشم‌انداز‌های زیبا به انسان‌هاست.
اگر ممکن است درباره رمان «سیاه‌چمن» صحبت کنید. ظاهرا بعد از نوشتن این رمان در سال 63 آن را به حوزه هنری سپردید ولی منتشر نشد.
حالا که بحث این رمان را مطرح کردید باید بگویم در آن سال‌ها یعنی تا پیش از نگارش «سیاه چمن» اصلا فکر نمی‌کردم که روزی نویسنده شوم. در آن سال‌ها من در سفری که از سوی روزنامه کیهان به اطراف دریاچه هامون داشتم چیزهای عجیبی را در آن منطقه مشاهده کردم. در دهه 60 هنوز آدم‌ها در این منطقه خرید و فروش می‌شدند. بدوی بودند و حتی چادرنشینی آنها با چادرنشینی ایلات و عشایر تفاوت داشت. نه زیارتگاهی داشتند و نه امکانات رفاهی دیگر. آنها به سنگ و پدیده‌های طبیعی نظر داشتند و تازه داشتند باور می‌کردند که سیستم خان‌زادگی در حال برچیده شدن است. من هم تمام این موارد را که مشاهده کردم در قالب گزارشی برای روزنامه به رشته تحریر درآوردم و دیدم که از مرز صد صفحه می‌گذرد و از همه مهم‌تر اینکه حالت داستانی یافت. بنابراین آن را در همان سال 63 که اشاره کردید به چاپ دادم که مورد تایید قرار نگرفت. این گذشت تا اینکه کیهان صاحب انتشارات شد و من نیز «سیاه‌چمن» را به انتشارات کیهان دادم.
یعنی چه سالی؟
فکر می‌کنم سال 67 بود که «سیاه‌چمن» چاپ شد و با انتشار آن یک بار دیگر کتاب زنده و دیده شد.
در رمان «اسماعیل دو»نیز به طرح همان موضوعات در کتاب اول اشاره دارید یا پی رنگ تازه‌تری برای آن در نظر گرفته‌اید؟
در واقع دست به ریسک بزرگی زده‌ام. در جلد اول «اسماعیل» مخاطب با یک پایان باز مواجه می‌شود ولی در بخش دوم من سعی کردم به تغییر جغرافیایی حوادث بپردازم. در واقع اسماعیل در بخش دوم وارد فضای جدیدی می‌شود و طی جریاناتی «با گرگی» دوست می‌شود. من بیشتر در این بخش قصدم این بود که با طبیعت محشور شدن را برای مخاطب تصویر کنم. اما فعلا کار در مراحل اولیه قرار دارد یعنی خودم در قطعی کردن طرح تردید دارم.
چرا؟ نگران باورپذیر بودن اثر هستید؟
دقیقا.
در رمان اسماعیل شخصیت‌ها و وقایع چقدر دستکاری شده‌اند؟
ماکت اولیه وجود دارد ولی من سعی کردم شخصیت‌های فرعی را وارد اثر کنم. در قسمت دوم هم به این شکل است.
برخی نویسندگان معتقدند دهه 80، دهه ادبیات متعهد است. چقدر این مولفه را قبول دارید و اگر جوابتان مثبت است تعریفتان از ادبیات متعهد چیست؟
به نظرم نیمه اول دهه 80بیشتر دیده شد. درباره این دهه باید بگویم اثر جذاب «من او» نوشته رضا امیرخانی منتشر شد که در نوع خود توانست گونه دیگری از ادبیات داستانی را به معرض نمایش بگذارد. در واقع من اولین خواننده کتاب «من او» بودم و همچنین اولین مبلغ کتاب و به جرات می‌توانم بگویم درباره کتاب امیر خانی به زمینه‌سازی دلی پرداختم. وقتی کتاب را خواندم اول فکر کردم نویسنده باید فردی مسن باشد و وقتی با پسر جوان و لاغر اندامی مواجه شدم، خب خیلی تعجب کردم. به هر حال کار امیرخانی اثر آبرومندی بود. علاوه بر آن «سفر به گرای 270 درجه» اثر احمد دهقان یا حتی «من قاتل پسرتان هستم» از این نویسنده، « پل معلق» محمدرضا بایرامی، «شطرنج با ماشین قیامت» حبیب احمدزاده، «طوفان دیگری در راه است» سید مهدی شجاعی و... نشان از این دارد که می‌توانستیم در جبهه ادبیات انقلاب، آثار ماندگاری ارائه دهیم.
ضمن اینکه در برخی صحبت‌هایتان از عدم تکامل ادبیات دفاع مقدس صحبت کرده‌اید، بگویید برای رسیدن به این مختصات باید چه المان‌هایی به کار گرفته شود؟
ما امروز در مقایسه با دهه‌های 60 و 70 آثار خوبی در این زمینه ارائه داده‌ایم. بویژه اینکه اغلب این آثار به دست نویسندگان جوان نوشته می‌شود. شکل طبیعی کار هم همین است. برگردیم به همان نکته اول که در لابه‌لای پرسش‌هایتان به آن پاسخ گفتم. نویسندگان مجرب ما در زمینه ادبیات دفاع مقدس آنطور که باید تلاش نکردند و خب، اثری هم در این حیطه به آن شکل ارائه نشد. در واقع آن احساس تعهد به شکل جدی به چشم نمی‌خورد. اما به عنوان مثال احمد دهقان 15 ساله بود که به جنگ رفت و جنگ که تمام شد برگشت. برخی هم مثل بایرامی با فاصله زمانی به نوشتن از جنگ پرداختند که موفقیت‌آمیز بود. یا فرهاد حسن‌زاده با نوشتن «مهمان مهتاب» خیلی خوب تبعات جنگ از جمله آسیب مهاجرت راتصویر کرد.
به نظر شما وجود برخی فرم‌گرایی‌ها نظیر ادبیات گلخانه‌ای و محفلی به ادبیات داستانی ما ضربه زده است؟
ببینید هرچه در آن افراط باشد و تعادل وجود نداشته باشد مسلما ضربه‌پذیر خواهد شد. بویژه در ادبیات داستانی که موجب می‌شود صداقت از روایت فاصله گیرد و مخاطب احساس کند نویسنده او را بازی داده است. در واقع اگر آن درونمایه و تعهد در متن رعایت نشود نمی‌تواند با انسان‌های زنده ارتباط برقرار کند.
یادم هست در گفتوگویی اعتقاد داشتید ترجمه‌های انجام شده از رمان‌های غربی فاقد هماهنگی و همخوانی با ملت ایران است.
درست است. من خیلی نسبت به این قضیه حساسیت دارم ومتاسفانه تاکنون به این آسیب پرداخته نشده است. سؤال من این است آیا هر چیزی که در دنیا منتشر می‌شود باید ترجمه شود؟
این یعنی ما می‌خواهیم جهانی شویم، حالابه هر قیمتی.
دقیقا و در عین حال به مضرات و محسنات آن نگاه نمی‌کنیم.