سمیه همایون‌روز:
جانشین محمد البرادعی این بار نیز به سیاق 2 گزارش پیشین خود درباره برنامه هسته‌ای ایران، سبک جدیدی را در گزارش‌نویسی به کار گرفته که در نوع خود نسبت به 23 گزارش قبلی بی‌سابقه بوده است. یوکیا آمانو در تازه‌ترین گزارش خود برخلاف آنچه طی 7 سال گذشته منتشر شده، بخش عمده ابتدای گزارش خود را به برجسته کردن و نقل قول متن قطعنامه‌های شورای امنیت علیه ایران اختصاص داده و حتی در جای جای گزارش نیز گریزی به درخواست‌های مطرح شده در قطعنامه‌ها زده است؛ موضوعی که صرفا اعتبار فنی و حقوقی این نهاد مستقل بین‌المللی را زیر سوال می‌برد. مدیرکل تازه‌کار آژانس سبک تهیه و تدوین بیست و سومین گزارش خود را در این گزارش نیز پیاده کرده و اگرچه تاکید کرده هیچ انحرافی از مواد هسته‌ای به سوی اهداف نظامی مشاهده نشده و آژانس کماکان قادر است به فعالیت‌های راستی‌‌آزمایی خود ادامه دهد، با پرداختن به جزئیات فنی، زمینه سردرگمی گروه‌های مختلف زیادی از خوانندگان، دیپلمات‌ها و کارشناسان را فراهم کرده است.فعالیت‌های هسته‌ای ایران تحت نظارت آژانس
با این همه، یوکیا آمانو به‌رغم تلاش برای کمرنگ جلوه دادن میزان همکاری تهران با سازمان متبوعش، در بخش‌هایی از گزارش خود ناگزیر به موفقیت آژانس در نظارت بر تاسیسات هسته‌ای اشاره کرده است. به عنوان مثال در بند 17، از تحت کنترل بودن همه فعالیت‌های انجام شده در تاسیسات فردو سخن به میان آمده و در بند 19 نوشته شده: «آژانس اتمی به نظارت بر استفاده از سلول‌های داغ در راکتور تحقیقاتی تهران و تاسیسات تولید رادیوایزوتوپ مولیبدنیوم، ید و زنون (MIX) ادامه داده است... و هیچ نشانه‌ای از فعالیت‌های مرتبط با بازفرآوری در این تاسیسات وجود نداشت. در حالی که ایران اعلام کرده است هیچ‌گونه فعالیت مرتبط با بازفرآوری در این کشور ندارد، آژانس این امر را فقط در ارتباط با این 2 تاسیسات می‌تواند تایید کند». بند 26 گزارش نیز جالب توجه است. در این بند به نامه ایران به آژانس برای تولید سوخت راکتور تحقیقاتی تهران در بخشی از یک ساختمان در تاسیسات تبدیل اورانیوم اصفهان و نیز نامه دیگری برای نصب تجهیزات تولید سوخت در این تاسیسات اشاره دارد که طبق این گزارش همگی با نظارت آژانس انجام شده است. علاوه بر این طبق بند 6 گزارش، ایران تاکنون 2 هزار و 803 کیلوگرم اورانیوم با غنای 5/3 درصد تولید کرده و طبق بند 12، 22 کیلوگرم اورانیوم با غنای 20 درصد. این 2 موضوع در بطن خود به میزان توانمندی‌های ایران اشاره دارد؛ موضوعی که سلطانیه نیز به آن اشاره کرد؛ آنجاکه او گفت: «سازمانی تخصصی و بین‌المللی مثل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی بر موفقیت‌ها و دستاوردهای چشمگیر تکنولوژی هسته‌ای ایران آن هم در بالاترین سطح استانداردها صحه گذاشته است و به صراحت آمانو گزارش کرده است تمام مواد و فعالیت‌های هسته‌ای ایران بويژه غنی‌سازی، تحت نظارت آژانس انجام می‌شود. این مساله نشانگر آن است که جمهوری اسلامی ایران به عنوان کشوری مسؤول به تعهدات خود عمل کرده است». نماینده کشورمان در آژانس در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به درج شدن بازرسی‌های متعدد از تاسیسات هسته‌ای ایران، متذکر شد که این موضوع 2پیام دارد؛ نخست اینکه ایران در فعالیت‌های علمی و تکنولوژی و غنی‌سازی کاملا موفق بوده و دوم، تمام این فعالیت‌ها زیر نظارت کامل آژانس قرار دارد.اعتبار تخصصی آژانس زیر تیغ
یوکیا آمانو در بند دوم گزارش که شامل 8 بند مجزاست صرفا به نقل درخواست‌های شورای امنیت از ایران پرداخته که شامل اجرای قطعنامه‌های 1696، 1737، 1747 و 1803، همکاری با آژانس اتمی، تعلیق فعالیت‌های بازفرآوری و مرتبط غنی‌سازی و نیز کار روی فعالیت مرتبط با راکتور آب سنگین اراک و نیز به کارگیری کد تعدیل شده 1/3 ترتیبات اجرایی است؛ بندی که بیشترین و در عین حال تندترین واکنش‌ها را به همراه داشت. در حالی که سخنگوی وزارت امور خارجه در نشست هفتگی خود با خبرنگاران برجسته شدن قطعنامه‌های شورای امنیت در گزارش آژانس را ناشی از تاثیرپذیری این سازمان بین‌المللی از دیگر کشورها و در نتیجه فشار سیاسی عنوان کرد، نماینده کشورمان در آژانس گنجانده شدن چنین بند تفصیلی را عامل خدشه‌دار شدن اعتبار فنی و تخصصی این نهاد قلمداد کرد. علی‌اصغر سلطانیه با بیان اینکه این اقدام و رفتار مدیرکل در انتشار گزارش به جایگاه فنی و تخصصی آژانس لطمه وارد می‌کند، گفت: «آژانس یک نهاد زیرمجموعه شورای امنیت و سازمان ملل نیست. آژانس نهادی بین‌المللی، تخصصی و مستقل است که بنده در جلسه شورای حکام به طور مفصل به اشکالات این گزارش خواهم پرداخت».بازرسی یا جاسوسی
از دیگر بدعت‌های جدیدی که در گزارش مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی باب آن گذاشته شده، بحث مخالفت ایران با ورود 2 تن از بازرسان آژانس به تهران به واسطه درز اطلاعات محرمانه مربوط به فعالیت هسته‌ای ایران به بیرون آن‌هم پیش از انتشار گزارش‌های آژانس بود. یوکیا آمانو هر چند براساس توافق پادمانی حق اعتراض ایران به انتصاب بازرسان را تایید کرده با این حال آورده است: «آژانس اعتماد کامل به حرفه‌ای‌گرایی و بی‌طرفی بازرسان مورد نظر دارد همانگونه که درباره تمام بازرسان به همین‌گونه است و تایید می‌کند که گزارش قبلی مدیرکل درباره اجرای پادمان‌ها در ایران (GOV/2010/28) کاملا دقیق و صحیح است». این در حالی است که ایران به بند 28 گزارش پیشین آژانس انتقاد داشت چراکه به باور دیپلمات‌های کشورمان اظهارات اشتباه و نادرست در این بند گنجانده شده بود. با توجه به همین بند بود که رئیس سازمان انرژی اتمی در پاسخ به اینکه آژانس توجیهات ایران را در اخراج 2 بازرس خود قبول نکرده است، گفت: «2 بازرسی که ایران از پذیرش آنان خودداری کرد خلاف واقع گزارش کردند و آژانس هم به این نتیجه رسید اما نمی‌خواهد به این مساله اذعان کند. ما گفتیم 2 بازرس دیگر معرفی کنند و آنها 2 بازرس جدید معرفی کردند و ما هم این 2 بازرس جدید را پذیرفته‌ایم».درخواست فراتر از توافق پادمانی آژانس
آمانو در این گزارش نیز درخواست کرده است که ایران ترتیبات لازم را اتخاذ کند تا دسترسی هر چه سریع‌تر آژانس به مرکز تولید آب سنگین؛ آب سنگین ذخیره شده در تاسیسات تبدیل اورانیوم به منظور نمونه‌برداری و هر مکان دیگری در ایران که پروژه‌های مرتبط آب سنگین در حال انجام هستند را فراهم کند و سپس پاسخ ایران به این تقاضا را نقل کرده و آورده است:« از آنجایی که این درخواست فراتر از توافق پادمان‌های ما است، هیچ مبنای قانونی ندارد». علی‌اکبر صالحی در توضیح این بحث گفت: «بازرسی از کارخانه آب سنگین در چارچوب پادمان جامع و قرارداد دوجانبه میان ایران و آژانس نیست. آژانس به ما بگوید به استناد کدام بند از قرارداد دوجانبه بین 2 طرف باید از تاسیسات آب سنگین تولید شده بازدید کند؟ ما چنین مقرراتی را نیافته‌ایم». وی سپس اعلام کرد: «صراحتا می‌گویم آژانس به ما ثابت کند که باید از تاسیسات آب سنگین ایران و آب سنگین تولید شده بازدید کند. اگر ثابت کرد، بنده در اسرع وقت اجازه بازدید به بازرسان را خواهم داد، در حالی که ما چنین قانونی را در مقررات نیافتیم».کد مورد اختلاف ایران و آژانس
مدیرکل آژانس در بخشی از گزارش خود ایران را به عدم همکاری یا اطلاع‌رسانی به آژانس متهم کرده این در حالی است که استناد این نهاد بین‌المللی درباره عدم همکاری ایران بر 2 موضوع بنا شده است؛ یکی کد 1/3 ترتیبات فرعی بخش عمومی موافقتنامه پادمان عمومی و دیگری قطعنامه‌های شورای امنیت سازمان ملل متحد. به عنوان نمونه، آمانو در بند 15 این گزارش با اشاره به درخواست چندباره آژانس از ایران برای ارائه اطلاعات بیشتر مربوط به گاه‌شمار طراحی و ساخت تاسیسات غنی‌سازی فردو و همچنین وضع و هدف اصلی آن، آورده است:«ایران عنوان کرده که آژانس نمی‌تواند هیچ سوالی فراتر از موافقتنامه پادمان را مطرح کند». هرچند مدیرکل آژانس کوشیده با گنجاندن تقاضای آژانس و نیز پاسخ تهران به آن، سندی دال بر عدم همکاری ایران ارائه کند و کشورمان را در جایگاه متهم قرار دهد اما واقعیت این است که او با استناد به کد 1/3 آیین‌نامه اجرایی پادمان به طرح این ادعا پرداخته است؛ کدی که موضوع مورد اختلاف ایران و آژانس است. در واقع آژانس با استناد به کد 1/3 بازبینی شده بخش عمومی ترتیبات اجرایی مصوب 2003 بر این باور است که «اطلاعات طراحی مقدماتی درباره یک تاسیسات هسته‌ای جدید به محض اینکه تصمیم برای ساخت یا تصویب ساخت آن تاسیسات گرفته شود، باید در اختیار آژانس قرار داده شود» در حالی که ایران خود را ملزم به کد 1/3 آیین‌نامه اجرایی و مفاد جامع پادمان مصوب 1976 می‌داند که براساس آن باید 6 ماه یا 180 روز قبل از تزریق گاز به تاسیسات هسته‌ای آژانس را درباره آن مطلع کند. این بحث البته صرفا به تاسیسات فردو محدود نشده است چراکه آژانس در بند 31 همین درخواست را درباره تاسیسات دارخوین مطرح کرده است. حتی تصمیم تهران برای ساخت راکتوری مشابه راکتور تحقیقاتی تهران و نیز ساخت 10 سایت غنی‌سازی دیگر در ایران نیز مشمول این انتقاد بوده است که ایران در همه این موارد تاکید کرده است همکاری خود با آژانس را براساس موافقتنامه پادمانی ادامه می‌دهد.درخواست تعلیق فراتر از ان‌پی‌تی
بند 43 گزارش آمانو به بحث تعلیق غنی‌سازی اورانیوم طبق درخواست شورای حکام و نیز شورای امنیت اشاره دارد. در این بند آمده است: «ایران به فعالیت تاسیسات غنی‌سازی سوخت و تاسیسات غنی‌سازی سوخت آزمایشی در نطنز ادامه داده و غنی‌سازی اورانیوم تا 20 درصد اورانیوم 235 را در تاسیسات غنی‌سازی سوخت آزمایشی و اکنون در 2 آبشار به هم مرتبط را آغاز کرده است. ایران به ساخت تاسیسات غنی‌سازی سوخت فردو ادامه داده است». پاسخ ایران به این درخواست را می‌توان در سخنان نماینده ایران در آژانس به روشنی دید. آنجا که او گفت: «ایران خواسته‌های آژانس که فراتر از تعهدات کشورها براساس معاهده ان‌پی‌تی است و براساس قطعنامه‌های شورای امنیت از ایران خواسته شده است را غیرقابل اجرا می‌داند زیرا همانگونه که بارها با ارائه اسناد و مدارک اعلام کرده‌ایم، قطعنامه‌های شورای امنیت مبنای حقوقی ندارد».بی‌اساس بودن مطالعات ادعایی
مطالعات ادعایی این بار نیز همچون گذشته در گزارش آژانس گنجانده شده است. رئیس سازمان انرژی اتمی درباره بزرگنمایی گزارش آژانس درباره مطالعات ادعایی، گفت: «محمد البرادعی، مدیرکل پیشین آژانس درباره مطالعات ادعایی در گزارش‌های متعدد اعلام کرد اسناد مربوط به مطالعات ادعایی اصالت ندارد و نمی‌تواند آنها را تایید کند. در حالی که در گزارش آمانو می‌بینیم مطالعات ادعایی بزرگنمایی شده است. لااقل به ما بگویند اصالت اسناد مطالعات ادعایی را قبول دارند و اگر قبول دارند مدارک اصلی را به ما ارائه دهند؛ در آن صورت ما آماده بررسی آن خواهیم بود». سلطانیه نیز در این‌باره گفت: «نکته دیگری که در مقایسه با گزارش‌های البرادعی در گزارش آمانو وجود ندارد، اشاره نکردن به توافق ایران و آژانس مبنی بر مدالیته حل و فصل شش موضوع تخصصی مورد بررسی است. همچنین اسناد مربوط به مطالعات ادعایی و اصطلاحا لپ‌تاپ آمریکایی که مدیرکل قبلی آژانس به صراحت گفته بود این اسناد اصالت ندارد، مورد توجه و اشاره قرار نگرفته است».
گزارش آمانو آمریکایی است؛ تنها مهر آژانس را دارد
یک کارشناس مسائل سیاسی و هسته‌ای با بیان اینکه گزارش جدید آژانس بین‌المللی انرژی اتمی محصول مشترک «آمانو – هاینونن»، است، گفت: این گزارش وزارت خارجه آمریکا و سازمان CIA است که مهر آژانس بالای آن خورده است. مهدی محمدی سه‌شنبه در گفت‌وگو با ایرنا اظهار داشت: گزارش آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، تمام موازین بین‌المللی و مقررات موجود میان ایران و آژانس را عمدا و تفصیلا نقض کرده و چیزی به نام اساسنامه آژانس و موافقتنامه پادمان را بی‌معنا می‌کند. به گفته محمدی، این گزارش درباره نکات منفی مربوط به برنامه هسته‌ای ایران، سراسر دروغگویی و عملیات روانی و سرشار از جملات ناقص، کنایه‌آمیز، غیرحقوقی و درباره جنبه‌های مثبت همکاری ایران با آژانس تقریبا به طور کامل ساکت است. این کارشناس مسائل هسته‌ای گفت: هیچ موازنه‌ای بین حقوق ایران و تعهدات ایران که اساس اقدامات آژانس است در این گزارش وجود ندارد. به نظر می‌آید آقای هاینونن و آمانو ماموریتی از آمریکا دریافت کرده بودند که شغل خود را به عنوان مسؤولان انرژی اتمی فراموش کنند و دقیقا چیزهایی را در گزارش بنویسند که برای پیشبرد اهداف آمریکا در مقابل ایران مفید و مناسب باشد. محمدی افزود: این گزارش باوجود اینکه تمام مواد و تاسیسات هسته‌ای ایران تحت نظارت، اشراف کامل و 24 ساعته آژانس قرار دارد، سعی کرده که این موضوع را مبهم جلوه دهد. محمدی با بیان اینکه در گزارش آمده که ایران یک بازرس را اخراج کرده است گفت: این حرف درست است، ولی در گزارش این نکته نیامده که ایران در مقابل اخراج آن بازرس، 2 بازرس جدید پذیرفته است. این بدین معناست که آژانس درباره ایران عمدا در حال انتشار اطلاعات غیرواقعی است. وی گفت: مهم‌ترین جنبه این گزارش این است که به دلیل آنکه هاینونن در حال خارج شدن از آژانس و گرفتن یک شغل جدید در دولت آمریکا‌ست، مجبور است که هزینه شغل جدید خود را به آمریکا بپردازد و گزارش سپتامبر 2010 آژانس چیزی جز مشق شب آقای هاینونن برای دولت آمریکا نیست.