از خودتان بگویید.
دیگر من خودی ندارم که از آن بخواهم بگویم. همه می‌دانند چه خبر است، خادم بچه‌های ایرانی‌ام، همین و بس.
کودکی‌تان چگونه بود که هنوز هم در نوشته‌هایتان ادامه دارد؟
بارها گفته‌ام که من کودکی خاصی نداشته‌ام. مثل همه بازی و شیطنت می‌کردم، دعوا می‌کردم، شلوغ می‌کردم. کتاب هم نبود که بخوانم، مجله هم نداشتیم. گاهی یک مجله تاریخ گذشته پیدا می‌کردیم، البته وقتی به نوجوانی رسیدم کتاب کرایه می‌کردم و می‌خواندم. کودکی‌ام مثل همه بچه‌ها بود. هیچ اتفاق خاصی در آن نیفتاد.
شما نوشتن برای بچه‌ها را انتخاب کرده‌اید، چرا بچه‌ها؟
اگر بخواهم کودکانه حرف بزنم باید بگویم چرا نه بچه‌ها. امروز من می‌بینم که در نوشتن برای بچه‌ها موفقم، چرا این‌کار را نکنم؟ الان بچه‌ها هستند که مرا انتخاب کرده‌اند. آنها با حرکاتشان، حرف‌هایشان و توجه‌شان به کارهای من، به من می‌گویند که ادامه بده. با توجه به اینکه هر کسی چند روز نوبت اوست، تا زمانی که نوبت من است، برای بچه‌ها کار می‌کنم. اما اینکه چطوری به این نقطه رسیده‌ام؟ پاسخش كمي پیچیده است. من اولش فکر می‌کردم برای شناخت بچه‌ها باید کتاب‌های روانشناسی را بخوانم و خواندم. نمی‌گویم آنها به من کمک نکرد، اما آنچه که در برخورد با خود بچه‌ها به‌دست آورده‌ام خیلی از کتاب‌های روانشناسی عظیم‌تر است. من هنوز هم تا اثری را برای بچه‌ها نخوانم، آن را چاپ نمی‌کنم. یعنی بعد از 30 سال کار کردن، هر وقت کار تازه‌ای می‌نویسم به نخستین مدرسه‌ای که در مسیرم باشد، می‌روم و می‌گویم می‌خواهم برای بچه‌هایتان شعر یا قصه بخوانم و می‌خوانم. حالا دیگر فهمیده‌ام چگونه می‌توان از بچه‌ها اظهار نظر گرفت، چون بچه‌ها اصلا دوره سنی استدلال و منطق را طی نمی‌کنند که بتوانند نقد کنند و بگویند چرا این اثر را دوست دارند یا ندارند. از واکنش‌های رفتاری‌شان باید نظر و پاسخشان را فهمید. من در فهم نظر بچه‌ها «اوستا!» شده‌ام و می‌توانم این اطلاعات را از آنها بگیرم. نوشتن برای بچه‌ها یک تعامل دوطرفه است. اگر کسی، کسی را دوست داشته باشد و دوست داشته هم بشود، نمی‌توان ولش کرد.
قبل از گفت‌وگو با شما از چند نفر که با شعرهای شما بزرگ شده‌اند، پرسیدم چه سوالی از شما دارند، یکی از آنها پرسید: چرا صد دانه یاقوت؟ چرا مثلا پرتقال نباشد؟ چرا این میوه؟
چرا انار؟ متاسفانه شعر انار را از کتاب‌های درسی برداشته‌اند، حالا چرا؟ باید از آن بی‌ذوق‌ها بپرسیم، اما انار خیلی میوه عجیبی است. می‌گویند سیب بهشتی است، ولی من فکر می‌کنم انار، ماورای بهشتی است. در ادبیات پیش از اسلام ما انار هست. در بعضی از افسانه‌ها و اسطوره‌های ایرانی تا ادبیات و داستان‌های دینی خودمان انار میوه‌ای است مهم و دوست‌داشتنی. یکی از زیباترین ارتباطات پیامبر اسلام(ص) و حضرت فاطمه(س) با انار شکل می‌گیرد. بعد، فکر می‌کنم که انار میوه‌ای بسیار خیال‌انگیز است. ترکیب رنگ‌های اجزایش موسیقی است. نظم و ترتیب درونش بی‌نظیر است. دانه‌ها در آغوش هم هستند. یک چیزی هم رویشان کشیده شده تا این هم‌آغوشی در پرده بماند و همه در یک خانه؛ خانه‌ای که تمثیلی از گیتی است و خانه‌ای که پنجره‌ای رو به آسمان دارد. من شعر انار را در جبهه گفتم. اوایل جنگ ایران و عراق بود. من نرفته بودم که بجنگم، رفته بودم ببینم که چه خبر است. به خیال خودم رفته بودم به بچه‌ها خسته نباشید بگویم. اول وارد اردوگاه‌های اطراف شدم، سپس به جبهه و بعد از آن به منطقه‌ای که خطرناک بود. برای دیدار بچه‌ها به محل دره‌مانندی رفتم. داشتیم با بچه‌ها چای می‌خوردیم که از طریق بی‌سیم خبردار شدیم محاصره شده و به‌ناچار در یک موقعیت جنگی قرار گرفته‌ایم. آن شب چیزهایی برای خوردن داشتیم ولی از فردایش چیزی برای خوردن نداشتیم. یک شبانه‌روز چیزی نخوردیم، پس از آن یغلاوی‌ها را زیر قطرات آبی که از سقف واره‌ای می‌چکید، گذاشتیم و آب خوردیم. حدود 2 شبانه‌روز گذشت. دیگر فکر می‌کردیم اگر دشمن هم بالای سر ما نیاید، از گرسنگی می‌میریم. بعد از مدتی رزمنده‌ای با موتور به بالای مکان دره‌مانندی که ما بودیم آمد. با لهجه قشنگ اصفهانی داد زد که بچه‌ها بیایید غذا ببرید. گفتیم بخواب الان می‌زنندت. گفت: نه، کیش‌شون کردیم. بچه‌ها رفتند و جعبه‌ای را پایین آوردند که در آن نان، پنیر، توت خشک و چیزهایی از این نوع با چند تا انار بود. نمی‌دانم چرا با اینکه مثل همه گرسنه بودم اول به سراغ انار رفتم و آن را از وسط با دو دست باز کردم. چند تا از دانه‌های انار روی نان‌های خشک لواشی که برایمان فرستاده بودند پرت شد. ناخودآگاه یاد گردنبند مرحوم مادرم افتادم که چند دانه یاقوت داشت و همان جا گفتم:
صد دانه یاقوت / دسته به دسته / با نظم و ترتیب / یک جا نشسته
از مادر گفتید. در جایی خواندم در زمستان‌های سرد همدان وقتی مادرتان رخت می‌شستند شما هم کنار ایشان رخت‌ها را چنگ می‌زدید تا صدای مادر را که ابیاتی از مثنوی را می‌خواندند، بشنوید. لطفا از مادرتان بگویید.
من لذت زیادی از مادر نبردم. کودکی را خیلی به یاد ندارم، اوایل نوجوانی‌ام مادرم را از دست دادم. تصاویر خیلی محدودی از مادر به ذهنم مانده است. مادرم در سه سال آخر عمرشان بیمار بودند، آنچه به یاد دارم نابسامانی‌هایی است که در اثر این بیماری در زندگی ما ایجاد شده بود و تعدادی عکس و لحظاتی که آن عکس‌ها را گرفتیم. یکی از معدود خاطراتی که به‌یاد دارم و برایم هم شیرین است، این است که در آن زمان ما برق نداشتیم، چراغ گردسوزی داشتیم که هم نور به خانه می‌داد و هم سه‌پایه‌ای روی آن می‌گذاشتیم و دیگ آبگوشت را روی سه‌پایه قرار می‌دادیم تا با گرمای چراغ گردسوز پخته شود. مخصوصا در پاییز که هوا کمی سرد می‌شد اما هنوز وقت کرسی و بخاری نشده بود، این چراغ گرمابخش هم بود. اما یادم می‌آید اوایل شب وقتی که می‌خواستم زیر نور این چراغ مشق بنویسم، مادرم چراغ را کنار پنجره‌ای که به بیرون از خانه باز می‌شد، می‌گذاشت. در حقیقت نور از کنار من می‌رفت. می‌گفتم من می‌خواهم بنویسم، می‌گفت: کمی صبر کن. حالا بیا با هم بازی کنیم. می‌گفتم چرا چراغ را آنجا می‌گذاری؟ می‌گفت: پدرت توی راه است. مرد وقتی به خانه‌اش نزدیک می‌شود باید ببیند چراغ خانه‌اش روشن است. خوب این حرف حرفی عاطفی و زیبا بود و حس قشنگی داشت. بعد از آن گاهی وقتی خودم با پدرم از بیرون می‌آمدیم، از اینکه می‌دیدم چراغ خانه‌مان روشن است، احساس غرور می‌کردم.
آیا این حس زیبای شعر گفتن را ناشی از حضور مادر می‌دانید؟
نه، من نمی‌توانم این حرف را بزنم. مادر من به نسبت زنان آن روزگار باسواد بود. می‌خواند و می‌نوشت. حالا حس می‌کنم که دو دانگ صدایی هم داشت چون زمزمه که می‌کرد صدایش زیبا بود. شاید هم به حساب این باشد که بچه صدای مادرش را همیشه دوست دارد، «بشنو از نی چون حکایت می‌کند» یا «دید موسی یک شبانی را به راه» را گهگاه می‌خواند. الان هم دارم صدایش را می‌شنوم یا شعرخوانی مشترکمان را در «مهره‌اندازان» می‌بینم. یادم می‌آید که زمستان‌ها زیر کرسی، پدرم برایمان کتاب می‌خواند. الان می‌فهمم که قصه گفتن و کتاب و شعر خواندن در منزل به علاقه‌مندی بچه‌ها به مطالعه کمک می‌کند اما بعید می‌دانم باعث رشد استعداد شاعری هم بشود. در این زمینه من خیلی کار کرده‌ام. مثلا مجموعه «بازی با انگشتان» را برای این گفته‌ام که پدرها و مادرها برای بچه‌هایشان قصه و شعر به صورت چهره به چهره بگویند. این اتفاق به‌صورت غیرمستقیم در خانه ما رخ داده بود. گرچه خلاقیت پرورش دادنی است اما یکسری چیزهایی هم انسان از زندگی خودش به یادش می‌آورد که اینها را کسی نیاموخته بود، مثلا ما وقتی برق‌دار شدیم، من برای خودم چراغ مطالعه‌ای با پوست نارگیل ساخته بودم. همان زمان‌ها خیلی کودکانه به فکر ساختن موشک بودم و چه اتفاق‌هایی که در خانه ما به همین دلیل به‌وجود آمد. در یک قوطی روغن موتور سوراخی ایجاد کردم و در آن فتیله و باروت کار گذاشتم و آن را وسط حیاط‌مان روشن کردم. به حساب من باید بالا می‌رفت که بالا نرفت و منفجر شد اما دست‌بردار نبودم و باز هم این کار را می‌کردم. یک بار هم برای خانه خودمان سینما ساختم. از توی یک مجله قدیمی راه ساختن یک آپارات دستی را پیدا کرده بودم. به من این اجازه داده نمی‌شد که آن را با استفاده از نور برق راه بیندازم، به همین دلیل با آینه توی آن آپارات نور می‌انداختم تا بتوانم یک فریم فیلمی را که جلوی لنز آن گذاشته بودم بزرگ کنم و روی دیوار بیندازم. البته لنز آن آپارات هم چیزی نبود جز یک لامپ سوخته که داخل آن را خالی کرده و آب ریخته بودم. من نمی‌دانم از چه کسی تاثیر گرفتم. پدرم مغازه دو دهنه‌ای داشتند. چهار، پنج مغازه بالاتر از آن، قهوه‌خانه‌ای بود. زمانی که دوستان پدرم می‌آمدند من باید به قهوه‌خانه می‌رفتم و به قهوه‌چی می‌گفتم برای ما چای بیاورد. به خاطر آنکه جلوی میهمان‌ها پول چای پرداخت نشود، ماه به ماه تعدادی مهرچای (مثل ژتون امروزه) می‌گرفتیم و پول آن را می‌دادیم. استکان‌ها را که شاگرد قهوه‌چی می‌برد، دو، سه تا از آن مهر‌ها را توی سینی‌اش می‌انداختند. من همیشه به این قهوه‌خانه رفت و آمد داشتم. در این قهوه‌خانه دو تا طوطی بود. این طوطی‌ها حرف می‌زدند. طوطی‌ها برای من یک راز بودند. گاه به آقا نوروز یعنی صاحب این قهوه‌خانه در شستن استکان‌هایش کمک می‌کردم تا وقتی که نقال برای شاهنامه‌خوانی می‌آمد، موقعیت خوبی بود تا بتوانم بدون پرداخت پول جزو مشتری‌های قهوه‌خانه باشم. خب من این نقالی‌ها را هم گوش می‌کردم. پدرم دوست نداشتند از مغازه‌ها سبزی خوردن بخریم. برای خرید سبزی با پدرم سوار دوچرخه می‌شدیم و به خارج از شهر می‌رفتیم. آنجا پدرم با سبزی‌کارها گفت‌و‌گویی می‌کردند و چای می‌خوردند بعد هم بقچه‌ای سبزی می‌خریدیم و برمی‌گشتیم. تا سبزی‌کار سبزی‌اش را بچیند و پدرم چای بخورد و با هم گفت‌و‌گوی‌شان را بکنند، من به قهوه‌خانه‌ای که در آن نزدیکی بود، می‌رفتم. درویشی در آنجا نقالی می‌کرد که من را شیفته قصه‌ها و صدا و حرکاتش کرده بود. محیط کار پدرم به گونه‌ای بود که روستاییان زیادی به آنجا می‌آمدند. دو چیز دیگر هم در آنجا زیاد بود؛ یکی کلاه گذاشتن سر روستاییان. عده‌ای بودند که لاتاری می‌فروختند: «آی یه تومن بده، پنج تومن ببر». من کلک‌های اینها را کشف می‌کردم. یکی هم معرکه‌گیری و پرده‌خوانی. مرا برای خرید نان می‌فرستادند، یکدفعه می‌دیدم که ساعت 2 بعدازظهر شده و من هنوز پای معرکه‌گیر نشسته‌ام. واقعا نمی‌دانم کدامیک از اینها در حال و روز امروز من تاثیر زیاد داشته اما مسلما همه‌شان دخالت داشته است.
وقتی مادرتان فوت کردند، با مادر بزرگ بودید؟
نه. باز هم از عجایب روزگار این است که وقتی تازه وارد 14 سالگی شده بودم و مادرم فوت کردند، خانه ما خیلی سوت و کور بود. سه برادر و دو خواهر بودیم. خانواده‌ای هم بود که سال‌ها در خانه ما زندگی می‌کردند. پسرشان شاگرد بابای من بود. مادر آن پسر یعنی«ننه کشور» هم در خانه‌مان کار می‌کرد. حضور او موجب می‌شد که از نظر مسائل زندگی خیلی احساس کمبود نکنیم. هر چند سه سال آخر زندگی مادرم که بیمار بود، ننه کشور به ما می‌رسید. من احساس می‌کردم که باید اتفاقی بیفتد. خودم رفتم و با مادربزرگم صحبت کردم. گفتم نمی‌خواهید برای پدر من زن بگیرید؟ او هم گریه کرد و گفت: خب من هم نخستین مادری هستم که می‌روم جای دخترم زن بیاورم. با هم این طرف، آن طرف رفتیم تا برای بابا زن بگیریم. یک سال و نیم بعد از فوت مادرم، ما زنی را وارد خانه کرده بودیم که هم مادربزرگم، هم من و هم پدرم راضی بودیم که هنوز هم آن زن مادر خوب ماست.
اذیت نشدید؟
نه، نه، اصلا. نه‌تنها رابطه بدی نداشتیم بلکه هم ما او را خیلی دوست داشتیم و داریم و هم او ما را. می‌خواهم بگویم آنچه در گذشته اتفاق می‌افتد، تاثیر دارد ولی فقط بذر‌های یک اتفاق است و باید آن را پرورش داد. از ازدواج دو حادثه، حادثه جدیدی به‌وجود می‌آید. ممکن است بمیرد. ممکن هم هست که پرورش داده شده و به حادثه‌ای خاص بدل شود. بعدها مخصوصا سال‌های آخر دبیرستانم یاد گرفتم که پشتکار، پیگیری و سماجت هم در یادگیری و فهمیدن چه نقشی دارد.
چگونه به پشتکار رسیدید؟ در دبیرستان چه اتفاقی افتاد؟
در آن زمان چهار رشته ادبی، ریاضی، طبیعی و هنرستان بود و من در رشته ادبی درس می‌خواندم. همه می‌گفتند که این رشته عاقبت ندارد. گرچه کارهای فنی می‌کردم و از راه تعمیر الکتروپمپ، سیم‌کشی ساختمان و... کلی درآمد داشتم ولی ادبیات را دوست داشتم. همه می‌گفتند رشته ادبی، رشته بی‌نانی است. به پدرم هم می‌گفتند. پدرم می‌گفت باشد، می‌خواهد بر اساس سلیقه‌اش دیپلمی بگیرد، بعد کاسب شود و با من کار کند، پس بگذار آن را که دوست دارد، بخواند.
پدرتان زورگو نبودند...
نه، اصلا. قاعدتا پسر بزرگ باید با پدرش کار می‌کرد. البته گاهی هم می‌گفت برای چی درس می‌خونی، ول کن بیا کنار خودم کار کن. کارمند که نمی‌شوی، چون کارمند روزی خودش را به دولت می‌فروشد. می‌گفت روزی خودت را خودت بخور. توي نان دولت ماليات‌ها و پول‌هايي هست كه به زور از مردم گرفته شده و اين روي زندگي تو تاثير مي‌گذارد. خودت کار کن و خودت بخور. من در هر چهار رشته می‌توانستم درس بخوانم. برادرهایم همه ریاضی خوانده‌اند. من فکر می‌کردم حالا که رشته ادبی رفته‌ام، باید از همه جلوتر باشم. فکر نمی‌کنم در طول دوران دبیرستانم کسی به اندازه من کتاب خوانده باشد. در دبیرستانمان کتابخانه‌ای داشتیم که داخل اتاق رئیس مدرسه بود و در آن هم قفل بود. کسی جرات نمی‌کرد به اتاق رئیس مدرسه برود. ما در زمانی درس می‌خواندیم که می‌گفتند وقتی با معلم‌تان یا رئیس مدرسه صحبت می‌کنید، به کفش‌هایش نگاه کنید، به صورتش نگاه نکنید. با این وصف من می‌خواستم از آن کتابخانه استفاده کنم.
چه شد که به حوزه رفتید؟
در قدیم بین کاسب‌های اصیل رسم بود که بعد از طلوع آفتاب از خانه بیرون بروند و در مسجد محل درس‌های دینی را تا مکاسب بخوانند. شاید هم کلمه کاسب از اینجا گرفته شده باشد. مکاسب راه و رسم معامله درست را یاد می‌داد.
در حقیقت بازرگانی...
بله، منتها اصول دینی بازرگانی را یاد می‌داد. رسم بود مثلا می‌گفتند که فلان کاسب مکاسب‌خوانده است، یعنی حلال و حرام سرش می‌شود.
به نوعی یک اعتبار بود.
بله، پدرم هم سعی می‌کرد از این مجموعه باشد. البته آدم مکتب‌گریزی بود چون پدربزرگ و مادربزرگم مکتبخانه داشتند و او هرگز مکتبخانه نرفته بود. آنطور که خودش می‌گوید چون شیطانی می‌کرده در مکتبخانه خودشان خیلی نمی‌توانسته دوام بیاورد، فقط جسته و گریخته شرکت می‌کرده. باهوش هم بوده. پدربزرگم او را برای درس خواندن به مکتبخانه‌های دیگر می‌فرستد. در مکتبخانه‌های دیگر هم چون شلوغ می‌کرده و بیشتر از ملای‌شان می‌فهمیده، آنها فکر می‌کردند پدربزرگم او را فرستاده تا کلاس‌شان را به هم بزند، لذا پدرم می‌گوید من نمی‌دانم کجا، کی و چگونه باسواد شدم، ولی تا حدود دیپلم، حساب‌های ما را حل می‌کرد. این دیگر تجربه‌های شخصی‌اش بود. به خیال پدرم قرار بود که من هم کاسب یا تاجر بشوم. مرا فرستاد که تابستان‌ها درس بخوانم. من چهار یا پنج تابستان درس‌های مقدمات عربی را خواندم. چیزی از آن نمی‌فهمیدم ولی پدرم راضی می‌شد. هر چند همان درس‌ها بعدا خیلی به دردم خورد. تا اینکه یک طلبه افغانی که به قول خودش می‌گفت:«دنیا را گشتم، نان نداشتم، زن نداشتم، به شهر شما که رسیدم، نان نداشتم، نانم دادند، زن نداشتم، زنم دادند، دیگر دنیا را نگشتم». او آدم جهان‌دیده‌ای بود و ادبیات خوب سرش می‌شد. به آن پولی که پدرم به او می‌داد تا به من درس بدهد، احتیاج داشت. کار من و او فقط عربی خواندن نبود. ادبیات دری هم بود. چون افغانی بود، ضرب‌المثل‌های زیاد و شعرهای خوبی بلد بود. از ادبیات کلاسیک مثال می‌آورد. خودش می‌گفت برای دیگران نمی‌توانم از این حرف‌ها بزنم اما چون تو ادبیات می‌خوانی، این درس‌ها به‌دردت می‌خورد. من از او خیلی چیزها یاد گرفتم.
بر همین اساس کتاب ضرب‌المثل‌ها را تهیه کردید؟
نه، این یک کار کاملا آگاهانه بود. من معتقدم باید در میان خانواده‌های ما کتابخوانی، قصه‌خوانی و قصه‌گویی رواج پیدا کند تا سطح مطالعه بالا بیاید. همانطور که در تمام کشورهای پیشرفته دنیا با اینکه انواع و اقسام وسایل تفریحی را هم دارند قصه‌گویی باب است، ما هم باید این کار را بکنیم. یکی از راه‌هایی که می‌توان بزرگ‌تر‌ها را برای قصه‌گویی در کنار بچه‌ها نشاند، پرداختن به ضرب‌المثل‌هاست. قصه‌های ضرب‌المثل‌ها، قصه‌هایی است که خود پدرها و مادرها هم بدشان نمی‌آید وقتی یاد گرفتند برای بچه‌هایشان هم بگویند. کتاب «بازی با انگشت‌ها» از این نوع است و با این هدف‌ها گفته شده است.
تاکنون از شما کتاب برای بزرگسال ندیده‌ام.
تاکنون 157 عنوان کتاب از من چاپ شده و شمارگان کتاب‌هایم هم از 6 میلیون گذشته است. زمانی بود که فقط برای مخاطب خودم یعنی کودکان یا نوجوانان کار می‌کردم. اما من کتاب برای بزرگسال اصلا ندارم. اگر هم کتابی مثل «راه و رسم قصه‌گویی» نوشته‌ام باز در رابطه با بچه‌هاست. بعد فکر می‌کردم که مخاطبانم را بفهمم و بشناسم، ویژگی‌هایشان را در اثر رعایت کنم. اینجور هم که خانم انصاریان و اطرافیان‌شان می‌گویند من باید نخستین کسی باشم که ادبیات خردسالان را در ایران شروع کرده‌ام. ادبیات خردسالان را هم به عنوان ادبیات خردسال شروع کردم نه به عنوان اینکه با پدر و مادر ارتباط برقرار بشود. میان این رفت و آمدها، نشست و برخاست‌ها و سفرها و مطالعات متعددی که داشتم، فهمیدم بچه باید قبل از دبستان لذت خواندن را حس کند. دیدم در کشورهایی که برای مطالعه طرح‌های کلان ملی دارند، ارتباط بین پدر و مادر و فرزند با واسطه ادبیات را خیلی جدی گرفته‌اند. از
8- 7 سال پیش تصمیم گرفتم در این مسیر هم کار بکنم. در حال حاضر بیش از 20 کتاب دارم که به این منظور نوشته شده است. ادبیات، ادبیات خردسالان است. ادبیات، ادبیات کودکان است. ادبیات، ادبیات نوجوانان است ولی پشت سر این و پشت سر رعایت ویژگی‌های مخاطب، سعی می‌کردم زمینه مشارکت پدر و مادر و مربی در تعامل و ارتباط با بچه‌ها هم فراهم شود. من معتقدم وقتی دست کسی را در دست خودم می‌گیرم، اتفاق مهمی می‌افتد. به همین دلیل است که ما دست می‌دهیم. حالا وقتی پدر یا مادری دست بچه‌اش را می‌گیرد آن اتفاق می‌افتد. آن اتفاق عاطفی و انتقال انرژی‌های محبت‌آمیز با یک قصه همراه می‌شود. در پایان کتاب «بازی با انگشتان» نوشته‌ام که مهم نیست من چه گفته‌ام. شما خودتان بگویید. بی‌معنی بگویید. لازم نیست دنبال معنی بگردید. دست بچه‌تان را بگیرید، انگشتانش را تکان دهید و هر چه می‌خواهید بگویید. اصل این اتفاق مهم است.
تا مرحله خردسالی گفتید. من معتقدم دوران جنینی هم اهمیت دارد، آیا برای این دوران هم کار کرده‌اید؟
کار کرده‌ام. من به کمک دو پزشک متخصص زنان که هر دو استاد دانشگاهند و با همکاری 12 خانم باردار که بعدها به 8 نفر کاهش یافت، تست کردم که چه نوع شعر، ترانه، موسیقی و قصه‌ای روی جنین تاثیر می‌گذارد.
در چه سالی این تحقیق را انجام دادید؟
حدود شش سال پیش (1381) اما نتوانستم آن را ادامه دهم. در متون دینی به ما گفته بودند که اگر فلان نان را بخوری بچه‌ات فلان جور می‌شود. اگر عصبانی شوی، بچه‌ات اینجوری می‌شود. اگر این میوه را بخوری، بچه‌ات خوشگل می‌شود. پس تاثیر داشته و این تاثیر قبلا گفته شده بود. با آن تحقیق ناقص برای من تاثیر ادبیات و موسیقی هم ملموس و قابل فهم شد. اما تحقیق به‌درد بخور و علمی نبود. چون مثلا من باید 50 زن را انتخاب می‌کردم و متوجه می‌شدم که کدام بچه دختر و کدام پسر است. سپس قصه‌های خاصی را انتخاب می‌کردم که می‌توانست قصه‌های دخترانه یا قصه‌های پسرانه باشد. شعرهای خاصی تهیه می‌کردم. گروه شاهد هم داشتم که روی آنها کار نمی‌کردم. تا 10 سال بعد از تولد روی بچه‌های به دنیا آمده تحقیق را ادامه می‌دادم تا به نتیجه‌ای برسم. این هم نه از ذهن و زندگی من شاعر ساخته است، نه از جیب من.
مراکزی مثل بهزیستی و دانشگاه‌ها هستند که می‌توانند مجری طرح شوند و دانشجویانی را در اختیار شما بگذارند و شما تیم را هدایت کنید.
این کارها هزینه‌بر و هزینه‌اش هم زیاد است. ضمنا زمان‌بر هم هست. حتی اسپانسر ژاپنی هم پیدا کردم اما کار، کار من نیست. احساس می‌کنم آنقدر نوشتنی دارم که باید آنها را بنویسم. برای مثال بگویم من همیشه رنج می‌کشیدم که بچه‌های ما موسیقی‌ای که می‌شنوند، ایرانی نیست. وقتی بچه ما بزرگ می‌شود دیگر صدای شجریان هم برایش قشنگ نیست چون گوشش از بچگی تربیت نشده است. همیشه گفته‌ام همانطور که بعضی از قصه‌های کتاب کلیله و دمنه قدیمی ما قابل بازسازی به زبان ساده امروزی برای بچه‌ها هست، بعضی از گوشه‌های موسیقی ما را هم می‌شود برای بچه‌ها بازسازی کرد. منتها لازمه این کار این است که یک موسیقیدان حرکت کند، در کنار من باشد با هم برویم و روی بچه‌ها آزمایش کنیم.
شما با خانم سودابه سالم همکاری می کنید.
این کار را با ایشان هم شروع کردیم. شش حلقه نوار هم ایشان با سرمایه انتشارات مدرسه برای من تولید کردند. می‌خواهم با یک موسیقیدان بنشینیم و روی گوشه‌های موسیقی ایرانی کار و مطالعه کنیم. با هم تشخیص دهیم که کدامیک از گوشه‌های موسیقی قابل بازسازی برای بچه‌هاست، سپس چهار، پنج نوع بازسازی از آن گوشه‌ها بنویسیم، چهار پنج نوع ساده شده، بعد در چند مهدکودک و مدرسه اجرا کنیم و ببینیم که چه پاسخی می‌گیریم. این کاری بود که دلم می‌خواست بشود و نشد.
چرا شما دل در گرو بچه‌ها دارید؟
دیگر... آدم نمی‌تواند بگوید چرا دل در گرو چیزی یا کسی دارد. نه دل قاعده دارد، نه به گرو رفتنش. همانطور که گفتم اولش یک انتخاب بود. انتخاب کردم ولی الان عشق است و به کاری به غیر از این نمی‌توانم فکر کنم. کشاکش است دیگر؛ کشاکش دوطرفه.
چگونه از بچه‌ها برای کارهایتان بازخورد می‌گیرید؟
گفتم که تا نوشته‌هایم را برای بچه‌ها نخوانم آنها را چاپ نمی‌کنم. اما اینکه چطوری از رفتار آنها درمی‌یابم که کارم مورد توجه آنها قرار گرفته یا نه، خودش مهارتی است. همین جوری نمی‌توانم بگویم. من دیگر از حرکتشان، از چشمشان و از تکان دادن پا و دستشان می‌فهمم که از اثری خوششان آمده یا نیامده.
عملا یک زبان غیرکلامی را پیدا کرده‌اید.
بله، اصلا نمی‌شود از بچه‌ها با کلام پرسید که این کار خوب است یا بد؟
از کودک، نوجوان، خردسال و حتی کارهایی که روی جنین انجام داده‌اید گفتید، آیا روی لالایی‌ها هم کار کرده‌اید؟
من زمانی شاید حدود 25 قطعه لالایی سرودم. یکی همان «گنجشک لالا / سنجاب لالا / آمد دوباره مهتاب لالا» بود که هر شب پس از برنامه «شب بخیر کوچولو» از رادیو پخش می‌شد. اینجا در پرانتز بگویم یکی از همین بی‌برنامگی‌ها و نداشتن تفکر فرهنگی این است که هر چه برنامه قصه‌گویی در رادیوی ما بوده از بین رفته است. اصلا برنامه کودک رادیو زیر پوشش برنامه خانواده رفته است. با اینکه بیش از 50 -40 درصد از جمعیت کشور ما را کودکان و نوجوانان تشکیل می‌دهند اما ما برنامه کارگر داریم، برنامه جوان داریم، شبکه جوان داریم که اگر نداشته باشیم از نظر سیاسی مساله‌ساز می‌شود اما برنامه کودک نداریم. این حرف را که بزنم آقایان می‌گویند که شبکه کودک تلویزیون درست می‌کنیم، درست کنید، دستتان درد نکند ولی تلویزیون اصلا نمی‌تواند قصه‌گو باشد. قصه باید در خیال پرورش پیدا کند، نه با تصویر. به قصه‌های رادیویی هم بچه‌ها نیاز دارند. بگذریم، بله من لالایی‌های متعددی گفته‌ام. نواری از لالایی‌های من به نام «گنجشک لالا» و نواری هم با نام «خواب خوش» پخش شد که آهنگ‌هایشان را آقای منتظم صدیقی و آقای دکتر ریاحی ساختند و انتشارات مدرسه و شرکت سروش آنها را تهیه کردند. این کار را کردم اما الان به بیدار کردن بچه‌ها بیشتر فکر می‌کنم تا به خواباندنشان، یعنی به آرامش در بیداری فکر می‌کنم. به همین دلیل می‌گویم برای بچه‌ها قصه بگویید، برایشان چیستان درست می‌کنم که با پدرها و مادرها بنشینند و چیستان کار کنند. اخیرا شعرهای «هیچانه» گفته‌ام. با 6-5 نفر از دوستان جمع شده‌ایم و شعرهای کاملا بی‌معنی گفته‌ایم؛ فقط خیال و بازی خیال و کلام یعنی الان می‌گویم پدر و مادر باید با بچه بازی کنند، با بچه قافیه‌بازی کنند، چیستان با هم رد و بدل کنند، برای هم آواز بخوانند، با هم نمایش بازی کنند. نمایش خردسالانه هم نوشته‌ام. البته من به نمایش صحنه‌ای فکر نمی‌کنم، به نمایش در خانه فکر می‌کنم. باید با هم بازی با انگشت‌ها و قصه‌گویی داشته باشند. ارتباط صمیمانه و موثر میان والدین و بچه‌ها خیلی کم داریم.
لطفا درباره قصه رادیویی برای کودکان بگویید.
من در این باره مطالعه نکرده‌ام که بخواهم حرف اساسی بزنم اما معتقدم تصویرسازی ذهنی که در اثر کلام برای بچه‌ها پیش می‌آید خیلی از تصویری که تلویزیون می‌دهد قوی‌تر است. تلویزیون حداکثر یک تصویر می‌دهد اما وقتی کودک کلام را می‌شنود و در ذهنش تصویر می‌سازد، از نظر پرورش قدرت تخیل و حتی خلاقیت بچه‌ها یک اتفاق تازه‌ای می‌افتد. اگر بخواهم خیلی خوش‌بینانه و محافظه‌کارانه حرف بزنم، می‌گویم ما به برنامه‌های قصه‌گویی رادیویی هم نیاز داریم و اين نياز بیشتر از تلویزیون است.
با توجه به رشد تكنولوژي آیا خواندن رمان روی CDرا انجام داده‌اید؟
ما در کتابخانه ملی بخش کتاب‌های نابینایان را دایر کرده‌ایم که در آن بسیاری از کتاب‌ها صوتی شده ولی این رسانه فقط به درد نابینا‌ها نمی‌خورد. مثل خیلی از کشور‌ها ما هم باید کتاب‌های رمان‌مان را رویCD عرضه کنیم تا جز خواننده، شنونده رمان هم داشته باشیم.
کدام جایزه‌هایی را که گرفته‌اید خیلی دوست دارید؟
هیچکدام، چون هیچکدام از آثار خودم را بی‌عیب نمی‌دانم. همیشه فکر می‌کنم آثار من نقص‌های خودشان را دارند. اگر وقت بیشتری داشتم، اگر هنر بیشتری داشتم و اگر سواد بیشتري داشتم، اینجوری نمی‌شد و آثار بهتری می‌نوشتم. هر روز در حال تصحیح خودم هستم. این است که می‌گویم دستتان درد نکند این جایزه را به من دادید ولی من حالا حالا‌ها باید تمرین کنم و یاد بگیرم.
یعنی خودتان اولین منتقد کارهایتان هستید؟
نمی‌توانم بگویم منتقد. خودم را می‌شناسم. می‌شناسم و می‌دانم که درگیر مشکلاتی هستم که نمی‌گذارد وقت کافی برای یاد گرفتن داشته باشم. من نباید 2 ساعت از وقتم بیخودی در ترافیک صرف شود. من نباید این مشکل را داشته باشم که حالا چطوری باید کتاب به‌دست بیاورم، چطوری خودم را به کتابخانه و... برسانم، چطوری کتابم را چاپ یا توزیع کنم و... امروزه یک نویسنده باید علاوه بر نان شب، آب و برق ماه و... به همه این مسائل فکر کند. ما در خم و چم کارهای اولیه مانده‌ایم. من معتقدم در ادبیات کودکان و نوجوانان، آثار قبل از چاپ باید بررسی شود چون کودکان و نوجوانان قدرت دفاع از خودشان را ندارند و همیشه می‌توانند مورد سوءاستفاده بزرگ‌تر‌ها قرار بگیرند. در تمام دنیا هم این اندیشه هست.
اما برنامه‌های آینده‌تان...
خیلی کار دارم. کلیت برنامه‌هایم در جهت ایجاد علاقه‌مندی بچه‌ها به مطالعه است و تصمیم دارم تا آنجا که بلدم چیزهایی بنویسم که این علاقه‌مندی در آنها ایجاد شود. در این مسیر برنامه‌های متعددی دارم. الان بیشتر دوست دارم از وقتم استفاده کنم و بنویسم چون نمی‌دانم تا کی می‌توانم بنویسم.
اگر حرف خاصی برای خوانندگان ما دارید لطفا بگویید.
حرف خاصی ندارم، تا اینجا هم که گفته‌ام زیادی بوده. چیزی نیستم که بخواهم این همه حرف برای مردم داشته باشم.