در بحران اخیر غزه، سران و رهبران کشورهای مختلف اسلامی در مواضع خود نسبت به اسرائیل، احتیاط و هراس خاصی را به خرج می‌‌دانند اما در این میان ترکیه به عنوان یک استثنای بی‌بدیل و قابل توجه نظر بسیاری را به خود جلب کرد. در واقع هیچ‌کس انتظار چنین برخورد خشک و جسورانه‌ای را با اسرائیل نداشت و رجب طیب اردوغان نخست‌وزیر ترکیه آنچنان محکم و ریشه‌ای در برابر اسرائیل موضع گرفت که خیلی‌ها به این گمان افتادند که ترکیه به متحد و همپیمان جدیدی برای ایران تبدیل شده و انگار نه انگار این کشور یکی از نامزدهای جدی پیوستن به اتحادیه اروپاست. انتقادات اردوغان از اسرائیل آنچنان خارج از عرف و عادت معمول مواضع ترکیه بود که اندیشه نزدیک شدن هرچه بیشتر به ایران از سوی ترکیه در ذهن بسیاری از سیاستمداران غربی تداعی می‌شد. اردوغان با بیان جملاتی چون اسرائیل نمی‌تواند از جزای الهی بگریزد، ابعاد عمیق اندیشه‌های مذهبی خود و دولتش را آشکار کرد و مشروعیت اسرائیل را بیش از پیش زیر سوال برد. پیش‌بینی زوال و استیصال اسرائیل و درخواست برای اخراج این رژیم از سازمان ملل مواضع ساده‌ای نبود که بتوان از کنار آنها به راحتی گذشت. اردوغان با چنین سخنانی عملا خود را در موضعی شبیه به محمود احمدی‌نژاد، رئیس‌جمهور ایران قرار داد. اردوغان اخیرا برای اولین بار و پس از گذشت پنج سال به بروکسل رفت تا از عضویت کشورش در اتحادیه اروپا دفاع کند. پیش از این، مدافعان عضویت ترکیه در اتحادیه اروپا این کشور مسلمان‌نشین را پلی میان غرب و شرق می‌دانستند، اما با مواضع اخیر ترکیه در قبال بحران غزه، به هر حال بسیاری از مخالفان گمان می‌کنند برای رسیدن به ترکیه شرق‌گرا باید به دنبال راه‌های جدیدی بود و احتمالا این مواضع تند آثار بسیار مهمی بر نحوه رفتار دیگر اعضای اتحادیه اروپا در قبال عضویت ترکیه خواهد داشت. بنابراین سخنرانی اردوغان در بروکسل احتمالا خیلی جدی گرفته نمی‌شود. البته بسیاری معتقدند ریشه این رفتار اردوغان را باید در مسائل داخلی ترکیه جست‌وجو کرد. حدود سه ماه دیگر انتخابات محلی در این کشور کلید می‌خورد و بسیاری از طرفداران متعصب حزب اسلامگرای ترکیه (AKP) به محرک و انگیزه مناسبی برای فعالیت گسترده انتخاباتی و جلب آرای عمومی نیازمندند. اسلامگرایان در هفته‌های گذشته و موازی با جنگ در غزه، اجتماعات و تظاهرات گسترده ضد اسرائیلی را در این کشور ترتیب دادند؛ اعتراضاتی که تقریبا در تاریخ معاصر این کشور مسلمان بی‌نظیر بود و اردوغان نیز با استفاده از این فرصت و برای هماهنگی هر چه بیشتر با افکار عمومی، پرچم این تظاهرات گسترده را در دست گرفت و با اظهارات خود یکبار دیگر احساسات اسلامگرایانه را در این کشور تقویت کرد؛ مساله‌ای که مدت‌هاست ذهن لائیک‌ها و غربگرایان ترکیه را آزار می‌دهد. به اعتقاد تحلیلگران، حزب اسلامگرای ترکیه عملا در مدت مسؤولیت خود به هدف اصلی‌اش رسیده و توانسته اسلام را در ابعاد اصلی خود به جامعه ترکیه بازگرداند. به عبارت دیگر اسلام بار دیگر در ترکیه تقویت شده است. علاوه بر این، مواضع ضد اسرائیلی ترکیه تاحدودی در روابط خارجی این کشور نیز ریشه دارد. دولت اردوغان از دل این مواضع بیش از هر چیز به نزدیکی به ایران می‌اندیشد. توسعه روابط با ایران در برهه زمانی فعلی می‌تواند نتایج مثبتی برای ترکیه داشته باشد. در روزهای وخامت بحران گاز و اهمیت یافتن مساله تامین انرژی، نزدیکی به ایران می‌تواند به فرصت‌های بی‌نظیری برای ترکیه در تامین گاز منجر شود. پس ابراز انزجار از اسرائیل در این مقطع نه تنها به ضرر ترکیه نیست بلکه فواید خاص خود را دارد. به نظر می‌رسد ترکیه برای جان به در بردن از بحران اقتصادی جهانی و برقراری امنیت لازم در حوزه سرمایه‌گذاری، نزدیکی به ایران را به عنوان قدرت مهم منطقه‌ای در دستور کار خود قرار داده است چرا که در شرایط فعلی دست روی دست گذاشتن و سوار شدن بر شانه‌های غرب که خود اسیر در بحران فراگیر اقتصادی است، کار آنچنان معقولی به نظر نمی‌رسد، البته تمام این تحلیل‌ها از نگرش موجود در محافل سیاسی غرب و اندیشه‌های ضد ایرانی سرچشمه می‌گیرد و غربی‌ها مایلند این رفتار اردوغان را نمایشی گذرا و مصلحتی بدانند که صرفا بر مبنای شرایط فعلی طراحی شده است. البته مساله دیگری نیز در رفتار اخیر ترکیه وجود دارد. اگر هنوز فراموش نکرده باشیم که ترکیه بر سر پرونده بلندی‌های جولان نقش میانجی را میان سوریه و اسرائیل بازی می‌کرد و تلاش‌های مرحله‌ای اردوغان در مذاکرات غیرمستقیم به نتایجی نیز رسیده بود، حمله اخیر اسرائیل می‌تواند معانی متعددی برای اردوغان و دستگاه دیپلماسی وی داشته باشد. پیش از آغاز حمله اسرائیل به غزه، ترک‌ها تقریبا مطمئن بودند که دولت اولمرت برنامه‌ای برای آغاز جنگ ندارد و گفته می‌شود در جریان مذاکرات محرمانه اسرائیل با ترکیه بر سر بلندی‌های جولان، اطمینان لازم از عدم حمله، به آنکارا داده شده است. حال با احتساب این داستان، دمیدن در کوره جنگ به معنای این است که اسرائیل، ترکیه را شریک و میانجی قابل اطمینانی نمی‌داند. حال باید گفت، حزب اسلامگرای ترکیه به عنوان مجری اصلی سیاست خارجی این کشور اعتماد و علاقه قبلی را برای همکاری با رژیم اسرائیل از دست داده است. اما دستگاه نظامی ترکیه به عنوان محور اصلی همکاری با اسرائیل و سکوی ابراز مخالفت با سیاست‌های حزب اسلامگرا، احتمالا به روابط استراتژیک خود با اسرائیل ادامه خواهد داد. در رابطه با حماس نیز با وجود فشارهای وارد شده به این جنبش در جریان جنگ غزه، آنکارا به میزبانی صمیمی برای بازسازی آن تبدیل می‌شود و احتمالا در معادلات موجود، آنکارا برای مذاکره با حماس جایگزین قاهره می‌شود. احتمالا ترکیه باید طراحی‌های جدیدی را برای برقراری گفت‌وگو میان دو طرف انجام دهد و با مواضع اخیر اردوغان در مساله غزه دورنمای مبهمی پیش روی اسرائیل نقش می‌بندد.
مترجم: مجتبی صادقیان