غلامرضا مقدم: «عمل کشتن» با نام اصلی اندونزیایی «قصاب» به کارگردانی «جاشوا اوپنهایمر»، محصول مشترک نروژ، دانمارک و بریتانیاست. عمل کشتار یکی از نامزدهای دریافت اسکار در هشتاد و ششمین دوره اهدای جوایز سالانه این آکادمی به شمار می‌رفت. در اهدای جوایز سالانه اسکار مستند «عمل کشتن» این رقابت را به فیلم« 20 قدم تا آزادی» واگذار کرد اما با این همه نمی‌توان از ساختار غیر‌متعارف و کاملا روایی موفق این مستند چشم‌پوشی کرد. مستند «عمل کشتن» برای علاقه‌مندان تاریخ سایر ملل، مستند بسیار مهمی به شمار می‌رود که تماشای آن توصیه‌ای کاملا جدی به شمار می‌رود. مستند عمل کشتن سوژه عجیبی دارد و روایت آن درباره آدم‌های عجیبی است. بارها شاید در اخبار شنیده‌ایم که در فلان کشور آسیایی یا آفریقایی کشتار‌های دسته‌جمعی صورت پذیرفته است اما شاید اهمیت این کشتارها برای مردم سایر ملل در حد یک تیتر یا یک خبر باشد. در گوشه و کنار انسان‌هایی هستند که دسته دسته به گلوله بسته می‌شوند اما مردم اقصی نقاط جهان از چرایی و چیستی این کشتارها مطلع نیستند. با این حساب فیلم «عمل کشتن» فرصت جالب و دیدنی در اختیار مخاطب قرار می‌دهد تا ضمن آشنایی با تاریخ اندونزی، ردپای «جنایات غیر‌مستقیم آمریکایی» را درک کند. عمل کشتن مستندی «تاریخ‌نگارانه»، «روانکاوانه» و «جست‌وجوگر» است و اگر مستندی دارای این سه ویژگی باشد و از کلیشه گفت‌وگومحوری پرهیز کند دیدنی خواهد بود. عمل کشتن موجب افزودن اطلاعات تاریخی مخاطب می‌شود و مخاطب با وجهی از وجوه بیشمار انسانی که در اعماق روایت‌های تاریخی گم و گنگ می‌ماند، آشنا خواهد شد. قریب به 50 سال از کشتار یک‌میلیون نفری در اندونزی می‌گذرد و برای اهالی تاریخ‌شناس که با جزئیات مقطع تاریخی مورداشاره آشنا هستند چنین رویدادی وجدان متعارف انسانی را به چالش می‌کشد و سؤال این است که کراهت تهوع‌آور فاشیستی ضدکمونیستی که رویش آن از آمریکا و با سناتور مک‌کارتی آغاز می‌شود، چرا باید به یک کشور مسلمان تسری یابد؟
ماجرای قتل‌عام میلیونی در اندونزی، بخشی از کارزار ضدکمونیستی امپریالیسم آمریکا است که تر و خشک را در اندونزی با هم سوزاند. اما چنین سازوکاری از منظر آمریکایی‌های زمینه یک استراتژی از جلد هزارم تصمیمات دوران «جنگ سرد» است؛ دو قطب‌بندی متخاصم جهانی که در سایر ملل جان‌ها را می‌ستاند. جنگ سردی که در عمل، برای مردمان سایر ملل نفعی نداشت اما به صورت مستقیم یا غیر‌مستقیم منجر به مداخله و تجاوز، اشغال و سرکوب‌های ملی در دهه‌های شصت و هفتاد میلادی می‌شد. شاید مردمان جهان تصور می‌کنند قربانیان جهان دوقطبی بلوک غرب و شرق کشته‌شدگان کره‌ای (درجنگ کره) یا کشته‌شدگان ویت کنگی (در جنگ ویتنام) هستند، اما واقعیت چنین نیست و متاسفانه جنگ سرد در کشوری مسلمان همچون اندونزی نه‌تنها یک میلیون و دویست هزار نفر قربانی گرفت، بلکه فرهنگ مهاجم آمریکایی در حین این کشتار کاملا بر اندونزی مسلط شد که در مستند «عمل کشتن» جزئیات تاثیر فرهنگی بلوک غرب را شخصیت‌های حاضر در این مستند تشریح می‌کنند.
ارجاع به تاریخ (فرامتن)
کودتای 1965 اندونزی بی‌شک یکی از خونبارترین اتفاقات تاریخ و زائیده جنگ سرد بود. این کودتا توسط «ژنرال سوهارتو» علیه «دکتر احمد سوکارنو» که رهبر مبارزات استقلال‌طلبانه اندونزی، اولین رئیس‌جمهور این کشور (1965-1945) و معروف به «پدر ملت» بود، صورت گرفت. چیزی شبیه آنچه با نلسون ماندلا، پاتریس لومومبا و آلنده در شیلی شد. سوکارنو در پی فعالیت‌های سیاسی ـ دانشجویی و در پیش‌گرفتن راهکار ایجاد اتحاد میان کمونیستها، احزاب اسلامی و ناسیونالیست‌ها، به ریاست اتحادیه دانشجویان و فارغ‌التحصیلان شهر «باندونگ» برگزیده شد. ریاست حزب ناسیونالیست اندونزی در سال 1927، گام بعدی وی در راستای گسترش فعالیت‌های سیاسی‌اش بود. بالاخره در سال 1930 حکمرانان هلندی وی را به دلیل فعالیت‌های ضداشغالگری به چهار سال زندان محکوم کردند که دو سال آن بخشیده شد. سوکارنو مجدداً در فوریه 1934 به دلیل فعالیت‌های سیاسی بازداشت شد. او که رهبر جنبش ملی‌گرایی اندونزی در طول دوران استعمار هلند بود، بیش از 10 سال از عمرش را و تا زمان هجوم نیروهای ژاپنی به اندونزی در جنگ جهانی دوم در زندان هلندی‌ها سپری کرد. در طول مدت حضور ژاپنی‌ها، سوکارنو و همرزمش «محمد حتا» توانستند آرمان‌های انقلابی و ناسیونالیستی‌شان را گسترش دهند و درنهایت پس از تسلیم ژاپن در جنگ و در ١٧ اوت ١٩٤٥ استقلال اندونزی را رسماً اعلام کنند. به این ترتیب سوکارنو اولین رئیس‌جمهور اندونزی مستقل شد. اما چهار سال طول کشید تا هلند این استقلال را بپذیرد و از تلاش‌های نظامی و دیپلماتیک خود برای استعمار مجدد اندونزی دست بردارد. در سال ١٩٥٦ سوکارنو پیوند خود با جمهوری خلق چین و کلاً با بلوک کمونیستی را محکم‌تر کرد. او همچنین افزایش کمک‌های نظامی شوروی را پذیرفت تا آن حد که در اوایل دهه 60 میلادی اندونزی تنها کشور غیر‌کمونیستی بود که کمک‌های نظامی معادل با کوبا از شوروی دریافت می‌کرد. سوکارنو با کمک حزب کمونیست اندونزی (PKI) و احزاب اسلامی و به کمک ارتش از استقلال کشور دفاع کرد. همچنین او با حمایت اتحاد جماهیر شوروی و چین، سیاست‌های ضدامپریالیستی گسترده‌ای را در پیش گرفت. این سیاست‌ها از طرفی باعث افزایش پرستیژ بین‌المللی اندونزی شد و از طرفی دیگر سرمایه‌داری جهانی را مصمم به مقابله با او کرد. قطعاً ثبات در کشور تازه استقلال‌یافته اندونزی به سرعت برقرار نشد. اما بعد از مدتی، سوکارنو توانست در سال ١٩٥٧ سیستمی به نام «دموکراسی هدایت‌شده» برقرار کند و به واسطه آن موفق شود به بی‌ثباتی و شورش‌هایی که تهدیدکننده بقای کشور بود خاتمه دهد. اما هراس آمریکا از چنین جنبش‌های مردمی و سوق کشورهای شرق آسیا به سمت سیاست‌های سوسیالیستی در دوران جنگ سرد به کمک ژنرال‌های راستگرای اندونزی آمد. در ماه مارس 1965، دکتر سوکارنو توسط ژنرال‌های کودتاچی از ریاست‌جمهوری خلع، بازداشت و حبس خانگی شد. به‌گونه‌ای که حتی بستگان نزدیکش هم دیگر به او دسترسی نداشتند. در این هنگام، مطبوعات آمریکا از سرنگونی سوکارنو استقبال کرده و آن را «بهترین خبر سال در آسیا» اعلام کردند. با آغاز زمامداری ژنرال «سوهارتو» سرزمین هزار جزیره اندونزی رنگ خون به خود گرفت. کشور اندونزی وارد مرحله‌ای سیاه از سرکوب‌های سیاسی، خفقان و برقراری حکومت وحشت شد. واحدهای ارتش و پلیس مخفی، در روستاها و شهرهای جاوه مرکزی دست به کشتار کسانی زدند که مظنون به عضویت یا هواداری از حزب کمونیست بودند. کشتار تا جاوه شرقی و بالی، سوماترای شمالی و نقاط دیگر کشور گسترش یافت و طی شش‌ماه، بیش از یک میلیون تن کشته شدند، اوباش به خانه کمونیستها و دفاتر آنان در جاکارتا و شهرهای دیگر حمله کرده و دست به غارت زدند. جنازه قربانیان بی‌نام و نشان در کانال‌های آب در شهرهای مختلف انداخته شد، کودتاچی‌ها توانستند بخشی از دانشجویان را به حمایت از خویش به خیابان‌ها بیاورند و ارتش از آنها حمایت کرد. شعار آنها علیه حزب کمونیست، رئیس‌جمهوری در حصر (سوکارنو) و کابینه او بود. رهبران رده‌بالای حزب کمونیست توسط واحدهای ارتش دستگیر و ساعاتی بعد تیرباران شدند. زندان‌ها و اردوگاه‌های کیفری در نقاط مختلف کشور ایجاد شد و هزاران زن و مرد اسیر به آنجا اعزام شده و سال‌های متمادی در سلول‌های تنگ و شرایط طاقت‌فرسای آن زنده به گور شدند. در طول مدتی که این کشتارها در اندونزی ادامه داشت هیچ صدای اعتراضی از نهادهای حقوق بشری در حمایت از مردم اندونزی بلند نشد. کتاب «گزارشی از کودتای 1965 اندونزی» نوشته «کارمل بودیارجو» پژوهشگر و محقق انگلیسی که همسری اندونزیایی داشت و سال‌ها در این کشور زندگی کرده بود، به‌خوبی فجایع آن دوران را به تصویر می‌کشد. این کتاب با جزئیات بسیار کاملی به این موضوع اشاره می‌کند که بیش از یک میلیون انسان به بند کشیده شدند و حزب کمونیست اندونزی با بیش از 15 میلیون عضو نابود شد. نویسنده به ماجراهای بیش از یکصد هزار زندانی سیاسی، 5 سال پس از حوادث سال 1965 می‌پردازد که بی‌محاکمه در زندان‌ها می‌پوسیدند و کودتاچیان به‌وسیله ارتش هزاران دانشجو را مجبور می‌کردند تا علیه سیاستمداران مخالف سوهارتو، دست به تظاهرات بزنند، تظاهراتی که در واقع سازماندهی شده و طراح اصلی آن CIA بود. کارمل بودیارجو همچنین از فرارسیدن سال 1970 می‌نویسد و اینکه در آن زمان، اگرچه موج بازداشت‌ها رو به کاستی گذاشته بود، اما مساله اصلی حکومت با ده‌ها هزار زندانی بود که نمی‌توانست آنها را آزاد کند. همزمان با این وقایع کلانشهر‌ها و سبک زندگی مسلمانان به تدریج شبیه غربی‌ها می‌شد. با این حال می‌توان در تایید کتاب «کارمل بودیارجو» از کتاب دیگری به نام «دولت نامرئی» اسم برد که کتابی است درباره نقش CIA در اندونزی. در این کتاب رابط‌های واشنگتن «توماس راس» و «دیوید وایز» توضیح می‌دهند که چگونه ایالات متحده برای نیروی شورشی جناح راست اندونزی اسلحه تأمین می‌کرد و نیروی هوایی کوچکی از بمب‌اندازهای
-26 B را برای غلبه بر سوکارنو در اختیار آنها می‌گذاشت. در این کتاب به این نکته نیز اشاره می‌شود که آیزنهاور نه‌تنها اقدامات آمریکا علیه سوکارنو را در اندونزی تکذیب می‌کرد، بلکه در یک کنفرانس خبری گفته بود که سیاست آمریکا بی‌طرفی مطلق در قبال هر دو طرف این دعوای داخلی است.گفته‌های «وایز» و «راس» درباره مداخله CIA در امور داخلی اندونزی در سال ١٩٥٨ توسط مجموعه مقالات نوشته شده توسط گروهی از روزنامه‌نگاران «تایمز» که درباره فعالیت‌های CIA تحقیق می‌کردند نیز اثبات شده است. از آن گذشته در پایان ماه اکتبر، «دین راسک» وزیر خارجه آمریکا طی تلگرافی به سفیر آمریکا در جاکارتا دستور داد «نبرد علیه حزب کمونیست باید ادامه یابد و ارتش، تنها سازمانی است که می‌تواند نظم را در اندونزی برقرار کند». طبق آنچه در سطور پیشین بدان اشاره شد در جریان کودتای نظامی اندونزی بیش از یک میلیون و 200 هزار نفر ظرف یک سال کشته شدند. برخی به دلیل باور کمونیستی و بعضی به دلیل باور ضدآمریکایی و بعضی به دلیل داشتن تبار چینی. مستند «عمل کشتن» مستندی است که کشتارها و وقایع دهه خونین 60 در اندونزی را بازسازی و بررسی می‌کند. این مستند با همکاری برخی کسانی که در آن کشتارها مستقیما دست داشتند ساخته شده است. فیلمساز در مقابل قاتلان هزاران انسان در دهه شصت قرار می‌گیرد که سرخوشانه از بهترین مواهب زندگی بهره‌مند هستند و از به یاد آوردن قتل‌ها لذت می‌برند. «انورکنگو» که سوژه اصلی این مستند به شمار می‌رود، سرکرده گروهی از اشرار بود که درسال 1965 به کودتاچیان ارتش اندونزی برای از بین بردن دشمنان سیاسی کمک‌های شایانی کرد. حالا انور و رفقایش قهرمانان ملی اندونزی هستند و به صورت میهمانان وارسته در برنامه‌های تلویزیونی و در گفت‌وگو‌های ویژه شرکت می‌کنند و مغرورانه اعمال خود را جلوی دوربین به زبان می‌آورند و هیچ ابایی از رفتارهای ضدانسانی خود ندارند. در مستند «عمل کشتن » انور در صحنه کشتن روی پشت بامی که هزاران نفر را در آنجا به قتل رسانده بود روش‌های کشتن خود را بازسازی می‌کند . نکته جالب درباره این مستند این است که دولت اندونزی تا پیش از نامزد شدن فیلم در مراسم اسکار، درباره آن سکوت کرده بود ولی پس از انتخاب این مستند در لیست منتخبان اسکار، ریاست‌جمهوری اندونزی بیانیه‌ای صادر و اعلام کرد که بسیاری از داده‌های تاریخی فیلم ناکافی است، کشتار‌های دهه 60 میلادی در اندونزی، جنایت علیه بشریت بود و جامعه اندونزی اینک به آشتی نیاز دارد و به این مساله خواهد پرداخت. باید در نظر داشت بیانیه دولت اندونزی نشانه حسن نیت نسبت به این فیلم نیست چون در آن اضافه کرده‌اند که برای برخورد با وقایع گذشته به چنین فیلمی نیاز نداشتند. با این حال این بیانیه‌ها حاکی از تغییر موضع 180 درجه‌ای دولت اندونزی است که تاکنون این کشتارها را اقدامی قهرمانانه و میهن‌پرستانه برمی‌شمرد و حالا می‌گوید جنایت علیه بشریت بوده است . البته صدور چنین بیانیه‌ای تغییر مهمی در بافت سیاسی اندونزی به شمار می‌رود، برای تغییر نظر مردم عادی اندونزی درباره تاریخ گذشته و برخورد مناسب با این کشتارها.
«هرمان کوتو» و «انور کنگو» از سران کشتار با همراهانشان صحنه‌های آدمکشی را بازسازی و حقایقی غیر‌انسانی را جلوی دوربین بازگویی می‌کنند. شاید در مرور جهان‌بینی انور کنگو که «شعبان بی‌مخ اندونزیایی» به شمار می‌رود یک نکته حائز اهمیت باشد که وی آنچنان غمگین از این همه کشتار نیست و تنها خاطره‌ای که او را آزرده کرده است مربوط به شخصی می‌شود که توسط انور سربریده شده است اما این اتفاق آنچنان در وی تاثیر نگذاشته است بلکه تنها چیزی که از این همه کشتار آزارش می‌دهد این است که چرا چشمان فرد مقتول را پس از سر بریدن نبسته است. انور در جلوی دوربین طوری صحبت می‌کند که گویی تمام این کشتارها مسؤولیت قطعی و تاریخی وی محسوب می‌شود. البته تکلیف گروهی که انور کنگو بدان منتسب است مشخص نیست. آیا مسؤولان کشتار سال 1965 گروهی مافیایی هستند یا گنگسترهای خرده‌پا یا شبه‌نظامیان محلی؟! البته گنگسترهای سابق در عین عیش و لذت از روزگار بازنشستگی بدون آنکه مجازاتی گریبانشان را گرفته باشد از لذات و خوشی کافی بهره‌مند هستند. آدم‌هایی که به کشتن صدها تن با قمه و چاقو مشغول بودند در میان این همه خوشی ذره‌ای پشیمانی در چهره‌شان دیده نمی‌شود. تماشای فیلم عمل کشتن کار آسانی نیست، درک شناختن افرادی نظیر انور و هرمان و سایرین سهل و ممتنع است. تماشای مستند عمل کشتن را می‌توان «تماشای یک جهان وارونه» یا «دیدن وارونه دنیا» توصیف کرد و انور و سایرین با توصیفی از کشتار یادشده، خنده‌ای گمراه و منحرف بر لب می‌نشانند، البته مرور چنین وقایعی جای گریه و فغان دارد. مخاطب با توصیف رویدادهای دهه شصت اندونزی وقایع دهه هفتاد در کامبوج برایش تداعی می‌شود و البته چنانکه اشاره شد در غرب و شرق، جدل امپریالیسم و کمونیسم آسیبی به مردم هر دو سرزمین نرساند اما هزاران نفر دیگر در سایر کشورها قتل‌عام شدند. با دیدن توصیفات انور و سایرین روح مخاطب در هم خواهد پیچید اما حسن این بازسازی این است که در صحنه‌های قتل و آدمکشی انور به 50 سال قبل بازگردد و به‌تدریج در طول زمان فیلمبرداری کشتار هول‌انگیز دهه 60 میلادی در وجودش زنده شود. مستند «عمل کشتن» مهارت و توانایی بشر را نشان می‌دهد برای ارتکاب شر، آن هم شر در ابعاد عظیم. در مستند عمل کشتن، با شیوه‌ای روانکاوانه که شوپنهاور در پیش گرفته است انور تا حدود بسیار کمی با زشتی و شرم قابل درکی روبه‌رو می‌شود و البته سعی انور از ابتدای فیلم این است که چهره‌ای انسانی از خود به نمایش بگذارد. انور کنگو پیرمرد خوشرو و خوش‌مشربی است که توجه کسی را جلب نمی‌کند تا اینکه اعتراف به جنایاتش را بازگو کند. هول‌انگیزترین صحنه‌های فیلم زمانی است که انور روی پشت‌بامی می‌رود که صدها نفر را کشته است و بدون هیچ احساس گناهی با لبخند و سرخوشی صحنه‌ها را بازسازی می‌کند و بعد رقصی جلوی دوربین از وی سر می‌زند و شاید تا انتهای فیلم شرم انسانی از شر عظیمی که مرتکب شده، سراغش نمی‌آید. انور در طول فیلمبرداری حس گناه و پشیمانی ندارد و اعتراف می‌کند به‌رغم ادعایی که می‌کند پشیمان نیست و کار زشتی انجام نداده است. انور و شبه‌نظامیان بی‌خیال هستند و برای این بی‌خیالی دلایل خوبی دارند. جنایات بدون مکافات جاشوا شوپنهاور مخاطب را به معنای واقعی کلمه میخکوب می‌کند. مستند عمل کشتن فیلمی است عجیب، غریب و جسورانه و در عین حال ناراحت‌کننده که از کثیف‌ترین و مشمئزکننده‌ترین رویدادهای غیر‌انسانی نیم قرن اخیر رونمایی می‌کند.