ادامه بحران در منطقه قره‌باغ که از اوایل دهه پایانی قرن بیستم به دنبال تحرکات قومی گروهی از ارامنه جدایی‌طلب آغاز شد، بیشتر از آنکه معطوف به نبود تمایل طرفین مناقشه‌ها به حل موضوع باشد، ناظر بر حضور و دخالت نیروهای فرامنطقه‌ای در قفقاز است.
منطقه قره‌باغ واقع در جنوب‌شرقی کوه‌های قفقاز با مساحتی در حدود 4400 کیلومتر، منطقه‌ای است در اران قفقاز که در خاک آذربایجان قرار دارد. ارامنه قره‌باغ که نزدیک به 80 درصد جمعیت این منطقه را تشکیل می‌دهند با اتکا به حمایت‌های ارمنستان با شعار «یک قوم، یک جمهوری» فعالیت‌های خود را برای پیوستن به ارمنستان از اوایل دهه 20قرن بیستم آغاز کردند. با اینکه بر اساس توافقات صورت گرفته، نخجوان و قره باغ به عنوان بخش‌های آذربایجان و زنگزور به عنوان بخشی از ارمنستان پذیرفته شده بود اما ارمنستان پس از فروپاشی شوروی با بهانه جمعیت ارمنی قره‌باغ به حمایت خود از جدایی این منطقه از آذربایجان ادامه داد. با شکسته شدن هیمنه اقتدار شوروی و فروپاشی کشور شوراها، تنش‌ها در منطقه شدت گرفت. از سوی دیگر، بی ثباتی‌های داخلی در آذربایجان و تعویض سه رئیس‌جمهور از سال‌های 1991 تا 1993 (ایاز مطلب‌اف، یعقوب محمد‌اف و ابوالفضل ایلچی‌بیگ) فرصتی را در اختیار ارامنه قرار داد تا با بهره‌جویی از آن بر طبل جدایی‌طلبی خود بیش از پیش بنوازند. با اینکه سازمان ملل متحد با صدور قطعنامه‌های 853، 874، 884 و 822 کوشید زمینه‌های بازگشت آوارگان آذری از اردوگاه‌های ایمیشلی، صابرآباد و دیگر اردوگاه‌ها را فراهم آورد، لیکن تاکنون نتوانسته آرامش را به منطقه بازگردانده و شبه نظامیان ارمنی را ناگزیر به خروج از خاک آذربایجان کند. وجود گروه‌های افراطی از جمله داشناک‌ها، هینچاکیان و جنبش ملی ارامنه در ارمنستان و انجمن‌‌های چنلی‌بل و انجمن مذهبی بیرلیک در آذربایجان از دیگر عواملی است که بر پیچیده‌تر شدن مناقشه قره باغ تأثیر داشته است.
در اواخر قرن نوزدهم میلادی گروه‌های مختلف روشنفکران و دانشجویان ارمنی، فدراسیون انقلابی «داشناکسوتیون» را به منظور هدایت اعتراضات در برابر امپراتوری عثمانی به وجود آوردند. این حزب با شعار «دفاع از ملیت ارمنی» توانست توده‌های ارمنی را بسیج کرده و از آنها در راهپیمایی‌ها استفاده کند به گونه‌ای که با به‌کارگیری همین روش، در تأسیس نخستین جمهوری ارمنستان در ماه مه سال 1918 نقش بسیار مهمی ایفا کرد.
حزب سوسیال دموکرات «هینچاک» نیز که از احزاب افراطی و انقلابی بود پس از یورش ارتش سرخ و سقوط جمهوری ارمنستان در سال 1920، هدایت ارمنی‌ها و فعالیت در خارج مرزها را به عهده گرفت اما جنبش ملی ارامنه بر خلاف احزاب افراطی گفته شده، از سابقه کوتاه‌تری برخوردار است چرا که این جنبش بعد از تحولات قره‌باغ در فوریه 1988 به منظور حمایت از مبارزات ارامنه قره‌باغ تشکیل شد و در تحریک ارامنه بر ضد آذری‌ها نقشی فعال داشت.
در آذربایجان نیز فشارهای گروه‌های افراطی دولتمردان این کشور را ناگزیر به اتخاذ مواضعی سخت در قبال بحران قره‌باغ کرد به گونه‌ای که مذاکرات پیرامون حل این بحران تحت‌الشعاع موافقت گروه‌های ذکر شده واقع شد.
اگرچه در پنجم مه1994 وزرای دفاع آذربایجان، ارمنستان و قره‌باغ با میانجیگری مسکو در بیشکک، موافقتنامه آتش‌بس دائم امضا کردند، اما شکاف‌های قومی موجود در منطقه مانع از پایبندی طرفین به مفاد موافقتنامه شده است. از سوی دیگر؛ فعالیت گروه‌های افراطی ذکر شده که هریک در سودای برتری بخشیدن به قومیت خود در قره‌باغ بودند، بر آتش نزاع‌ها در منطقه افزود. این نکته هنگامی بیشتر جلوه کرد که در سال 1997 میلادی لئون ترپتروسیان و حیدر علی‌اف زمینه‌های توافق درباره قره‌باغ را فراهم آوردند اما داشناک‌ها با هدایت توده مردم و به‌راه انداختن راهپیمایی‌هایی اعتراض‌آمیز، خواستار استعفای رئیس‌جمهوری وقت ارمنستان شدند. ورود آمریکا به مرزهای امنیتی روسیه و راه‌اندازی، حمایت و هدایت شورش‌هایی در کشورهای منطقه که منجر به استقرار دولت‌هایی مطیع و همسو با واشنگتن شد، با هدف اجرای سیاست «سد بندی» برضدروسیه و محدود کردن مسکو در مرزهای خود صورت گرفت که در واقع بر التهاب تنش‌های منطقه افزود و پیامدهای سیاسی و امنیتی بسیاری را به کشورهای همجوار تحمیل کرد.بحران قره‌باغ و دخالت‌های آمریکا در منطقه یکی از وجوه دیپلماسی «مداخله‌جویانه» واشنگتن است که به منظور دستیابی به واحدهای سیاسی کوچک که امکان تمرکز قدرت و انباشت ثروت در آنها بسیار اندک است، صورت گرفته به گونه‌ای که با وجود گذشت نزدیک به 20 سال از آن، این بحران هنوز خاتمه نیافته و به یکی از چالش‌های عمده منطقه‌ای تبدیل شده است.
باید توجه داشت تنها گزینه‌ای که می‌تواند به این بحران که به یکی از طولانی‌ترین جنگ‌های منطقه تبدیل شده، خاتمه بخشد راه حل‌هایی است که در چارچوب همکاری‌های منطقه‌ای و درک ژئوپولتیک قفقاز اتخاذ شود.