در مقدمه و پيشگفتار کتاب اخیرتان(دانشنامه شعر) بيان کرده‌اید که هدفتان از تالیف این کتاب، اثری مرجع برای شناسایی و در واقع چیستی شعر و شاعری بوده. فکر می‌کنید چقدر در این مسیر موفق شده‌اید؟
داوری راستین و صحیح به عهده مولف و مصنف نیست اما به هر حال من فکر می‌کنم موفق بوده‌ام. به این معنی که اولا مباحثی در این کتاب مطرح شده که تاکنون بی‌سابقه بوده و دسترسی مخاطب به منابع موجود را فراهم می‌سازد. به‌عنوان مثال من در«دانشنامه شعر» به دلایل و عوامل این پرداخته‌ام که شعر هنر برتر و ملی ما به شمار می‌رود. این بحث در واقع موضوعی است که برای نخستین بار در این کتاب مطرح شده است. یا مطلب دیگری که در این کتاب مطرح کرده‌ام این بوده است که شعر بیش از هنرهایی نظیر تجسمی و حتی فرش اهمیت دارد، زیرا ما اصولا بعد از حمله مغول اطمینان خود را نسبت به وضع موجود از دست دادیم و باید در قالب سخنان متناقض از بیان واقعیت تا حدودی پرهیز می‌کردیم و خلاصه جو استبدادی آن زمان بر ریاکاری استوار بود. روی این اصل، هنر شعر ارزان‌ترین و سهل‌ترین نوع کارآفرینی و خلاقه است.
به این معنی که اگر کسی بخواهد پیکر تراشی یا نقاشی کند باید ابزار داشته باشد. اما شعر را می‌توان در حالت‌های مختلف فقیر بودن، بیماری، روشندل بودن، معلول بودن و غیره بیان کرد. به هر حال اینها مباحثی است که در هیچ کتابی به آن توجه نشده است و حاصل تتبع من است. تصور می‌کنم حداقل این است که یک اثر نو با اندیشه‌های بدیع و بی‌سابقه در«دانشنامه شعر» مطرح شده است، اما در نهایت داوری برعهده مخاطب است.
در «دانشنامه شعر» از شعر به عنوان یکی از هنرهای هفت‌گانه نام برده‌اید اما آیا این مساله را می‌پذیرید که امروز با وجود رشد رسانه‌های تصویری دیگر شعر، اولویت مردم نیست و محدود به طیف خارجی شده است؟
من مطلقا این مساله‌ای که به آن اشاره می‌کنید را قبول ندارم. در اینکه شعر همچنان در جامعه هفتاد میلیونی بیشترین رسوخ و نفوذ را داشته است شکی نیست، برای این مساله شواهدی هم وجود دارد؛ نخست اینکه از میان این جمعیت حداقل نیمی از خانه‌ها هرچند آلات موسیقی ندارند اما یک کتاب شعر دارند. حالا این کتاب ممکن است دیوان حافظ باشد یا کتابی در باب و منقبت اولیا و اخلاقیات. می‌خواهم بگویم شعر هنوز هم در ایران مورد قبول است و جاری بودن آن در مجالس عروسی و سوگواری را می‌توان مشاهده کرد. در واقع مخاطبی را پیدا نمی‌کنید که گوشش با این هنر آشنا نباشد. بنابراین قبول کنید که شعر فراگیرترین و مطرح‌ترین هنر موجود است. هرچند شاید دیگر نتوانیم به پرورش حافظ، سعدی، فردوسی و مولوی بپردازیم که این بحث دیگری است، اما به هر حال شعر هنر اول در ایران است.
شاعری می‌گوید: شاعر بودن یعنی انسان بودن اما بعضی‌ها را می‌شناسم که رفتار روزانه‌شان ربطی به شعرشان ندارد؛ یعنی شاعر هستند، بعد تمام می‌شود و دو مرتبه همان آدم‌های حسود و تنگ‌نظر و شکم‌پرست می‌شوند. فکر می‌کنید این ايراد چقدر به شعر امروز ما وارد است؟
در پاسخ به این پرسش باید 2 نکته را ذکر کنم، هنگامی که به شاعران بزرگ می‌نگریم چون آنها به لحاظ فیزیکی در میان ما نیستند تنها به آثارشان توجه داریم و تقدس ویژه‌ای برایشان قائل می‌شویم. اما وقتی به شعر شاعران زنده و معاصر نگاه می‌کنیم از 2 منظر متفاوت می‌توانیم آنها را بررسی کنیم؛ یکی اینکه به شعرشان نگاه کنیم و لذت ببریم و دیگر آنها را صرف نظر از شاعر بودن به چشم پدر یک خانواده، همسایه و ... بنگریم. آن وقت متوجه می‌شویم کسی که در شعرش این قدر مترقی بودن و انسان‌دوستی را می‌آورد، در زندگی عادی و روزمره خود فردی است که به راحتی دروغ می‌گوید یا به حقوق دیگران اعتنایی ندارد و یا اصلا کارهایی را انجام می‌دهد که مطابق معیارهای معمول جامعه نیست.
البته این مساله هم ممکن است تنها درباره برخی شاعران مصداق داشته باشد. اما به‌طور کلی اگر کسی بتواند خلقیات و سجایای اخلاقی را درون خود نهادینه سازد و به اخلاق پاک برسد این امری آرمانی است و تمام کسانی که مدعی این فنون و قریحه هستند به این مساله نمی‌رسند.
اما خود شما هم در جایی می‌گویید شعر منهای شاعر و کسی که شعرشناس است باید چشمانش را به روی شاعر ببندد و تنها شعر را ببیند. در حالی که در ایران ما عادت داریم اصولا نویسنده و اثر را به هم سنجاق کنیم و به نقد آنها بپردازیم. این جمله شما با فرمول زندگی ما نمی‌خواند.
ببینید من اعتقاد دارم این مربوط به شاعر نیست. تمام هنرمندان و فیلسوفان با ارزش کار هنری‌شان سنجیده می‌شوند و اساسا یک اثر هنری وقتی ساخته می‌شود که مستقل از شخصیت شاعر در تمام لحظه‌های زندگی‌اش باشد. در واقع ما به جنبه‌های هنری، قریحه، استعداد و خاصیت آن هنرمند کار داریم که موجب می‌شود بین اثر و صاحب‌اثر، فاصله‌ای قرار دهیم.
در عین حال باید بپذیریم که صاحب اثر محصول زندگی اجتماعی و پرورده خاستگاه جامعه‌خویش است. تصور کنید در یک جامعه بیمار که همه عادت به کلاه گذاشتن بر سر یکدیگر را دارند، مسلما شاعری که در این بستر زندگی می‌کند نیز به تبع مردم دیگر به کلاهبرداری می‌پردازد تا سرش کلاه نرود. در حالی که همین شاعر در لحظه شاعرانگی، من شاعرانه را پاک‌تر و ژرف‌نگرتر از آن من محاسبه‌گر و کاسبگرانه ارائه می‌دهد. این مولفه‌های مثبت بر ناخودآگاهش حاکم می‌شود و حرف‌های خوبی می‌زند که به خلق یک شعر مطلوب منجر می‌شود. در این زمینه می‌توان به این شعر حافظ نظر کرد که می‌گوید: «قدسیان گویی که شعر حافظ از‌برمی‌کنند»، این نشان می‌دهد که شاعری مثل «حافظ» در هنگام شاعرانگی حتی از عالم خاک هم فراتر می‌رود. اما همین شاعر در ساحت دیگری که به زندگی عادی و روزمره برمی‌گردد این شعر را می‌سراید: «وظیفه‌گر برسد مصرفش گل است و نبیذ» که منظورش از «گل و نبیذ» همان آب و نان است و می‌توان این مفهوم را دریافت که او نیز مانند دیگر انسان‌های اجتماع خویش علاوه بر داشتن شاعرانگی، در اندیشه رزق و روزی خود نیز بوده است، پس این دو حالت ربطی به هم ندارند.
در «دانشنامه شعر» کوشش کرده‌اید که مختصات مستقلی از دو حیطه شعر کلاسیک و نو ارائه دهید. با این وجود فکر می‌کنید اقبال کدام‌یک از این دو در جامعه امروز بیشتر است؟
از جهت تولید، شعر نو و از جهت تاثیرگذاری عام و مخاطب بیشتر، شعر کلاسیک. بنابراین آنهایی که خودشان شاعر هستند به اقتضای تغییر مخاطب، محیط، سرچشمه‌های الهام گرفته و ساختارهای سیاسی- اجتماعی، نوگرا هستند و در مرحله تولید، گروه موفق‌تر آنهایی بوده‌اند که شعر کلاسیک گفته‌اند زیرا پشتوانه هزارساله دارد و به همان نسبت مخاطبان و تاثیرگذاری خود را نیز به دنبال دارد.
قبول دارید که شعر نو متمم شعر کلاسیک است؟
بله، چون هیچ تحول و خلاقیت هنری در خلأ مطلق ایجاد نمی‌شود. در واقع بستر مناسب باید برای این جهش و پرش مهيا شود. پس تمام اینها نتیجه هزاران بار کوشش و ثمره صد سال تلاش است. آنچه مسلم است دو شاخه تنومند برای شعر فارسی وجود دارد که تداوم شعر کلاسیک است اعم از قالب‌های قصیده، غزل، مثنوی، چهارپاره و رباعی‌های جدید و غزل نو‌آیین با حفظ قالب ولی زبان و مضامین تازه.
به نظر شما چرا شعر امروز در قیاس با ادبیات داستانی در انزوا قرار گرفته است؟
همانطور که اشاره کردم هیچ اثر هنری در خلأ صورت نمی‌پذیرد و شاخه‌های مختلف هنر و شعبات علوم و فرهنگ با هم پیوند دارند. در جامعه‌ای که می‌بینیم فردوسی و حافظ‌پرور بوده است، به همان نسبت «ابن‌سینا»ها را هم در خود پرورش داده است ولی در حال حاضر با وجود مشکلات معیشتی و دغدغه‌های ذهنی و چالش میان سنت و تجدد و به هر حال گرفتاري‌هاي فکری گوناگون، شعر گناهی ندارد. این را هم در نظر داشته باشید که هیچ چیز ایده‌آل نیست و همه چیز توام با یکدیگر و دارای نوساناتی است. بنابراین من از شما می‌پرسم که مگر دیگر علوم ما به آن درجه رسیده است که از شعر همان انتظار را داشته باشیم؟
به طور کلی بايد آبشخور و زمینه‌های هنر به شکل کامل فراهم شود و در عین حال تمام راه‌ها برای تکامل آن باز باشد اما به هر حال شعر فراگیرترین هنر ایرانیان است. هرچند ادبیات داستانی تحت تاثیر فرهنگ مدرن اروپایی تلاش می‌کند، سنت‌ها را کنار بزند اما هنوز و تا این لحظه شعر قوی‌تر است. بویژه با نگاه به طبقات پایین اجتماعی و جاری بودن شعر در آن به این نکته پی می‌بریم. در حالی که داستان نتوانسته به تمام طبقات جامعه نفوذ کند.
گرایش شخصی شما به سرودن رباعی از کجا شکل گرفت؟
من در 25 سال اخیر همواره با اشعار خیام که در سراسر جهان شهره آفاق است آشنا بودم. نه تنها من بلکه اغلب پژوهشگران خارجی از روی ترجمه «فیتز جرالد» اشعار خیام را از برمی‌خواندند. البته این را هم بگویم که من فلسفه می‌خوانم و به افکار خیام که در اشعارش، اشارات مبهمی به این مباحث داشته نظر داشتم و خودم هم به نوعی پرورده شعر کلاسیک هستم. در واقع من سال‌هاست به سرودن رباعیات فلسفی و همچنین قصاید مشغول هستم.
به نظرتان وجه‌تمایز مولانا و خیام با دیگر شاعران کلاسیک ایران در چیست که این دو شاعر توانسته‌اند این‌قدر بر تفکرات غربی‌ها تاثیر بگذارند و به هر حال به قول شما شهره آفاق شوند؟
کسانی در جهان بیشتر مطرح شده‌اند که پیامشان انسانی و در عین حال جهانی باشد. به‌عنوان مثال «فردوسی» با وجود اینکه بزرگ‌ترین شاعر حماسه‌سرای ایران است اما نمی‌تواند در جهان مطرح باشد زیرا او شاعر بزرگ ملی ماست و شخصیت‌های شاهنامه‌اش مانند «رستم»، «سهراب» و.. برای ما جذاب است و کشورهای دیگر قادر به برقراری ارتباط با آنها نیستند اما خیام و مولانا و تا حدودی حافظ، پیام‌هایی جهانی دارند. به‌عنوان مثال وقتی حافظ می‌گوید:
جنگ هفتاد و دو ملت همه را عذر بنه
چون ندیدند حقیقت ره افسانه زدند
منظورش این است که مرزبندی خاصی میان کشورها قائل نیست. خیام نیز از این نظر در جهان مطرح شد که ضمن اعتراض و انتقاد به وضع موجود هستی، راه‌حلی هم برای نگرانی‌های روحی پیشنهاد می‌کند و آن اهمیت ندادن به دغدغه‌های زودگذر جهان است.
مصداق فرمایش شما شاید در شعر «از کجا آمده‌ام، آمدنم بهر چه بود» مولانا نیز هست.
دقیقا. مولانا نیز به این مساله اشارت دارد. خیام اعتقاد دارد انسان‌ها نباید وقت خود را صرف این مسائل کنند. شاید به این خاطر که نمی‌توانند پاسخ نهایی این پرسش‌ها را بیابند. پس توصیه می‌کند شاد باشید و شاد زندگی کنید. خیام راه‌حل خوش‌باشی را پیشنهاد می‌کند و مردم جهان این پیام‌ها را دریافت کرده‌اند. به همین نسبت، مولانا شخصی است که این پیام جهانی را می‌دهد.
منظورتان زندگی در لحظه است؟
فراتر از آن. او اعتقاد دارد بشر باید از تبعیض دست بردارد و با همنوعان خود یکدل باشد. او معتقد است مدارج آدم‌ها متفاوت است ولی هر کدام از مقطع ویژه و قابل‌قبولی برخوردارند.