بنت‌الهدی صدر:
سفرنامه جلال‌آل احمد از سفر «حج»، برای خودش شاهکاری است. کلمه به کلمه‌اش حسی‌تازه از سفری است که حالا با گذشت بیش از 40 سال از آن، ره‌آورد تازه‌ای برای هر مسافر عازم خانه خدا می‌تواند داشته باشد. حالا برای «جلال» 25 فروردین همان حال که دارد روی زمین‌های ییلاقی «احد» قدم می‌زند، می‌نویسد: «احد ییلاق مانند مدینه است. پر از آب و آبادانی، نخل‌های کهنه و نو همه جا دوام تحول نباتی را حفظ کرده و آبادی وسط دره‌ای که مقابر شهدا در مصب آن است. بالا رفته در دامنه کوه و گاه چاه‌های آباد و متروک فراوان. و حق حق حق «موتور پمپ»ها از هر سو، کشیده و با ضربی کند...» طوری محیط را توصیف می‌کند که گویی هر لحظه به چشم مقایسه خودش با خودش است، نه با احدی.
ره‌آورد حج، رودرروی با «خودت» است نه با هیچ کس دیگر و آنجا حتی صدای پمپ را هم «حق حق حق...» می‌شنوی و جلال آهسته و صبور، چنین «حق»ی را چنان در کلامش گنجانده است که بارها جملاتش را با چشم می‌نوشی و آرزوی حج در سر می‌پرورانی. در همان تاریخ جایی دیگر می‌گوید: «... رفتم به مسجدالنبی. معمولا از باب‌السلام وارد می‌شوم. بزرگ‌تر است و رفت‌وآمد راحت‌تر و قدمی دور تا دور رواق و پلکیدن وسط کبوترها. و راه رفتن برکف شن ریخته‌های گوشه‌های صحن. و خرده شن و دانه گندم چنان درهم، که کبوترها هم در می‌ماندند.»
به اینجای نوشته‌اش که می‌رسی، انگار آل‌احمد را بیگانه با عالم و آدم می‌یابی و دقتی ظریف که «کودکانه و معصوم» بودنش انکار‌ناپذیر است. و شاید اگر هر نویسنده دیگری مامور به نوشتن و توصیف این لحظه‌ها می‌شد، نمی‌توانست از پس ذهن آماده آل احمد، بر بیاید و آنطور که او نغز و دلکش نوشته به توصیف دیدنی‌های سفر بپردازد. در جایی دیگر لطافت و طنز کلامش هم معنای عمیقی را در حروفش متجلی می‌کند و می‌گوید: «... چنان زد پشت پایم که درماندم چه کنم! فقط نگاهش کردم.
پیرمردی بود و عرب نمی‌نمود و ذکرگویان و ذکرگویان تسبیح می‌گرداند اما در چشمش «ي نشسته که من خجالت کشیدم...». اینجا که می‌رسد پاراف سخن را رها می‌کند و بندی جدید آغاز می‌کند و می‌نویسد: «زیر سقف بلند مقصوره خیلی‌ها دراز کشیده بودند. و در خواب جایی است بادگیر و بسیار خنک. حتما خنک‌ترین محل شهر. و زیباترین هم. و بی‌سروصداترین هم. و مردی داشت نردبان نقره پای محراب سلطان سلیم را (محراب امام مسلط بر جماعت است) چنان تکان می‌داد که گفتم الان کنده می‌شود. یعنی که حاجت می‌خواست. پس گاهی شرطه‌ها هم حق دارند...» و نوشته‌های آن روز جلال‌آل احمد تا سر «بعدازظهر همان روز» به پایان می‌رسد. اما سادگی‌ها و خوش‌نوشت‌های «خسی در میقات» هنوز با سفرهای حج ادامه دارد.