وضع سیستم پادشاهی در عربستان از ابتدا در واقع براساس اجماع در درون افراد اصلی خاندان پادشاهی به عنوان یک فرمول پذیرفته شده است و معمولا افرادی که ارشد و از نسب عبدالعزیز هستند، ارجحیت پیدا می‌کنند برای اینکه به پادشاهی در عربستان برسند لذا فعلا افراد این خانواده و فرزندان آنها هرچه که به راس هرم نزدیک‌تر باشند، شانس بیشتری را برای به دست آوردن جایگاه پادشاهی و رهبری در این کشور می‌توانند برای خود در نظر بگیرند. از زمانی که ملک عبدالله به پادشاهی رسید (در اوایل سال 2000) و پس از بیماری طولانی که فهد بن عبدالعزیز فوت كرد، برادران تنی و ناتنی ملک عبدالله كه حق برابری برای رسیدن به قدرت برای خود قائل بودند، رقابت را درون خاندان پادشاهی برای اینکه این حق را منسوب به خود بدانند آغاز كردند. از یک طرف سلطان بن عبدالعزیز است که برای خود این جایگاه را قائل بود و به واسطه اینکه پست وزارت دفاع و سازمان هواپیمایی کشوری و گارد نظامی این کشور پادشاهی را بر عهده داشت و ارتباطات ویژه‌ای نیز با آمریکایی‌ها در سالیان طولانی داشت برای خود این حق را محفوظ می‌دانست و در نتیجه فرزندان سلطان بن عبدالعزیز هم این حق را برای خود قائل بودند. یکی از این فرزندان بندر بن سلطان است که تقریبا 21 سال سفیر عربستان سعودی در آمریکا بوده و روابط بسیار نزدیکی با نئوکان‌ها داشته است و در دوره بوش حتی به عنوان بندر بن بوش نیز شناخته می‌شد. او یکی از رقبای جدی برای کسب جایگاه پادشاهی و ولایت عهدی در عربستان محسوب می‌شد. از طرف دیگر سلمان بن عبدالعزیز نیز مطرح است. سلمان از برادران ارشد خاندان پادشاهی محسوب می‌شد و او هم به نحوی این حق را برای خود محفوظ می‌بیند.
نفر سوم نایف است که به عنوان یک فرد افراطی و پرنفوذ در جامعه فرهنگی و اعتقادی عربستان مطرح است و با داشتن پست وزارت کشور و دستگاه‌های امنیت داخلی در عربستان موقعیت بسیار پرنفوذی را برای خودش کسب کرده و هنگامی که ملک عبدالله به پادشاهی رسید و سلطان به عنوان ولی‌عهد معرفی شد درواقع جزو افراد ناراضی از این انتخاب بود و امروز هم به‌رغم سن بالا فکر می‌کند که پس از ملک عبدالله این پست باید به وی منتقل شود. در شرایط فعلی و از آنجایی که ملک عبدالله از روحیه معتدل‌تری برخوردار است و از قبل گفته می‌شد که ملک عبدالله روحیه ناسیونالیزم عرب را نیز یدک می‌کشد و آمریکایی‌ها هم نگاه‌های معتدل‌تری را برای اجرای سیاست‌های خود مفید می‌دانستند، این نگرانی در بین خاندان پادشاهی افزایش پیدا کرد که بعد از ملک عبدالله که سن بالایی دارد و از بیماری‌های مربوط به کهنسالی نیز رنج می‌برد، رهبری و پادشاهی در عربستان بر عهده چه كسي قرار مي‌گيرد. به این علت که سلطان از یک طرف و سلمان از طرف دیگر به علت بیماری و داشتن سرطان شانس به دست آوردن پست پادشاهی را ندارند، این بحث و نگرانی قوت یافته است که پس از ملک عبدالله چه کسی باید به پادشاهی در عربستان دست پیدا کند و به همین دلیل که توضیح داده شد ملک عبدالله از موضع معتدلی برخوردار است و نمی‌خواهد پس از او عربستان در دست افراد تندرویی مانند امیر نایف قرار بگیرد. ملک عبدالله به دنبال این است که با به هم زدن فرمول تعیین ولایت عهدی یا پادشاهی، افراد جوان‌تر را برای جانشینی تعیین کند و به همین دلیل ضمن اینکه بین افراد ارشد مثل سلطان، سلمان و امیر نایف یک رقابت جدی برای کسب پست پادشاهی وجود دارد، امروز با مطرح شدن موضوع جدید در بین فرزندان آنها مانند بندر بن سلطان فرزندان سلمان یا امیر نایف هم همین حس رقابت و کنار زدن رقبا، قدرت پیدا کرده است، لذا دوره اخیر در عربستان که از یک طرف فرزندان و خاندان پادشاهی از سنین متوسط بالای 75 سال برخوردار هستند و همه در سنین بسیار بالا به سر می‌برند، این مشکل برای آینده و ثبات این کشور پادشاهی نگرانی‌ها را افزایش داده و موجب شده است که هم طرف‌ها و بازیگران داخلی و هم خارجی نسبت به این موضوع واکنش داشته باشند.
ازجمله نگرانی‌هایی که آمریکایی‌ها و حتی رژیم صهیونیستی دارند این است که در کشورهای عربی پرقدرت و پرنفوذ مثل عربستان، مصر و اردن که تاثیر بلافصلی در وضع رژیم صهیونیستی دارند یا در واقع تاثیر مستقیمی بر اجرای سیاست‌های آمریکا در خاورمیانه دارند نتوانند جایگزین و جانشینی در این کشورها بیابند و در نتیجه ثبات و اقتدار برای حفظ ساختار سیاسی فعلی به چه سمتی پیش می‌رود، همان‌گونه که این نگرانی‌ها در مصر برای جانشینی جمال مبارک وجود دارد. همین مساله در ابعاد امنیتی برای ملک عبدالله دوم در اردن و برای ملک عبدالله در عربستان مطرح است و می‌شود در دوره جدید حتی اگر افرادی با سنین پایین‌تر و جوان‌تر برای ولایت عهدی یا پادشاهی انتخاب شوند، این رقابت موجب می‌شود انسجام فعلی که به شکل نسبی بین برادران ارشد و فرزندان عبدالعزیز وجود داشته است، دستخوش بی‌ثباتی، رقابت و حتی اقدام برای کنار زدن بقیه رقبا شود، در نتيجه این پیش‌بینی مطرح می‌شود که عربستان حداقل در سال‌های آینده و قبل و بعد از فوت یا کنار رفتن پادشاه فعلی عربستان از وضع ثبات فعلی برخوردار نخواهد بود و باید انتظار تنش‌ها و اقدامات تاثیرگذار جدی را در صحنه این کشور داشته باشیم.
* کارشناس مسائل خاورمیانه