در تعاریفی که برای کلمه شهر آمده است، توجه به اجتماع انسانی در اولویت قرار دارد. این مساله آنگاه اهمیت پیدا می‌کند که کارکردهای شهر برای بخش‌های مختلف جامعه انسانی مد نظر باشد. کارکردهایی چون احساس امنیت، رفاه و آرامش، دسترسی آسان به سیستم‌های پاسخگوی نیازهای شخصی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی، موقعیت‌یابی آسان و... از مهم‌ترین دلایل توجه انسان‌ها به شهر نشینی بوده که باید برای همه افراد جامعه در یک سطح و با یک کیفیت مورد استفاده قرار گیرد. با این حال به نظر می‌رسد در مباحث شهرسازی، توجه به کم توان‌ها و ناتوان‌های جسمی و حرکتی مورد اغفال قرار گرفته است. به همین دلیل بارها شاهد صحنه‌ای بوده‌ایم که حاکی از جدال و درگیری معلولان و افراد کم‌توان با موانع حرکت در شهرها دارد.
جالب است که حرکت ما در ساخت و بهسازی شهرهایمان در جهت عکس اتفاقات جهانی در عرصه شهرسازی است. تلاش‌های جهانی برای بهبود وضعیت تردد این افراد در شهرها به گونه‌ای بوده که در حال حاضر بسیاری از شهرهای کشورهای غربی و آسیای شرقی را می‌توان شهرهای دوستدار معلولان نامید. اما در کشور ما با توجه به جمعیت قابل توجه معلولان، سالمندان و افراد کم توان، هنوز راهکار مناسبی برای این مهم در نظر گرفته نشده است. طبق روایتی، 12 درصد از جمعیت کشورمان را معلولان تشکیل می‌دهند که در میان آنها ۲ میلیون نفر با معلولیت شدید زندگی می‌کنند و ۵/۶ میلیون نفر معلول کم توان هستند. با این حال در هفته‌ای که پشت سر گذاشتیم معاون توانبخشی سازمان بهزیستی اعلام کرد که در حال حاضر، 2 میلیون و 600 هزار معلول شدید، خیلی شدید و متوسط در جامعه وجود دارد که بنا به دلایلی همچون توانمندی معلولان در گذران زندگی و بی‌نیازی آنها از دریافت خدمات بهزیستی و محدودیت این سازمان در شناسایی آنها، تاکنون تنها یک میلیون و 200 هزار معلول با معلولیت شدید، متوسط و خیلی شدید در کشور شناسایی شده است.
تناقضی که در آمار معلولان و کیفیت معلولیت آنها مورد اشاره قرار گرفت، نشان از کم توجهی و خلأ موجود در زمينه برنامه ریزی راهبردی برای این افراد دارد. با این همه، وقتی که خشت اول ساخت شهری گذاشته می‌شود، نیاز به برنامه ریزی برای سکونت همه افراد است و وجود حتی یک معلول کافی است تا ساختار شهر را به صورت ویژه و مخصوصی درآورد. این مساله البته در کشور ما محرزتر است چرا که در کشورهای دیگر، قوانین لازم‌الاجرایی برای ساخت معابر شهری و خانه‌های شخصی وجود دارد که بر اساس آن نهایت توجه به تردد معلولان می‌شود.
معلولان و ساخته‌های ما
در قانون‌های ساخت و سازی کشور، اگر چه ماده‌ها و تبصره‌ها و الحاقیات زیادی وجود دارد، به علت فشارهای اجتماعی ناشی از کمبود مسکن در دهه‌های اخیر رعایت نکردنشان به یک عرف پذیرفته شده بدل شده است. در این میان شهرداری نیز به عنوان صادر کننده پروانه ساخت کمترین نظارت‌ها را روی اجرای مناسب واحدهای مسکونی دارد و در نهایت نیز با ترفند جریمه به نادیده گرفتن حقوق معلولان مهر تایید می‌زند.
با این همه، بسیاری از کارشناسان شهری معتقدند که تردد معلولان در شهر نه به عنوان یک هدف بلکه باید به عنوان یک ضرورت دیده شود و مورد تاکید قرار بگیرد. مهندس شهریار یقینی در حاشیه نشست
هم‌اندیشی مناسب سازی فضاهای شهری برای تردد معلولان به خبرنگار «وطن امروز» می‌گوید: مناسب سازی معابر شهری رویکردی ویژه معلولان ندارد بلکه حرکت کلی است برای همه مردم شهر که معلولان را هم در بر می‌گیرد. در این میان مهندس انوشه منصوری در نشست هم اندیشی مناسب سازی فضاهای شهری که از سوی وزارت مسکن به مناسبت روز معلولان برگزار شده بود، گفت: همه کسانی که در بخش‌های معماری، شهرسازی و برنامه‌ریزی شهری مشغول هستند پس از کار روزانه از پشت میز‌ها بلند شده و در بدنه شهری حاضر می‌شوند، با این حساب چرا به موقعیت شهر و ظرفیت‌های آن در بخش‌های رفاهی توجهی نمی‌کنند. این کارشناس شهری با اشاره به وضعیت تردد معلولان در شهر تاکید می‌کند: یکی از نکاتی که در بسیاری از شهرهای ایران و بویژه در فضاهای عمومی آن دیده می‌شود، بحث پیوسته نبودن پوسته شهر با بدنه ترافیکی است. معابر شهری در ایران به گونه‌ای طراحی شده است که با مسیرهای تردد خودروهای شخصی و بویژه وسایل حمل و نقل عمومی دارای فاصله معناداری است.
بهسازی‌های بی نتیجه
معصومه جلیلی نیز درباره حرکت معلولان در شهر، با نقد فضای شهر تهران می‌گوید: در بهسازی پیاده‌روهای تهران که از سوی شهرداری صورت گرفته، تنها چیزی که لحاظ نشده، عبور و مرور معلولان و سالخوردگان است. وی در نشست مناسب سازی فضاهای شهری ضمن نقد بر فضاهای شهری تهران درباره تلاش‌های اخیر شهرداری درباره بهسازی پیاده‌روها می‌افزاید: در پیاده‌رو سازی خیابان ولیعصر(عج)، همه معابر دسترسی عابر پیاده بسته شده‌اند و همین مساله موجب شده ورود معلولان به پیاده‌روهایی که هزینه هنگفتی برای بازسازی آنها شده است با مشکل همراه باشد. این کارشناس برنامه ریزی شهری تاکید می‌کند: حتی در نصب علائم و تابلوهای معلولان هم بسیار کوتاهی شده به طوری که در هیچ کجای شهر، شاهد یک طراحی شهری موفق نیستیم که پاسخگوی نیاز معلولان مختلف باشد. این در حالی است که قائم مقام مدیر کل معماری ساختمان معاونت معماری و شهرسازی شهرداری تهران در پاسخ به این سوال که تا کنون چه اقداماتی از سوی شهرداری برای تسهیل رفت و آمد معلولان در شهر تهران صورت گرفته، می‌گوید: شهرداری تهران در معاونت معماری و شهرسازی، ستادی ویژه معلولان تشکیل داده است و در این ستاد مشکلات معلولان با حضور کارشناسان شهری، مسؤولان و نمایندگانی از میان معلولان مورد بررسی قرار می‌گیرد. دکتر حسین ذبیحی، می‌افزاید: شهرداری تصمیم جدی دارد که در تمام پروژه‌های عمرانی شهر به نقش معلولان توجه ویژه‌ای شده و از ایجاد بناهایی که قابل دسترسی برای آنها نیستند، جلوگیری کند. با این حال همچنان کارشناسان شهری، اعضای سازمان بهزیستی و بویژه معلولان، طیف وسیعی از منتقدان فعالیت‌های عمرانی شهرداری به حساب می‌آیند.
رهیافت شهر دوستدار معلولان
رهیافت شهر دوستدار معلولان با حرکت شهر به سوی رعایت قوانین ساخت و ساز انجام می‌شود؛ وقتی که مسؤولان و مدیران در بخش‌های نظارتی و اجرایی همه تلاش خود را برای احقاق حقوق شهروندی انجام دهند. شهریار یقینی، کارشناس مسائل شهری درباره موانع پیش‌روی بهسازی حرکت معلولان در شهر به «وطن امروز» می‌گوید: برای انجام بهسازی فضاهای شهر قوانین لازم وجود دارد اما رعایت نمی‌شود. بنابراین تا به حال 80 درصد کار انجام شده و تنها 20 درصد باقی مانده است که باید برای آن برنامه‌ریزی کرد. برنامه‌ریزی‌اي که این کارشناس شهری از آن سخن می‌گوید، در چهار محور انجام می‌شود.
محور اول، فرهنگ سازی: تبلیغ و ترویج اصول شهرسازی و معماری صحیح برای متقاعد کردن طراحان به ساخت سازه‌هایی که دوستدار معلولان و ناتوانان باشد. یقینی، در این باره به ساخت ساختمانی اشاره می‌کند که کارفرمای آن وزارت مسکن و شهرسازی بوده اما آسانسور معلولان ندارد. وی می‌افزاید: وقتی که یک قانون از سوی قانونگذار رعایت نمی‌شود، چطور می‌توان از بقیه انتظار اجرای آن را داشت. باید یک عزم ملی در این باره صورت بگیرد تا توجه‌ها به ساخت و ساز اصولی برگردد؛ در این میان نقش رسانه‌ها پرنگ‌تر است.
محور دوم، نظارت: در مسیر نظارت، یقینی به تشکیل سمت‌‌هایی برای نظارت و کنترل اجرای قوانین ساخت و ساز اشاره می‌کند که می‌توانند در برنامه‌هایشان بازدید از ساختمان‌ها و نحوه دسترسی معلولان به آن را مورد بررسی قرار دهند. چشم ناظر در مسائل شهری مساله‌ای است که تا به حال نادیده گرفته شده و حوزه معلولان پتانسیل لازم برای فتح الباب این قضیه را دارد.
محور سوم، تشویق: باید برای ساختمان‌هایی که در حال ساخت هستند انگیزه‌ای برای توجه به وضعیت معلولان در نظر گرفته شود. این کارشناس شهری که سابقه فعالیت در بازسازی بم را نیز در کارنامه خود دارد، خواستار اصلاح در قوانین ساخت و ساز و توجه به تشویق سازندگانی است که به معلولان توجه دارند و برای حرکتشان برنامه‌ریزی معمارانه کرده‌اند.
محور چهارم، برخورد قاطع: حمایت از معلولان با برخورد قاطع مسؤولان با ساختمان‌ها و معابر غیرقابل نفوذ صورت می‌گیرد. یقینی معتقد است: در حالی که شهرداری می‌تواند با ابزارهایی چون تخفیف در عوارض سالانه، تراکم و... از ساختمان‌های دوستدار معلولان حمایت کند باید با متخلفان نیز برخورد شود. برخوردها باید با رفع موانع همراه باشد و تنها جریمه کردن کاری را از پیش نمی‌برد.
وعده‌ها و امیدها
البته مسؤولان شهرداری هم وعده‌هایی به معلولان می‌دهند که عملی شدن یا نشدن آن نقش پررنگی در تردد شهری دارد. قائم مقام مدیر کل معماری ساختمان معاونت معماری و شهرسازی شهرداری تهران در بخش دیگری از گفت‌وگو با «وطن امروز» به اجلاسی اشاره می‌کند که قرار است به بررسی وضعیت معلولان بپردازد. ذبیحی می‌گوید: قرار است در این اجلاس مسؤولان را سوار ویلچر کنیم و در یک حرکت نمادین در شهر بچرخانیم تا با مشکلات تردد معلولان در شهر آشنا شوند.
ذبیحی با اشاره به فعالیت‌های شهرداری در این‌باره تاکید می‌کند: برای 6 نفر از معلولان عضو ستاد، حکم زده‌ایم تا به بررسی شهر تهران از دید خودشان بپردازند. در این طرح تهران به 6 قسمت تقسیم شده و هر بخش به‌وسیله یکی از معلولان کنترل می‌شود.
اما در کنار این امیدها و وعده‌ها، معلولان هنوز در بستر شهرها و بویژه پایتخت که مراکز درمانی مهمی را در خود جای داده، سرگردانند. از سوی دیگر هر خدمتی به جامعه معلولان به نوعی جانبازان را هم پوشش می‌دهد و این مساله می‌تواند الزامات مسؤولان را در بهسازی معابر شهری پررنگ‌تر کند. اما در این میان انگار مسؤولان در احقاق حقوق شهروندی میان ما و معلولان تفاوت قائلند؛ تفاوتی که پاسخگویی به آن برایشان سخت است.
برنامه اقدام حیاتی برای معلولان كه به وسیله مجمع عمومی سازمان ملل متحد در 1982 به تصویب رسید، با هدف توجه بیشتر به معلولان در چند محور پیشگیری از معلولیت، توانبخشی، تحقق هدف‌های مشاركت كامل افراد معلول در زندگی اجتماعی و برابری حقوق آنها انجام پذیرفت كه در واقع نقطه عطفی در توجه به مشكلات معلولان در سطح اجتماع بود. در بند 114 این برنامه آمده: «به افراد معلول باید اطمینان داده شود كه دسترسی آنان به تمامی ساختمان‌های عمومی و تسهیلات جدید، مجموعه‌های مسكونی- همگانی و شبكه‌های حمل و نقل میسر است، همچنین معیارهایی باید اختیار شود كه در صورت لزوم، امكان دسترسی معلولان به ساختمان‌ها و تسهیلات عمومی موجود، مجموعه‌های مسكونی و حمل و نقل فراهم شود». ماموریت اجرایی این برنامه در هر كشور، با دولت آن كشور است.
در بازنگری مصوبه 8 خرداد 1368 شورای‌عالی شهرسازی و معماری ایران با عنوان «ضوابط و مقررات شهرسازی و معماری برای معلولان جسمی – حركتی» و ارزیابی عملكرد آن به‌وسیله كمیته بازنگری، متشكل از نمایندگان سازمان‌های مختلف از جمله وزارت كشور، وزارت مسكن و شهرسازی، سازمان بهزیستی كشور، بنیاد مستضعفان و جانبازان انقلاب اسلامی، شهرداری تهران و تعدادی از استادان و صاحبنظران در این زمینه، سه هدف به عنوان بازنگری انتخاب شد: بررسی عملكرد و چاره‌جویی علمی قانونی برای رفع مشكلات اجرایی ، ارتقای سطح علمی ضوابط و بهنگام كردن آن با توجه به شرایط موجود كشور و تجربیات دیگر كشورها در این زمینه و مشخص کردن روش‌‌های آموزش و آگاه ساختن اقشار مختلف جامعه از مفاد این ضوابط و مقررات.