آیت‌الله سیدهاشم بطحائی گلپایگانی: غرض از ارسال رسل و انزال کتب تشکیل جامعه مدنی بشری در کره خاک بوده است. قبل از بررسی عوامل و بیان زمینه‌ها و موثرات در تحقق آن باید دانست جامعه مدنی چه ویژگی‌ای دارد و چیست؟ آنچه مسلم است بشر از نظر منطقی و ماهیت شناسی نوعی حیوان است که با تمام انواع حیوانات از نظر ویژگی‌های حیاتی و غرایز و مطالبات مادی مشترک است و آنچه آنها در ماهیت حیوانی دارند، انسان که نوعی از آن جنس است نیز داراست بنابراین آنچه نوع انسان را از سایر حیوانات جدا می‌کند و تاج زرین مدنیت را بر سر او می‌نهد، ویژگی‌های او است که آن را فصل ممیز انسان یعنی عقل می‌نامند و از نشانه‌های عقل در وجود انسان آن است که امام صادق علیه‌السلام فرمود: عقل وسیله بندگی خداوند متعال و تهیه مقدمات بهشت است و در تعبیر دیگر فرمود: نشانه عقل، دینداری است و
هر کس دین داشت وارد بهشت می‌شود. مفهوم این تعریف آن است که کسانی که پایبند به دین نیستند عقل ممیز بشری را ندارند و از نوع انسانی خارج و داخل در جنس که حیوان مطلق باشد، باقی خواهند بود. چنانکه قرآن کریم در سوره انفال در دو آیه به این حقیقت اشاره می‌کند و می‌فرماید: إن شر الدواب عندالله الصم البکم الذین لا یعقلون( آیه 22)، بدترین جنبنده‌ها در نزد خداوند متعال آنهایی هستند که گوش شنوا و منطق انسانی ندارند و بی‌خرد هستند.
دواب جمع دابه است و دابه به معنی جنبنده‌ای است که حیوانات ریز دریایی و خشکی تا بزرگ اندام‌ها همه را شامل می‌شود و آنچه انسان را برتری می‌دهد و از سایر جنبنده‌ها متمایز می‌سازد، عقل و خرد او است و عقل از طریق آثار آن مشخص می‌شود که همان بندگی الهی باشد که اگر بندگی نبود عقل نیست و زمانی که عقل نبود، انسان نیست بلکه جنبنده‌ای است خطرناک و در آیه 55 همین سوره انفال به نقش این آثار در تحقق عقل و بشریت انسان اشاره می‌کند و می‌فرماید: ان الشر الدواب عندالله الذین کفروا فهم لایؤمنون – بدترین جنبنده‌ها نزد خداوند متعال آنهایی هستند که کافر شده و خدا و احکام او را باور ندارند. لذا یک رابطه مستقیمی است میان ایمان و عقل بشریت. طبق برهان فلسفی از نبود ایمان پی به عدم‌خرد و از عدم‌خرد، پی به عدم‌بشریت برده می‌شود و در نتیجه انسان منهای ایمان و عقل، حیوانی از حیوانات خطرناک و به تعبیر قرآن کریم، بدترین جنبنده است.
جامعه مدنی
پس از بیان آن مقدمه اینک در تعریف جامعه مدنی که هدف الهی از ارسال رسل و انزال کتب بوده باید گفت جامعه منسوب به مدنی جامعه‌ای را گویند که افراد آن از زن و مرد در هر موقعیت، مقید به رعایت احکام و قوانین الهی در پندار و گفتار و کردار باشند و به‌رغم سایر حیوانات که مقرراتی در زندگی ندارند نه اهل عبادت هستند و نه اهل ازدواج با مقررات و نه اهل روابط مشروع و نامشروع اجتماعی و نه اهل حلال و حرام و نه اهل آداب اخلاقی خانوادگی و اجتماعی انسان منسوب به جامعه مدنی تمام اینها را در زندگی فردی و اجتماعی خود دقیقا مدنظر دارد و عمل می‌کند و آنگاه با تحقق آن، فرسنگ‌ها از انواع حیوانی که در جنسیت منطقی با آنها مشترک است، فاصله دارد و مخدوم کائنات خواهد بود.
عوامل مؤثر در تحقق جامعه مدنی
بدیهی است جامعه مدنی، معلولی است مانند سایر معلول‌ها که دارای علت و عللی است و این علت‌ها هستند که چنان معلولی را تحقق می‌بخشند. این علت‌ها در سه مقطع قابل ملاحظه و بررسی است. 1- خانواده 2- آموزش و پرورش 3- آموزش عالی
ما نخست عامل خانواده را مورد مطالعه و بررسی قرار می‌دهیم که پدر و مادر تا چه حد در سرنوشت فرزندان خود نقش دارند و چه تاثیری در بافت جامعه مدنی ایفا می‌کنند. روشن است که خانواده از آحاد جامعه و سنگ زیربنای آن است. اگر پدر و مادر اولاً در تکوّن فرزندان دقت لازم را به جای آورند؛ فی‌المثل پدر از کسب حلال به معاش بپردازد و از هر لقمه حرامی پرهیز کند تا نطفه و اسپرمی که مایه تکون اولاد است از راه صد در صد مشروع تهیه شده باشد قطعا زمینه فرزند صالح و سالمی را فراهم آورده زیرا لقمه و غذا نقش تعیین‌کننده‌ای دارد که نمونه آن را در زندگی دخت گرامی رسول اکرم صلی‌الله علیه وآله و سلم یعنی حضرت فاطمه زهرا علیهاالسلام ملاحظه می‌کنیم. پیامبر اعظم صلیاللهعلیهوآله دارای 4 دختر به نام‌های زینب، ام‌کلثوم، رقیه و فاطمه بود که همه آنها از یک مادر یعنی حضرت خدیجه کبری هستند. بزرگ‌ترین آنها زینب و کوچک‌ترین آنها فاطمه علیهاالسلام است اما مقام و مرتبه‌ای که فاطمه علیهاالسلام در عالم بشریت پیدا کرده و در نزد خود پیامبر اعظم صلی‌الله علیه وآله نیز از جایگاه خاصی برخوردار بوده، قابل مقایسه با هیچکس نیست که پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله نیز با او نه به عنوان یک فرزند بلکه به عنوان یک مقام عالیرتبه انسانی ملقب به انسیه حورا عمل می‌کرده است. قطعا جای سؤال است که منشأ این برتری و اعتلای مقام حضرت زهرا علیهاالسلام و بهترین زنان عالم‌شدن چه بوده است؟ پاسخ آن است که منشأ تکوّن و انعقاد نطفه او از عالم ملکوت و بهشت برین است و لذا او نیز انسان برین است. در روایات متعددی از قول رسول‌الله صلیاللهعلیهوآله نقل شده که فرمودند: هنگامی که به معراج رفتم به من از میوه‌های بهشتی خورانیدند و آن میوه‌ها منشأ تکون نطفه فاطمه علیهاالسلام شد و لذا هرگاه مشتاق بوی بهشت می‌شوم فاطمه را می‌بویم. (بحارالانوار/ج43/ص4و5)
لذا یکی از عوامل موثر در نیک سرشتی و انسان متعالی‌شدن، لقمه حلال است که وظیفه تهیه آن به عهده پدر و ولی فرزند است و طبعا شیری را که مادر به فرزند تزریق می‌کند آن نیز باید از لقمه حلال تهیه شده باشد زیرا شیر مادر و حالات او و عفت و پاکدامنی وی تاثیر بسزایی در سرنوشت و کمالات اولاد دارد.
امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب علیه‌السلام می‌فرماید: اُنظُروا مَن تُرضِعُ أولادَکُم؛ فَإِنَّ الوَلَدََ یَشِبُّ عَلَیهِ؛ دقت کنید که چه کسی فرزندان شما را شیر می‌دهد زیرا فرزند با شیر بار می‌آید و جوان می‌شود. ولذا نه تنها شیر در عقاید او اثر دارد که در هوش و فراست نیز مؤثر است که امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب علیه السلام پیوسته می‌فرمود: لاتسترضعوا الحمقاء فان اللبن یغلب الطباع و قال رسول الله صلی الله علیه وآله، لاتسترضعوا الحمقاء فان الولد یشب علیه– زن کوته فکر را برای شیر دادن انتخاب نکنید زیرا بر طبیعت و سرنوشت غلبه پیدا می‌کند و پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله فرمود زن کوته‌فکر را برای شیر‌دادن انتخاب نکنید زیرا اولاد بر آن بار می‌آید. ولذا نه‌تنها شیر در اعتقاد و اخلاق و خلاصه! سرنوشت اولاد اثر می‌گذارد که در اندام و زیبایی یا زشتی آن نیز مؤثر خواهد بود چنانکه شخصی به نام محمدبن مروان می‌گوید امام باقر علیه‌السلام به من فرمود: استرضع لولدک بلبن الحسان و ایّاک و القباح فانّ اللبن قد یعدی – برای شیر دادن فرزندت از شیر زیبارویان دایه بگیر و از زشت رویان برحذر باش که شیر، زمینه‌ساز است. بنابراین لقمه و شیر در سرشت و ظاهر اولاد و در خط مشی او از عوامل مؤثر است که نمونه عملی آن را در حال و گذشته فراوان می‌بینیم. در تکمیل نقش خانواده در تحقق جامعه مدنی به زوایای دیگر آن در بحث‌های بعدی اشاره خواهد شد.