در آغازین سال‌های فعالیت سینمای ایران، کارگردان‌ها و تهیه‌کنندگان هر یک خود را در زمینه نگارش فیلمنامه صاحب حق و نظر می‌دانستند و هیچکدام فیلمنامه را به‌عنوان بخشی فنی و تخصصی به رسمیت نمی‌شناختند و با توجه به اینکه از همان آغاز داستان فیلم‌های ایرانی از روی فیلم‌های عربی، هندی و ترکی رونویسی یا حداکثر از پاورقی‌های ترجمه شده مجلات تقلید می‌شد، این سوال در ذهن افراد صاحب‌نظر شکل گرفته بود که چرا از گنجینه ادبیات کلاسیک ایران یا قصه‌های عامیانه ایرانی در نگارش فیلمنامه‌ها استفاده نمی‌شود. برخی بر این اعتقادند که ادبیات کلاسیک ایرانی داستانی نیست و اگر هم شکل داستانی به خود می‌گیرد، فاقد شخصیت‌پردازی کامل است.
این عقیده هم غلط و هم درست است. غلط است، چون نمی‌توان به طور مثال داستان‌های حماسی شاهنامه را نادیده گرفت و درست است، چون این داستان‌ها برای سینما نوشته نشده‌اند.
البته شاهنامه آنقدر تصویری است که می‌توان کتاب را باز کرد و فیلم را کلید زد. در واقع اگر قصوری در این زمینه وجود داشته باشد، از ناحیه سینماگراني است که به متون کهن مراجعه نکرده‌اند. از همین شاهنامه، مگر جز قصه رستم و سهرابش که چند بار مورد استفاده نمایشی واقع شده، بخش‌های دیگرش را کسی به‌عنوان مایه اصلی کار داستانی مورد استفاده قرار داده است؟ غصه می‌خورم که جواب منفی است؛ تهیه‌کنندگان، کمبود سرمایه را بهانه می‌کنند و خود را تبرئه.
از حدود یک‌هزار و 250 فیلمی که از آغاز سینما تا انقلاب اسلامی در ایران تهیه شده، فقط 30 فیلم مبتنی بر داستان‌های حماسی و کهن ساخته شده‌اند که بیش از نیمی از آنها را اسماعیل کوشان ساخته است که اگر او هم زمین وسیع استودیوي «پارس فیلم» را نداشت،هرگز موفق به ساختن همین نمونه‌های ناقص و ابتر نمی‌شد. فیلم‌های ساخته شده در استودیو پارس‌فیلم با استفاده از برج و باروهای ساخته شده در استودیو و لباس‌هایی بدون تاریخ که فقط ظاهرا لباس آبا و اجدادی ما بوده‌اند، به خورد تماشاچی مشتاق داده می‌شد.
لباس حسین کردشبستری و امیر ارسلان نامدار همان لباسی بود که شیرین و فرهاد و یوسف و زلیخا نیز پوشیده بودند!
کتاب‌هایی که بافت سینمایی داشتند البته کم بود اما نویسندگانی هم بودند که می‌شد از آثار آنها اقتباس‌های موفقی در سینما صورت بگیرد که متاسفانه نام اغلب آنها در فهرست اسامی افراد مخالف حکومت وقت بود و تهیه‌کنندگان میلی به سرمایه‌گذاری روی آثار آنها نداشتند. این هراس هم همیشه وجود داشت که فیلم‌های اقتباس شده از روی آثار کهن، با ذائقه تماشاچی ایرانی که از سوی فیلم‌های وارداتی به نوعی هدایت شده بود، سازگار نباشد. بنابراین تهیه‌کنندگان از میان آثار کهن و قصه‌های عامیانه، باز کشش بیشتری به آثار فولکلور نشان می‌دادند. فیلم «حسن کچل» محصول آن سال‌هاست که با نگرشی به بازار و سلیقه مخاطب ساخته شده بود.
در این میان نویسندگانی بودند که آثارشان بیشتر مورد توجه مردم بود و جمعیت آن زمان که تمایل و وقت و حوصله بیشتری برای مطالعه داشتند با آثار آنها آشنا بودند. مثل صادق هدایت که داستان‌هایش از شهرت و اعتبار فراوانی برخوردار بود و خوانندگان نسبت به نوشته‌های او تعصب داشتند و تعصب آنها مانعی بود سر راه جرات کارگردان‌ها برای اقتباس از داستان‌های او. مسعود کیمیایی در چنین جوی «داش‌آکل» را ساخت در واقع می‌توان گفت داش‌آکل را کیمیاییزه کرد که متاسفانه اصلا با خود قصه قابل قیاس نیست. البته نباید فراموش کرد که اقتباس ممکن است از یک درصد تا صددرصد با اصل اثر فرق یا تشابه داشته باشد. در مقابل داش‌آکل مسعود کیمیایی، آربی آوانسیان برای اقتباس از کتاب «شوهر آهوخانم» آنچنان وسواسی به خرج داد که تهیه‌کننده، کارگردان را عوض کرد. آوانسیان می‌خواست فیلمی پنج ساعته بسازد و عقیده داشت در این کتاب علی‌محمد افغاني نه فقط یک قصه، بلکه بخشی از تاریخ ایران را به رشته تحریر درآورده است که این تاریخ شامل تاریخ سیاسی و اجتماعی بود. عقیده آوانسیان کاملا درست بود ولی باید به تهیه‌کننده هم حق داد، اینجاست که ارزش حضور یک فیلمنامه‌نویس مسلط بر حرفه، معلوم و کمبود چنین متخصص‌هایی احساس می‌شود زیرا فیلمنامه‌نویس فرد واسط میان ادبیات و سینماست که می‌تواند و باید با حفظ فضای قصه آن را به زبان سینما بنویسد.
نوع دیگری از اقتباس در سینمای ایران وجود داشت که همان کپی‌کاری از روی فیلم‌های دیگر و معمولا از فیلم‌های ترکی، هندی و عربی بود. تهیه‌کننده، فیلم اصلی را داشت و می‌خواست و حکم می‌کرد که فیلمی بر اساس آن ساخته شود و این راحت‌ترین نوع اقتباس بود چون با توجه به فضای مشابه فیلم‌های اصلی، برگرداندن قصه آنها کار ساده‌ای بود.
مهم‌ترین اقتباس ادبی در سال‌های پیش از انقلاب که حرف و سخن فراوانی درباره‌اش وجود داشت و هنوز هم می‌توان درباره‌اش حرف زد، فیلم «تنگسیر» ساخته امیر نادری است که براساس کتاب تنگسیر نوشته صادق چوبک بر پرده سینما جان گرفت. قصه «زائرمحمد» را چوبک به زیبایی در کتاب نگاشته است و به همان زیبایی صحنه‌ای را که در شش سالگی دیده، تعریف می‌کند. این توصیف آنقدر جذاب است که نمی‌توان از آن گذشت.
صادق چوبک چنین می‌گوید: «در سن شش‌سالگی، توی‌کوچه، توی محله دودشتی بازی می‌کردم که این زائرمحمد وقتی که 2 نفر را کشته بود یعنی سیدکریم را توی بازار کشته بود و شیخ ابوتراب، این اومد از پهلو خونه ما رد شد. من تو کوچه بازی می‌کردم دیدم که، دیدمش خیلی خوب دیدمش که این جلو هست و یک 15-10 نفر آدم پشت سرش دارن راه میرن. رفت و من اصلا نفهمیدم چی بود، چی شد. اون چند نفری که آخر میومدن گفتن: آدم کشته. من وحشت کردم. رفتم توی خونه، تو خونه که رفتم، دیدم که اهل خونه ما که اتفاقا عده‌شون هم خیلی زیاد بود، چند تا عمه و چند تا زن و چند تا کلفت و چند تا فلان فلان، اینا همه از این آدم تعریف می‌کردن و من تعجب کردم که این چطوری آدم کشته و اینا همه ازش تعریف می‌کنن. خلاصه...خرده خرده شنیدم که ظلم بهش کردن و این همینطور تو ذهن من موند».
صادق چوبک نیم‌قرن بعد این خاطره را به صورت کتابی به‌یادماندنی نوشت و کتاب تنگسیر برای همه ما به یادگار ماند. علی عباسی که یکی از بهترین تهیه‌کنندگان آن زمان بود، با ابراز علاقه به ساخت این کتاب به صورت فیلم، به فیلمنامه‌ای رسید که ابراهیم وحیدزاده براساس کتاب تنگسیر نوشته بود و امیر نادری فیلم را کارگردانی کرد و فیلم هم انصافا فیلم خوبی شد. اما صادق چوبک هرگز فیلم را دوست نداشت، هرگز امیر نادری را نبخشید و از تمام بخش‌های فیلم ناراضی بود. امیر نادری گفت: «من تنگسیر چوبک را از صافی ذهن و قلب خود گذراندم».
اما در نظر چوبک این جمله برای تبرئه امیر نادری کافی نبود. چوبک که خود اهل بوشهر بود به لباس، لهجه مردم، طراحی صحنه و موسیقی فیلم نیز معترض بود. شاید آشنا نبودن به فن طراحی صحنه و لباس در زمان ساخته شدن فیلم، تنها دلیلی بود که از طرف تهیه‌کننده و کارگردان ارائه شد؛ دلیلی که اگرچه لازم بود اما کافی نبود یا حداقل با انتظارات امروز تماشاگر ایرانی جور درنمی‌آید. تنگسیر یکی از مهم‌ترین اقتباس‌های سینمایی در سینمای قبل از انقلاب ایران است. «شازده احتجاب» و «شوهر آهوخانم» نیز 2 اثر اقتباسی مهم به‌شمار می‌آیند که از ادبیات وام گرفته شده‌اند. شاخه دیگری از اقتباس در سینما که در دوران پیش از انقلاب پر و بال گرفت و در واقع می‌توان نام آن شاخه را اقتباس از ساعدی گذاشت، اقتباس از نمایشنامه‌ها بود که تعداد کثیری از نوشته‌های زنده‌یاد دکتر غلامحسین ساعدی به فیلم تبدیل شد. «گاو»، «آرامش در حضور دیگران»، «دایره مینا» و... از این دست هستند. شاید بتوان مدعی شد که ارتباط تئاتر و سینما در دوره‌ای از تاریخ معاصر به‌شدت رایج شد که حاصل آن ساخته شدن فیلم‌هایی با چارچوب داستانی محکم و مضامین تفکربرانگیز و به‌یادماندنی است.
پس از انقلاب نیز کارگردان‌های صاحب‌نام قدیمی با تکیه بر اقتباس، فیلم‌های بسیار دیدنی را به گنجینه سینمای ایران افزودند. «ناخدا خورشید»، «اجاره‌نشین‌ها»، «سارا»، «لیلا»، «پری» و... محصول این دوره تاریخی هستند. شاید اقتباس تنها راه بقای سینمای ایران در داخل باشد زیرا قصه‌گویی و سرگرم کردن نخستین وظیفه سینماست؛ وظیفه‌ای که برخی سینماگران ما به راحتی آن را فراموش می‌کنند.
* فیلمنامه‌نویس