«وصل نیکان» جزو فیلم‌های تلخ من است
حاتمیکیا در ابتدا با بیان اینکه نزدیک به 10سال است «وصل نیکان» را ندیده، گفت: این فیلم جزو فیلم‌های بشدت تلخ من است چراکه در موقع ساخت آن بسیار عصبی بودم و نوعی حس لجبازی در درونم وجود داشت. در آن هنگام حسی نسبت به شهر داشتم و می‌خواستم این حس را بروز دهم. در آن دوران تعریف منطقه برای ما در دو قسمت شهری و جبهه‌ای خلاصه می‌شد.
او ادامه داد: «وصل نیکان» از جمله فیلم‌هایی بود که از نظر قصه، طی ساخت دچار شک شدم و این شک چیزی بود که آن زمان ارزش داشت. در آن هنگام سینما تنها متاع اقتصادی و گیشه‌ای نبود، بلکه حوزه‌های هنری آن به ما اجازه می‌داد که کارت شخصی‌مان را حتی در طول ساخت فیلم به همراه داشته باشیم. حاتمیکیا یادآور شد: به‌خوبی به یاد دارم که در سکانس آخر این فیلم دچار نوعی شک شدم و به نوعی جلوی فیلمبرداری را گرفتم تا پایان دیگری برای آن رقم بزنم، چرا که هنگامی که ایمانم را نسبت به کاری از دست بدهم، دیگر حتی قادر به ضبط یک فریم هم نخواهم بود.
حکایت فیلم «دعوت»
سپس در بخش دیگری از این نشست ابراهیم حاتمیکیا در پاسخ به سوالی که در ارتباط با معماری و فضای شهری در فیلم «دعوت» ساخته اخیرش مطرح می‌شد، گفت: در آن فیلم قصد داشتم قصه پنج تا شش خانواده را بیان کنم که هریک از این خانواده‌ها دارای یک هویت مشخص هستند که بخشی از این هویت در مکان شکل می‌گیرد، لذا خیلی آگاهانه سعی داشتم که در این فیلم به طبقه‌بندی افراد بپردازم و در فیلم تفکیک ایجاد کنم. این تفکیک‌ها اکثرا با معماری بیان شده و شاید شهر در آن، خیلی همچون فیلم «وصل نیکان» که شهر در آن یک آیکون اصلی است، در فیلم «دعوت» اینگونه مطرح نشده است. او با اشاره به اپیزود حذف شده از فیلم «دعوت» بیان کرد: در آن اپیزود، مختصات شهری بیشتر مدنظر قرار گرفته است و شاید در عرضه خانگی این فیلم، این اپیزود نیز به اپیزود‌های قبلی اضافه شود. این کارگردان خاطرنشان کرد: در زمان ساخت «وصل نیکان» خیلی قدرت فهم بچه‌های شمیران را نداشتم و در آن بیشتر به محلاتی پرداختم که آنها را درک کرده بودم و با آنها ارتباط نزدیک داشتم و نکته اصلی آنکه در گذشته این محلات دارای نوعی هویت خاص بودند و به خوبی می‌شد ویژگی‌های شخصیتی افراد را در اثر محل زندگی و خانه آنها به تصویر کشید، اما امروزه تمام شهر را آپارتمان‌ها گرفته و من به شخصه نمی‌توانم هیچ‌گونه هویتی به این آپارتمان‌ها بدهم. او همچنین عنوان کرد: پس از فیلم «دعوت» و بعد از جلساتی که با محمدرضا بهشتی داشتم، متوجه شدم که باید بیشتر به این بحث پرداخت، چراکه اکنون هویت شهر به‌گونه‌ای نیست که دیگر از روی آن بتوان افراد را از یکدیگر تفکیک کرد و شناخت.
برای دوره «وصل نیکان» حسرت می‌خورم
کارگردان «از کرخه تا راین» در بخش دیگری از این نشست هم در پاسخ به سوالی که می‌گفت حاتمی‌کیای آن روزها اکنون کجاست؟ عنوان کرد: در زمان ساخت فیلم‌های «وصل نیکان»، «مهاجر» و «دیده‌بان» به آزاد‌ترین و راحت‌ترین شکل ممکن فیلم ساختم. در آن زمان فرمانده به من گفته بود یا حق نداری در سینما کار کنی یا باید پول آن را به حساب ما بریزی. به همین دلیل من بسیار آزاد و راحت کار کردم و اکنون برای آن فضا خیلی حسرت می‌خورم.
او گفت: اکنون شرایطی پیش آمده است که باید برای بقای خود بجنگیم. کارگردان‌های تازه‌نفس وارد میدان شده‌اند و تو باید حرف تازه‌ای داشته باشی. از سوی دیگر نیز خیر‌خواهان دست تو را می‌بندند و در نهایت اوج این مسائل را در فیلم «آژانس شیشه‌ای» می‌بینیم که حتی به من اسلحه نمی‌دهند یا در شرایطی به ما مهمات می‌دادند که بنا به سلیقه آنها نگاه کنیم و حال آنکه من نمی‌خواستم به آن شیوه نگاه کنم. این کارگردان ادامه داد: شرایط فعلی من مانند فردی است که تازه از خواب بیدار شده و هنوز به‌طور واضح خود را نیافته است. من در چنین شرایطی قرار دارم و نمی‌توانم حدود خود را به وضوح دریابم. این مساله نیز ربطی به خود من ندارد و برگرفته از کل جامعه است و از جای دیگری نشأت می‌گیرد. کارگردان «آژانس شیشه‌ای» همچنین عنوان کرد: امروز برای رسیدن به این مراسم، از ترس ماندن در ترافیک مدام از کوچه پس‌کوچه آمدم و مدام راهم را دور کردم تا به مقصد برسم. اکنون شرایط فیلمسازی نیز دقیقا به همین شکل درآمده است. تازه من شکر خدا، از افرادی‌ام که خود مدعی هستم تا حدی علمی نگه داشته‌ام اما واقعیت آن است که مدت‌هاست دیگر آن لذتی که از ساخت فیلم می‌بردم، وجود ندارد. او ادامه داد: خدا را شکر هیچگاه فیلمسازی به‌عنوان مساله‌ای درآمد‌زا مورد نظرم نبوده است، اما اکنون بعد از ساخت این همه فیلم و سریال، حتی اگر یک سال نتوانم فیلم بسازم، کمیتم لنگ خواهد بود. در صورتی که یک فیلمساز فرنگی دو فیلم می‌سازد و حداقل زندگی خود را می‌چرخاند. من ابتدا می‌گفتم که مهم نیست اما به هرحال زندگی خرج دارد، البته این حرف‌های من به آن معنا نیست که بخواهم به فیلم «دعوت» ایراد بگیرم. من این فیلم را خیلی دوست دارم، اما به هرحال اینها مشکلات کار و پیچ و خم‌هایی است که فیلمساز را از آرامش خارج می‌کند.
دلتنگم که فیلم جنگی بسازم
حاتمیکیا همچنین اظهار کرد: از زمانی که تشکیلات هوشیار شد که فیلم‌های جنگی را هدفدار کند، این بلا به سر ما آمد و نتیجه این هدفداری، فیلم‌ها و سریال‌هایی شد که همه‌ساله در هفته دفاع مقدس می‌بینیم.
او بیان کرد: هنوز هم اگر مدیران به من بگویندکاری با تو نداریم و هر آنچه را هم که بخواهی در اختیارت قرار می‌دهیم، من فیلم جنگی خواهم ساخت و انتظارات من از آنها هم قطعا چیز عجیب و غریبی نخواهد بود. من هیچگاه از آنها انتظار نخواهم داشت که به من F14 بدهند، هرچند که در فیلم برخی دوستان هست اما من خود هیچگاه اجازه نمی‌دهم که این اموال بیت‌المال در فیلم من باشد.
این کارگردان ادامه داد: من بشدت برای ساخت فیلم جنگی دلتنگم، اما به همان اندازه که دلتنگم، کینه هم هستم و اگر روزی پس از آنکه فیلمی ساختم عزیزی بخواهد به من بگوید که روی قسمتی از آن خط بکش، برایم بسیار سخت خواهد بود. این مساله به قدری برایم سخت است که حتی جرات نمی‌کنم به طرف این موضوع بروم و عطای آن را به لقایش بخشیده‌ام.
سینما محاکات من است با زمان
حاتمیکیا در بخش دیگری از این نشست هم در توضیح به سوالی که مبنی بر تفاوت 180 درجه‌ای آثار اخیرش با دیگر آثارش مطرح شده بود، به شوخی گفت: شاید اگر کمی این درجه را کم و زیاد کنیم درست شود. خدا را شکر طی این سال‌ها، سینما محاکات من بود با زمانه‌ام. من در این زمان و در این فضا زنده‌ام و نفس می‌کشم و همه اینها در فیلم من نیز دیده می‌شود. من از انسان حرف می‌زنم و شاید یکی از دلایلی که موجب موفقیت آثار من در میان مردم شده، همین مورد باشد. او همچنین عنوان کرد: گاه عده‌ای به من می‌گفتند که تو شعارگوی نظام هستی. من در پاسخ این افراد می‌گویم که اصلا بلد نیستم که طبق قاعده کار کنم. واقعیت آن است که من بر اساس آنچه فکر می‌کنم فیلم می‌سازم. حاتمیکیا در پاسخ به این نکته که زمانی در آثار او حرف اول و آخر را «پدر» می‌زده و اکنون در فیلم‌های او، این نسل جوان است که حرف می‌زند، توضیح داد: اکنون شرایط سنی من نیز تغییر کرده و بچه‌های من بزرگ شده‌اند و ترجیح می‌دهم بیشتر آنها حرف بزنند. این مسائل برگرفته از فعل و انفعالات ما در جامعه است و به هیچ عنوان نفی گذشته نیست و اگر نخواهیم از این حرف برداشت سیاسی داشته باشیم، هیچ ابایی ندارم که بگویم روزی به آن شیوه فکر می‌کردم و اکنون طرز فکر من اینگونه شده است و اکنون، من به غیر از ذات احدیت ممکن است که به همه‌چیز شک کنم. اکنون خاکریز‌های جنگ ریخته شده و ملت ایران و عراق نیز رابطه‌ای دوستانه یافته‌اند، پس من فیلمساز چگونه می‌توانم این تغییرات را نبینم.
من فیلمسازم و حق دارم هرگونه که دلم می‌خواهد فیلم بسازم
حاتمیکیا در بخش دیگری از این نشست هم در ارتباط با برخی صحبت‌های منتقدان هنگام اکران «دعوت» اظهار کرد: بحثی که در زمان این فیلم با منتقدان پیدا کردم، آن بود که من فیلمسازم و حق دارم آنگونه که دلم می‌خواهد فیلم بسازم. من تاکنون راهی را پیش رفته بودم که نوعی تعریف از من داده بود. من فیلمسازم و به اعتبار فیلمسازی این اجازه را دارم. این مانند پدری است که اگر همه کودکان او سفید‌پوست باشند، همه به محض دیدن فرزند سیاهپوست او اعتراض می‌کنند. حرف من این است که باید کمی به افراد فرصت بدهید. او همچنین عنوان کرد: من فیلمساز باید به خود اجازه دهم که فاز‌های دیگر را نیز امتحان کنم. «دعوت» هم فیلمی مبتذل نبوده و حتما حرفی برای گفتن داشته است. حال ممکن است این حرف از نظر کسی که مرا تعقیب می‌کند، نشانگر من نباشد و آن هم به آن دلیل است که تازه وارد این فضا شده‌ام و قطعا این کار در ابتدا سخت است و من در حال آزمون و خطا هستم. البته من به تماشاگر هم حق می‌دهم که بگوید نباید این‌کار را می‌کردی، اما آن به این معنا هم نیست که دیگر چنین فیلم‌هایی نسازم. من در حال امتحان‌کردن دایره‌های اطراف خود هستم که حال یکی از آنها «دعوت» شده است. حاتمیکیا افزود: ممکن است من در فیلم‌های دیگرم به مسائل دیگری نیز بپردازم اما نکته مهم آنکه، درد بی‌درمان ما آن است که همه چشم‌ها به طرف ماست، در حالی که باید علت‌ها را در جای دیگری جست‌وجو کنیم، لذا من را از جامعه جدا نکنید چرا که فیلمساز همواره با مشخصات جامعه فیلم می‌سازد.
این کارگردان در ادامه این نشست با اشاره به اینکه «دعوت» فیلم حاتمی‌کیای سال 87 است، خاطرنشان کرد: مرا از جامعه جدا نکنید. من با مشخصات جامعه‌ام فیلم می‌سازم و اکنون حال خوشی ندارم اما حداقل سعی دارم که صورت خود را با سیلی سرخ نگاه دارم. پس شما چرا فیلمسازی را که به گفته خود شما واکنش‌های او برگرفته از جامعه است، از جامعه جدا می‌کنید و به‌طور مستقل مورد تحلیل قرار می‌دهید. پس به من به‌عنوان یک فیلمساز حق بدهید که حوزه‌های دیگر را هم امتحان کنم. این کارگردان همچنین عنوان کرد: هنگامی که من فیلم جنگی می‌ساختم، همواره به من می‌گفتند که چرا دست نمی‌کشی و حال هم که به سبک دیگری فیلم ساخته‌ام، باز به من می‌گویند چرا اینگونه است و همواره به من می‌گویند چرا جور دیگری فیلم نمی‌سازی. من که سینمای جنگ را سه‌طلاقه نکرده‌ام، قطعا معضلات و مشکلات متعددی در پی جنگ در جوامع ایجاد می‌شود و من هریک از این مشکلات را که احساس کنم زمان بیان آن رسیده بیان خواهم کرد.
خدا روزی را نیاورد که سینما ناندانی‌ام شود
این کارگردان سینما در بخش دیگری از صحبت‌هایش هم در پاسخ به سوالی که جویای خلاقیت فیلمساز شده بود، گفت: متاسفانه در حال حاضر تحمل سیستم کم است و این سیستم در پی آن است که زود نتیجه بگیرد. در این میان متاسفانه حرمت‌ها هم نگه داشته نمی‌شوند و این مساله، انسان را دچار ترس می‌کند. من هم می‌دانم که تبعات جنگ تازه پس از آن نمایان می‌شود و هنوز هم سینمای جنگ را تعطیل نکرده‌ام اما من براساس زمان فیلم می‌سازم و هدفم این نیست که تنها فیلمی بسازم. او ادامه داد: هیچگاه سینما را به چشم نان‌دانی نگاه نکرده‌ام و خدا هم چنین روزی را نیاورد. من تنها چیزی را به تصویر می‌کشم که به آن فکر می‌کنم و در این میان زمان نیز نقش مهمی ایفا می‌کند. در این نشست شاد‌مهر راستین، فیلمنامه‌نویس و منتقد سینما که مسؤولیت اجرای نشست را برعهده داشت، موضوع اعتراض را تم مشترک تمام آثار حاتمیکیا برشمرد و با اشاره به برخی مشکلات که در زمینه تایید فیلمنامه‌ها و دیگر مسائل وجود دارد، گفت: اکنون عده‌ای به تنظیم ولوم فیلم‌ها پرداخته‌اند و نتیجه آن هم این می‌شود که فیلم‌هایی خنثی ساخته می‌شود و فیلمساز به جای آنکه با لذت به ساخت فیلم بپردازد و روی آن تعصب داشته باشد، همواره حسرت می‌خورد. این در حالی است که هدف این مدیران و افراد نیز خیرخواهانه است اما به نظر می‌رسد آنها از این مشکل غافلند.