به عنوان دبیر جشنواره فیلم فجر، ویژگی‌ها و نقاط تمایز بیست و هفتمین دوره با دوره‌های قبل و جشنواره‌های مشابه را چه می‌دانید؟
جشنواره‌ای که امسال از 12 تا 22 بهمن ماه توفیق برگزاری آن را داریم مانند جشنواره سال گذشته، در دو بخش مستقل سینمای بین‌الملل(طی 4 روز اول جشنواره) و سینمای ایران (در 7 روز باقی‌مانده جشنواره) برگزار می‌شود. اما نکته‌ای که در این دوره در تنظیم جداول پخش و برنامه‌ریزی‌های جشنواره لحاظ شده، این است که امکان تماشای تمامی آثار سینمای ایران و جهان برای علاقه‌مندان فراهم شده است. از طرف دیگر در بخش مسابقه سینمای بین‌الملل، 7 فیلم برگزیده از سینمای ایران حضور خواهند داشت تا نیمه نخست جشنواره صرفاً محدود به آثار خارجی نشود و مخاطبان جشنواره بتوانند آثار منتخب سینمای ایران را هم در بخش بین‌الملل تماشا کنند.
اما مهم‌ترین وجه تمایز جشنواره بیست و هفتم نسبت به دوره‌های گذشته، اختصاص بخشی مستقل به نام «ویدئو سینما» برای آثار بلند ویدئویی است که این امر با نیت ایجاد تفکیک منطقی میان دو فرمت «سینمایی» و «ویدئویی» صورت گرفته است.
درباره این وجه تمایزی که به آن اشاره کردید، انتقاداتی مطرح می‌شود مبنی بر اینکه «آیا می‌توان یک اثر ویدئویی را در جشنواره سینمایی داوری کرد؟» کما اینکه صداوسیما خود جشنواره‌های مستقل دیگری را برای داوری این گروه از تولیدات در نظر گرفته‌است.
پاسخ این انتقاد که در برخی از جراید نیز طرح شده، این است که اولاً «آثار ویدئویی» تا پیش از این هم در جشنواره فجر حضور داشته‌اند، اما حضوری غیر حرفه‌ای، به این معنی که فیلم ویدئویی فارغ از اینکه در صداوسیما تولید شده باشد یا در بخش خصوصی، وارد جشنواره می‌شده و با تبدیل به فرمت 35 میلیمتری مورد داوری قرار می‌گرفته و جوایز اصلی بخش سینمای ایران را هم از آن خود می‌کرده است!
به عنوان نمونه، جشنواره سال 85 را می‌توان مثال زد. با مراجعه به برگزیدگان آن دوره خواهید دید جوایز برتر به فیلم‌هایی رسید که با فرمت ویدئویی تولید و پس از تبدیل به فرمت 35 میلیمتری به جایگاه برتر رسیده‌اند؛ این مساله زنگ خطری برای سینما بود. در همین راستا و برای حفظ و صیانت از سینما بود که در این دوره بخش ویدئو سینما را مستقل برگزار کردیم.
چرا آثار ویدئویی به طور کامل از جشنواره فیلم فجر حذف نمی‌شوند تا در یک میدان مستقل مورد داوری و قضاوت قرار بگیرند؟
اصولاً در دنیای امروز، فناوری به سویی پیش رفته که مرز میان «ویدئو» و «سینما» بسیار باریک شده است. امروز سینما به سمت و سویی می‌رود تا همه چیز روی «هارد دیجیتال» ضبط و کم‌کم «نگاتیو» حذف شود؛ حتی شاید تا زمان معین دیگری «پوزیتیو» هم حذف شود. خب وقتی فناوری به این سو می‌رود ما هم خیلی نمی‌توانیم مرزها را در نظر بگیریم. ضمن اینکه حضور و تبدیل بیش از 10 فیلم ویدئویی در دوره‌های گذشته جشنواره فجر، یک واقعیت موجود بوده‌است.
از طرف دیگر بحث مزیت‌های موضوعی نیز وجود دارد. بالاخره آثاری هستند که به صورت ویدئویی تولید می‌شوند اما با توجه به مزیت موضوعی باید روی پرده نمایش داده شوند.
همه اینها در کنار هم دلیل حضور آثار ویدئویی در جشنواره فجر بوده‌است که اگرچه قبلاً این حضور نظام‌مند نبوده ولی در این دوره این اتفاق افتاده‌است. این مجزا شدن، هم تکریم فرمت ویدئو است و هم حفظ و صیانت از سینمای 35 میلیمتری حرفه‌ای.
برگردیم به سوال اول؛ از ویژگی‌های جشنواره بیست و هفتم چیزی از قلم نیفتاد؟
به مناسبت سی‌امین سالگرد انقلاب اسلامی ایران، در این دوره نگاه ویژه‌ای به آثاری که با موضوع انقلاب اسلامی تولید شده، داشته‌ایم و تعداد فیلم‌های به نمایش درآمده در این حوزه قابل توجه خواهد بود چرا که جوانان كنوني وقایع انقلاب را به خاطر ندارند و فکر می‌کنیم این وظیفه سینماست که راوی شرایط پیش، حین و بعد از انقلاب اسلامی ایران باشد.
حضور شکل جدیدی از تولیدات حرفه‌ای در سینمای ایران، که به استانداردهای جهانی نزدیک شده و اصولاً برای مخاطب جهانی تولید می‌شود در این دوره جشنواره، قابل توجه خواهد بود که نمونه آن، فیلم «ملک سلیمان» است.
مرور آثار و توجه به کارنامه فیلمسازان جهانی، دیگر نقطه تمایز جشنواره امسال است که در این زمینه قصد داشتیم حضور هالیوود را خیلی پررنگ نبینیم و بیشتر به سمت سینمای فرهنگی اروپا و سینمای متفاوت شرق و آسیا برویم. مرور سینمای آلمان و کره بعد از سال 2000 میلادی از نمونه‌های این توجه ویژه است. در کنار این بخش‌ها، ما امسال بحث غزه را هم داریم که سعی می‌کنیم در قالب نمایش چند فیلم، همدردی خود را با مردم فلسطین ابراز کنیم.
یکی از ویژگی‌های خوبی که به آن اشاره کردید برنامه‌ریزی اکران‌ها بود و اینکه اگر کسی تمایل به تماشای همه آثار داخلی و خارجی داشته باشد این امکان برایش فراهم خواهد بود اما در دوره‌های گذشته بویژه در سالن مطبوعات که مرکزیت پوشش رسانه‌ای جشنواره را عهده‌دار بود، شاهد تغییر و تحولات آنی و حتی برنامه‌ریزی روزانه اکران‌ها بودیم. آیا می‌توان با تأکید گفت که امسال چنین مشکلی وجود نخواهد داشت؟
پارسال مقررات جشنواره کمی دیر اعلام شد البته همه کار دست ما نبود، همه چیز به نوعی عقب افتاد و همین کیفیت نهایی که شما دیدید با یک مدیریت بسیار پیچیده حاصل شد؛ در غیر این صورت همین فیلم‌ها نیز آماده نمی‌شد!
اما امسال همه چیز در وقت مقرر و حتی زودتر از زمان پیش‌بینی شده آغاز شد به همین دلیل، در کنار تنوع موضوعی و ساختاری آثار، شاهد کمترین تغییر ممکن در جدول نمایش‌های جشنواره خواهیم بود و معتقدم در مواردی، جشنواره بیست و هفتم می‌تواند به الگویی برای برنامه‌ریزی دقیق تبدیل شود.
نکته دیگری که در دوره گذشته شاهد تبلیغات بسیاری روی آن بودیم، برگزاری همزمان جشنواره در مراکز استان‌های دیگر بود. امسال با وجود اینکه این اقدام در حال پیگیری است اما تبلیغ چندانی روی آن صورت نگرفت. آیا سیاست و اصرار فارابی برای تحقق این برنامه کمرنگ‌تر شده است؟
این اصرار فارابی نیست، بلکه اصرار مراکز استان‌هاست چرا که این کار در عین اینکه از افتخارات جشنواره محسوب می‌شود کاری بسیار دشوار است. شهرستان‌ها و مراکز استان‌ها به دلیل عشق وافر به سینمای ملی، متحمل این زحمت می‌شوند که ما هم استقبال می‌کنیم. اما امسال از آن جهت که برنامه‌ها نهایی نشده بود در اعلام اخبار تعجیل نشد.
امسال چه مراکزی میزبان جشنواره هستند؟
امسال شیراز و مشهد مراکزی هستند که مراحل عقد قراردادشان پیگیری شده و یکی دیگر از مراکز هم درخواست داده است. اما برای بیش از سه مرکز، به دلیل تعداد کپی فیلم‌ها، امکان پشتیبانی وجود ندارد.
کمی از دوره بیست و هفتم فاصله بگیریم. درباره نفس برگزاری جشنواره فجر انتقادی مطرح می‌شود که با توجه به سیطره روزافزون فارابی در بخش تولید آثار (که اتفاقاً از افتخارات شما در این دوره هم عنوان شده است) و همچنین ایفای نقش به‌عنوان متولی اصلی جشنواره فجر، گویی دوری به وجود می‌آید که فارابی در طول سال تولید و در پایان سال از فعالیت‌های خود تقدیر می‌کند، آیا چنین انتقادی می‌تواند وارد باشد؟
این انتقاد می‌تواند مطرح باشد اما فراموش نکنید که فارابی از ابتدا برای حمایت از سینمای ایران تعریف شد نه برای چیز دیگری.
بخشی از سینمای ایران که مشهور به «سینمای بدنه»است نیازی به حمایت آنچنانی ما ندارد و تنها با تهیه دوربین و نگاتیو از کانال فارابی، فرمول مالی خودش را در پروسه تولید پیگیری می‌کند، پس از نظر منطقی برای این بخش از آثار، مهم نیست که فارابی وامی به آنها اختصاص بدهد یا نه، البته درخواست می‌کنند اما چندان نیازی به وام‌های حداقلی ما ندارند.
در کنار اینها نیز فیلم‌های فرهنگی‌ای تولید می‌شود که برای گیشه ساخته نشده‌اند، اما تولیدشان برای سینمای کشور مفید است و با حضور بین‌المللی می‌توانند توفیقاتی را رقم بزنند.
با توجه به این تقسیم‌بندی، بنیاد فارابی هیچگاه موظف به حمایت علی‌السویه از همه تولیدات سینمای ایران نبوده و براساس تشخیص فرهنگی خود، حمایتش را به آثار مختلف تخصیص داده است. پس این تصور که فارابی خودش تولید نداشته باشد و تنها به دیگران وام بدهد، زمانی می‌تواند صحیح باشد که ما مطمئن باشیم تمامی اولویت‌های موضوعی، که دغدغه مدیریت فرهنگی کشور و فارابی است می‌تواند دغدغه بخش خصوصی هم باشد. اما به هر دلیل که این دغدغه مشترک (شاید به دلیل میل سینما به مقوله اقتصاد) وجود نداشته باشد، معادلات تغییر می‌کند.
آنچه امروز به نظر می‌رسد این است که بعضی فیلم‌ها که از نظر اولویت‌های ملی و منطق سینمایی، تولیدشان کاری ضروری است، اگر توسط فارابی تولید نشوند، تولیدکننده دیگری نخواهند داشت. پس باتوجه به اینکه در حوزه «سینمای ملی» برخی اقدامات و تولیدات ضروری است، اگر بخش خصوصی دغدغه ورود به این عرصه را ندارد، منطقی است که فارابی خودش اقدام به تولید این آثار کند.
در اهدای جوایز و سیمرغ هم فارابی این ملاحظات را رعایت می‌كند؟
نه، اصلاً چه کسی مدعی است که فارابی به خودش جایزه می‌دهد؟ سال‌های متمادی پیش آمده که فارابی تولیداتی را درجشنواره داشته اما جوایز اصلی را نگرفته است. سال گذشته یک فیلم دفاع مقدس که توسط بنیاد فارابی تولید شده بود معترض بود که چرا به من جایزه نداده‌اید و به فیلم دیگری جایزه داده‌اید که جای دیگری آن را تولید کرده‌است.
پس در بحث تقدیرها، فارابی مطلقاً بخشی‌نگر عمل نمی‌کند، کمااینکه نیازی هم ندارد که به خودش جایزه بدهد. درعین حال فارابی با برگزاری جشنواره و تقدیر از آثار برگزیده در مجموع می‌تواند مدیریت سینمای ایران را برای یک سال چالاک‌تر کرده و مسیر یکساله سینمای ایران را ریل‌گذاری کند، فکر می‌کنم از این نظر جشنواره فیلم فجر بی‌نظیر است.
در راستای همین سوال می‌خواستم بدانم نقش جامعه اصناف سینمای ایران و به طور خاص «خانه سینما» در برگزاری جشنواره فیلم فجر چقدر است؟ برخی معتقدند «جشن خانه سینما» کم‌کم تبدیل به رقیب جشنواره فجر می‌شود.
من چنین عقیده‌ای ندارم و فکر می‌کنم هیچ جشنواره‌ای نمی‌تواند رقیب جشنواره فجر باشد؛ آن‌‌هم نه به این دلیل که فارابی آن را برگزار می‌کند، بلکه به این دلیل که جشنواره فیلم فجر یک رویداد ملی و مردمی است.
تعامل فارابی با جامعه اصناف در برگزاری جشنواره فیلم فجر هم امری کاملاً شفاف است که یکی از نمونه‌های آن همکاری ما با خانه سینما در زمینه اعلام آرای مردمی است. با همکاری دوستان ما در خانه سینما این امکان فراهم می‌شود که فیلم منتخب مردم مشخص شود و این یک تعامل کاملا شفاف و مشخص است.
کمکی هم که ما برای این دوستان داریم این است که حمایت می‌کنیم تا در صورت تمایل، فیلم‌هایشان به جشنواره فجر برسد، آن هم با مدل‌های حمایتی مختلفی که فارابی برای این امر در نظر گرفته است اما این تمایل باید از سوی ایشان باشد و ما اصراری به حضور تمام آثار در جشنواره فجر نداریم، چرا که اصلاً قرار نیست تمام آثار سینمایی برای جشنواره فجر تولید شوند. کما اینکه همه تولیدات هم در دامنه پذیرش محدود جشنواره فیلم فجر، جا نمی‌شوند. در مجموع می‌توان گفت که این تصور درباره همکاری فارابی با جامعه اصناف سینمایی تصور صحیحی نیست .
درباره دوره بیست و هفتم، جامعه اصناف بویژه مدیرعامل خانه سینما، انتقاداتی را درباره تعدد سیمرغ‌ها مطرح کردند. می‌خواستم بدانم در این زمینه نظرخواهی و مشاوره از جامعه اصناف صورت می‌گیرد؟
من نسبت به اظهارنظر اشخاص، نظری ندارم، اما درباره این گزاره که «آیا تعداد سیمرغ‌ها کم است یا زیاد؟» باید گفت که اگر فقط وظیفه جشنواره فجر، تقدیر از تعدادی از تولیدات سینمایی بود، شاید یک سیمرغ هم کافی بود اما امروز وظیفه جشنواره فجر این نیست.
سینما فقط هنر و صنف نیست؛ سینما یک «هنر- صنعت- تجارت- رسانه» است که شأن رسانه‌ای آن نسبت به دیگر شؤون جدی‌تر است چرا که سینما در مدیریت جامعه، تعیین الگوی مصرف جامعه، تعریف امنیت ملی جامعه و... یک وزنه بسیار جدی است و اینکه سینما را تنها صنف بدانیم و بگوییم تنها صنوف می‌توانند آن را تعریف کنند غلط است و اینکه بگوییم سینما «هنر» است و تنها هنرمندان باید آن را تعریف کنند هم غلط است اگر سینما را صرفاً «تجارت» بدانیم و بگوییم کسانی که در چرخه مالی سینما حضور دارند می‌توانند آن را تعریف کنند، باز هم غلط است.
اگر قرار است کسانی برای سینما تعیین تکلیف کنند، «اصحاب رسانه» هستند؛ کسانی که مدیریت استراتژیک و مدیریت رسانه خوانده‌اند. این گروه هستند که مثلاً می‌توانند نظر بدهند که برای جشنواره فجر چند سیمرغ لازم است.
با این مقدمه پاسخ سوال شما این است که به دلیل وظایف متعدد و متکثری که برای جشنواره فیلم فجر در نظر گرفته شده است، ناگزیر هستیم که با تعداد قابل اعتنایی سیمرغ(16 سیمرغ برای مسابقه سینمای ایران) اقدام به ریل‌گذاری یکساله برای سینمای ایران کنیم و باید بپذیریم که جز این هم راهی نیست.
پس بحث ارزش سیمرغ چه می‌شود؟
نمی‌توان گفت به دلیل کثرت سیمرغ، ارزش آن کم شده است. امروز هستند کسانی که قبلاً سیمرغ گرفته‌اند و مدعی هستند که سیمرغ برای‌شان جاذبه‌ای ندارد، اما مایی که از نزدیک با ایشان در تعاملیم، می‌دانیم که ارزش سیمرغ در نزد آنها محفوظ است. «سیمرغ» مهم‌ترین جایزه سینمایی کشور است و همیشه هم ارزش‌ها با تعداد بیشتر، زائل نمی‌شوند. بعضی وقت‌ها کیفیت پایین موجب بی‌ارزش شدن می‌شود نه کمیت بالا.
یعنی امکان این هست که این تعداد سیمرغ در برخی زمینه‌ها به دلیل کیفیت پایین آثار به هیچ اثری اهدا نشود؟
بله، مثلا اتفاقی که برای سیمرغ فیلمنامه اقتباسی رخ داده؛ سیمرغی که هر سال به صورت بالقوه وجود دارد اما هیچوقت به فعلیت نرسیده است.
اشاره داشتید به بحث «ریل‌گذاری یکساله سینمای ایران در جشنواره فجر»؛ به عنوان دبیر جشنواره فکر می‌کنید در طول 27 دوره، آیا جشنواره فیلم فجر توانسته است الگوی تولید مشخصی را برای سینمای ایران تعریف کند؟
قطعاً جشنواره فجر در این زمینه موفق بوده است. ما بارها دیده‌ایم زمانی که جشنواره فجر به سوژه‌ای خاص توجه نشان داده در طول سال بعد تولیدات مرتبط با آن بیشتر شده‌است. اما مشکل در این زمینه این بوده که با رفت و آمد آدم‌ها و مدیران و تغییر سیاست‌ها، این موضوع دوام لازم را پیدا نکرده ولی در چند سال اخیر، به دلیل حاکم بودن مداومت در مطالبات سینمایی، این الگوسازی جدی شده است.
به‌عنوان نمونه با نزدیک شدن به پایان تولید فیلم «ملک سلیمان»، پروژه بعدی با چنین مختصاتی کلید خورده است تا سینمای ایران بتواند هر سال حداقل چند تولید در سطح بین‌المللی داشته باشد و این خود موجب ریل‌گذاری محتوایی و ساختاری می‌شود. من معتقدم جشنواره لااقل در سال‌های اخیر در این زمینه موفق بوده است.
اما هر سال تولیداتی را در پشتیبانی جشنواره می‌بینیم که قدر هم می‌بینند، اما در طول سال جریان غالب اکران از جنس دیگری رقم می‌خورد. بنیاد فارابی که این ریل‌گذاری را در ابتدای سال انجام می‌دهد نسبت به استمرار آن در طول سال چقدر تلاش می‌کند؟
ما قطعاً تلاش‌هایی می‌کنیم، اما تصمیم‌گیرنده در حوزه اکران جای دیگری است و تنها فارابی می‌تواند در این زمینه پیشنهاد دهد.
در کل این انتقاد را وارد می‌دانید که جریان غالب اکران در طول سال، متفاوت از آثار برگزیده جشنواره فجر رقم می‌خورد؟
ببینید! ما فیلمی را در جشنواره فجر داشتیم که اگر چه سیمرغ گرفت اما فکر نمی‌کردیم بفروشد، ولي همین فیلم در اکران عمومی 200 میلیون فروش داشت. پس معرفی یک اثر در جشنواره، شاید بیش از شیوه‌ها و کانال‌های دیگر تبلیغی در فروش آن فیلم موثر باشد. بنابراین فیلم‌های فرهنگی‌ای بوده‌اند که حضورشان در جشنواره موجب فروش بیشتر آنها در اکران عمومی هم شده‌است اما این فروش هیچگاه با فروش سینمای بدنه برابری نمی‌کند. ما قرار نیست رکورد سینمای گیشه را بشكنیم.
ادامه در صفحه 11