در هر ثانیه، یک نفر از ساکنان کره زمین از همه سنین و تمام نژادها برای ادامه حیات به انتقال خون نیاز دارد. دلایل نیاز برای انتقال خون متفاوت است اما نیاز به خون و فرآوردههای خونی به صورت مداوم وجود داشته و به‌طور مرتب هم در حال افزایش است. همان‌طور که کشورهای در حال توسعه امکانات تشخیصی و درمانی خود را درباره درمان بیماری‌های گوناگون، مانند انواع سرطان‌ها گسترش می‌دهند، بیشتر به تزریق خون احتیاج پیدا کرده و این نیاز هم به طور مستمر افزایش می‌یابد. همین‌طور پیشرفت‌های فناوری در کشورهای صنعتی و پیشرفته باعث می‌شود اقدامات درمانی جدید ابداع شده و به تبع آن، نیاز به خون و فرآوردههای خونی بیشتر شود.
آشنایی با خون
یک انسان بالغ حدود 4 تا6 لیتر خون دارد که در سرتاسر بدنش در حال گردش است. خون کارهای مهمی انجام می‌دهد، اما انتقال اکسیژن و مواد غذایی به بخش‌های مختلف بدن، مهم‌ترین کار آن است. قلب با عمل تلنبه‌ای خود، خون را در رگ‌های بدن به جریان می‌اندازد. خون از چندین نوع سلول شناور و مایعی به نام پلاسما تشکیل شده است. سلول‌های قرمز خون که گلبول‌های قرمز نیز نامیده می‌شوند، حاوی پروتئین متصل شونده به اکسیژن به نام «هموگلوبین» هستند. گلبول‌های قرمز با کمک هموگلوبین، اکسیژن را به بافت‌های بدن می‌رسانند و دی‌اکسید کربن را از محیط آنها دور می‌کنند. سلول‌های سفید خون که گلبول‌های سفید نیز نامیده می‌شوند، با عوامل عفونی مبارزه می‌کنند. پلاکت‌ها به لخته شدن خون کمک کرده و وقتی جایی از بدنمان بریده می‌شود، آنها با تسهیل روند لخته شدن خون، مانع خونریزی شدید می‌شوند. قسمت سلولی خون 45 درصد حجم خون را تشکیل می‌دهد و پلاسما که حاوی آب، املاح، هورمون‌ها، عوامل انعقادی و مواد آلی (مانند چربی، پروتئین و مواد قندی) است، مابقی حجم خون را شامل می‌شود.
گروه‌های خونی
تفاوت گروه‌های خونی مختلف وابسته به وجود یا عدم وجود پروتئین‌های ویژه‌ای به نام آنتیژن است که در فارسی «پادزا» یا «پادگن» نامیده می‌شوند. آنتی‌ژن‌های گروه‌های خونی بر سطح گلبول‌های قرمز قرار دارند و شامل ده‌ها نوع می‌شوند. مهم‌ترین آنتی‌ژن‌های گروه‌های خونی،آنتی‌ژن‌های A و B هستند. برخی افراد آنتیژن نوع A ، برخی نوع B و برخی هر دو آنتیژن A و B را دارا هستند و برخی نیز هیچ‌یک از این آنتی‌ژن‌ها را ندارند که به گروه خونی O معروف هستند.
به این ترتیب افراد مختلف در گروه‌های خونی
AB ،B، A و O قرار می‌گیرند. بروز آنتی‌ژن‌های گروه‌های خونی تحت کنترل ژن‌های خاصی است و به ارث رسیدن آنها از قوانین ژنتیک تبعیت می‌کند. بنا بر این گروه خونی شما به آنچه که از والدین خود به ارث برده‌اید، بستگی دارد. درصد توزیع گروه‌های خونی در جمعیت‌های مختلف، متفاوت است.
در ایران گروه خونی 38 درصد افراد O، 33 درصد افراد A ، 22 درصد افراد B و 7 درصد افراد AB است. همه گروه‌های خونی با هم ناسازگار نیستند. دانستن گروه خونی هنگام دریافت یا پیوند عضو از اهمیت بالایی برخوردار است. دریافت خون نامتجانس و ناسازگار می‌تواند به واکنش شدید ایمنی و تخریب گسترده گلبول‌های قرمز، افت فشار خون، نارسایی کلیوی، شوک، لخته شدن خون، حمله قلبی، تشکیل لخته خون در ریه، سکته مغزی و حتی مرگ گیرنده خون بینجامد. باید توجه داشت که حیوانات و انسان علاوه بر داشتن آنتی‌ژن‌های گروه‌های خونی بر سطح خود ممکن است دارای آنتی‌بادی‌های سرمی یا پادتن علیه آنتی‌ژن‌های گروه خونی که خود فاقد آنها نیز هستند، باشند. مثلا افرادی که گروه خونی آنها A است، در سرم خود آنتی‌بادی ضد آنتیژن B دارند. همچنین افرادی که گروه خونی آنها B است، در سرم خود آنتی‌بادی ضد آنتیژن A دارند. گروه‌های خونی AB فاقد هرگونه آنتی‌بادی هستند و دارندگان گروه خونی O آنتی‌بادی علیه آنتی‌ژن‌های A و B دارند.
سیستم RH
در سال 1940، «لندشتاینر» که کاشف گروه‌های اصلی خون بود، به همراه دستیار خود «وینر»، نشان دادند علاوه بر گروه خونی B، A و O، سیستم دیگری به نام RH (ار- هاش) نیز وجود دارد. هر فردی که عامل RH را روی گلبول‌های قرمز خود داشته باشد RH مثبت و اگر نداشته باشد RH منفی است. حدود 85 تا 90 درصد ایرانیان RH مثبت و مابقی RH منفی دارند.
سازگاری گروه‌های خونی
گروه خونی A می‌تواند به گروه‌های AB و A خون اهدا کند و از گروه‌های خونی A و O خون دریافت کند. گروه خونی B، می‌تواند به گروه‌های AB و B خون اهدا کند و از گروه‌های خونی B و O خون دریافت کند. گروه خونی AB، تنها می‌تواند به گروه خونی AB خون اهدا کند، ولی از تمام گروه‌های خونی می‌تواند خون دریافت کند. گروه خونی O، به تمام گروه‌های خونی می‌تواند خون اهدا کند، اما فقط می‌تواند از گروه خونی O خون دریافت کند. در شرایط عادی خون‌های هم‌گروه به نیازمندان و بیماران تزریق می‌شود، اما در موقعیت‌های اضطراری، گروه خونی O به عنوان اهداکننده عمومی و گروه خونی AB به عنوان گیرنده عمومی محسوب می‌شوند.
گروه‌های خونی و انتقال خون
هنگامی که تزریق خون ناسازگار به گیرنده انجام شود، عواقب خطرناکی قابل پیش‌بینی خواهد بود. پس از ورود خون ناجور به رگ فرد گیرنده، آنتی‌بادی‌های موجود در خون وی به آنتی‌ژن‌های موجود در سطح گلبول‌های قرمز بیگانه (فرد دهنده) متصل می‌شوند و در این حال روند تخریب گلبول‌های قرمز شروع شده و گلبول‌های قرمز پاره می‌شوند. علائم اولیه تزریق خون ناسازگار شامل لرزش بدن، فلج، تشنج، انعقاد داخل عروقی، تب و پیدایش هموگلوبین در ادرار است. اقدامات فوری برای درمان واکنش‌های انتقال خون، شامل متوقف کردن انتقال خون و زیاد کردن حجم ادرار با کمک داروهای خاص است، چون تجمع هموگلوبین در کلیه ممکن است موجب اختلال عملکردی کلیه و از بین رفتن این عضو مهم بدن شود و اگر اقدامات درمانی فوری صورت نگیرد، ممکن است به مرگ فرد منجر شود. به یاد داشته باشیم که در طول عمر، از هر سه نفر، یک نفر نیاز به تزریق خون یا فرآوردههای خونی پیدا می‌کند و هریک از ما یا بستگان ممکن است روزی نیاز به دریافت خون داشته باشیم. خون و فرآوردههای تهیه شده از هر واحد خون اهدایی، می‌تواند جان بیماران را نجات داده و آنها را به آغوش گرم خانواده برگرداند.
* کارشناس ارشد خون‌شناسی و بانک خون