محمد صابری:
کارگردان‌های پیشکسوت و شناخته شده تکلیف به نسبت مشخصی دارند؛ هم خودشان که احتمالا در حین ساخت و ارائه فیلم کمتر دغدغه «اثبات خود» را دارند و هم مخاطبانشان که تکلیف خود و سقف انتظار از فیلم را پیش‌پیش می‌دانند اما فیلم‌اولی‌ها داستانی دیگر دارند. سال‌ها انتظار و وسواس برای ارائه‌ای با کیفیت صددرصد، هم کار را برای این طیف پراسترس می‌کند و هم اکثرا با مخاطبانشان اتفاقی و از سر تصادف مواجه می‌شوند. این پروسه البته چندان هم خالی از لطف نبوده و امکان تبدیل به یک «پدیده» در جشنواره فیلم را برای این کارگردانان فراهم آورد‌ه است؛ از پرویز شهبازی با «نفس عمیق» و حمید نعمت‌الله با «بوتیک» گرفته تا همین جشنواره‌های نزدیک‌تر که بهنام بهزادی با «تنها 2 بار زندگی می‌کنیم» و شهرام مکری با «اشکان، انگشتر متبرک و چند داستان دیگر» تبدیل به «پدیده جشنواره فیلم فجر» از نگاه مخاطبان و منتقدان شدند. دوره بیست و هشتم هم خالی از این پتانسیل نبود و بسیاری گمانه‌زنی‌ها خبر از ظهور «پدیده» از میان کارگردان‌های فیلم‌اولی می‌داد. یکی از این آثار، فیلم متفاوت «بدرود بغداد» بود که با نام قبلی «مرا ببخش مادر» پروسه تولید را پشت سر گذاشت و به‌عنوان نخستین تجربه کارگردانی مهدی نادری وارد میدان رقابت در بخش مسابقه فیلم‌های اول و دوم جشنواره سال گذشته فیلم فجر شد. فیلم اگرچه مطابق نمونه‌های پیش‌گفته از سوی داوران جشنواره چندان قدر ندید اما همان چند سری مخاطب محدود که موفق به تماشای آن در سئانس‌های پراکنده شده بودند همگی اذعان داشتند که مهدی نادری را براحتی می‌توان «پدیده» جشنواره بیست و هشتم خواند. حال این پدیده آماده حضور در عرصه‌ای جهانی برای نمایندگی سینمای ایران می‌شود؛ مراسم اسکار 2011.
تولد یک پدیده
انتخاب «بدرود بغداد» برای نمایندگی سینمای ایران در مراسم اسکار هم باز چون نمونه‌های قبل با حاشیه‌هایی همراه بود که مربوط به کیفیت انتخاب و اعلام این فیلم بود و متاسفانه نفس انتخاب آن را تحت‌‌الشعاع فضاسازی‌های رسانه‌ای قرار داد. این فیلم چه از نظر مضمون ضدجنگ و چه از لحاظ ساختار سینمایی براستی یکی از لایق‌ترین گزینه‌ها برای نمایندگی سینمای ایران در عرصه‌های جهانی است. کمااینکه اکران آن در جشنواره فجر هم برخی منتقدان را تا مرز «غافلگیری» پیش برد. داستان فیلم مرتبط با اشغال عراق به‌دست نیروهای آمریکایی است. شخصیت‌های فیلم عراقی و آمریکایی هستند و بازیگران ایرانی هم در طول فیلم به زبان‌های عربی و انگلیسی صحبت می‌کنند. البته کارگردان فیلم اندکی پس از رونمایی از فیلم در جشنواره، از دوبله آن برای اکران گسترده داخلی با صدای خود بازیگران خبر داد که درباره تحقق آن با توجه به فرصت اندک باقی مانده برای اکران عمومی آن در ایران هنوز خبری منتشر نشده است. پانته‌آ بهرام و مصطفی زمانی 2 بازیگر شناخته شده این فیلم هستند که هر دو به زبان عربی تکلم می‌کنند و به شهادت اغلب کسانی که فیلم را دیده‌اند، بدرستی از پس این تغییر لحن و زبان برآمده‌اند. اما این فیلم بازیگر جوانی هم دارد به نام مزدک میرعابدینی که نقش سرباز آمریکایی را ایفا می‌کند. او تحصیلکرده بازیگری در آمریکاست و این نخستین حضورش در سینمای ایران است. بازی میرعابدینی هم از غافلگیری‌های فیلم بود چرا که چهره بکر او و نیز قدرت تکلم او به عنوان یک سرباز آمریکایی غنایی ویژه به کاراکتر «دانیل» بخشیده است. در کنار این چهره‌ها توانمندی‌های تورج اصلانی در مقام فیلمبردار را نمی‌توان نادیده گرفت، چه اینکه قاب‌بندی‌ها و بهره‌گیری از ظرفیت‌های بصری در مواردی فیلم را تا حد نمونه‌های خارجی بالا برده و همین امر هم سبب تاکید جالب او در هنگام رونمایی از فیلم در جشنواره بیست و هشتم شد که می‌گفت: «این فیلم چنان با معیارهای استاندارد جهانی همخوانی دارد که اگر تیتراژ آن را حذف کنیم آن را با یک فیلم هالیوودی اشتباه می‌گیرند».
داستانی جهانشمول
در خلاصه داستان بدرود بغداد آمده است: «دانیل دالکا، بوکسور مهاجر نیویورکی بازی آخرش را می‌بازد که این سرآغاز سرنوشت دردناکی برای او است». مصطفی زمانی از چهره‌های پرکار و توانای این روزهای سینمای ایران با اشاره به همین خلاصه داستان معتقد است: «قصه را که خواندم آن را داستانی بین‌المللی و جهانشمول دیدم که بین 3 نفر اتفاق می‌افتد». زمانی ضمن ابراز خرسندی از انتخاب این فیلم برای نمایندگی ایران در اسکار، در پاسخ به این شبهه که چرا فیلمی با محتوا و مضمون ایرانی برای این مراسم انتخاب نشد هم می‌گوید: مضمون «بدرود بغداد» ایرانی نیست و فیلم در فضای جنگ‌های داخل عراق ساخته شده است اما گروه تولید کاملا ایرانی است. اعتقاد دارم فیلم‌هایی با موضوعات دیگر کشورها و بین‌المللی کمک می‌کند فیلم‌های بومی بیشتر دیده و سینمای ملی بیشتر معرفی شود. این بازیگر ضمن آرزوی موفقیت برای این فیلم در اسکار گفت: برای فیلم و آقای نادری آرزوی موفقیت می‌کنم و امیدوارم فیلم به جایگاه واقعی خود برسد.
ما نیز می‌توانیم
مزدک میرعابدینی دیگر بازیگر اصلی «بدرود بغداد» نیز پس از معرفی فیلم به اسکار در گفت‌وگویی این فیلم را انتخاب مناسبی دانست و تاکید کرد: فیلم تلاش عواملی را نشان می‌دهد که می‌خواهند بگویند ما نیز می‌توانیم. میرعابدینی درباره همکاری خود با مهدی نادری به خبرگزاری مهر می‌گوید: مهدی نادری شخصیت بلند‌پروازی دارد به همین دلیل زمان فیلمبرداری ما بسیار با هم صحبت می‌کردیم و به نوعی من به نگاه وی و فضای کار نزدیک شده بودم. ما برای اینکه بتوانیم به یک لهجه مناسب انگلیسی برسیم، خیلی سختی کشیدیم. غیر از شخصیت فرمانده و شخصیت سربازی که در طول فیلم خودکشی می‌کند، دیگر بازیگری نداشتیم که بتواند با لهجه خوب به این زبان صحبت کند. در این زمینه فقری وجود داشت و ما با آگاهی به این موضوع کار را شروع کردیم. این بازیگر در ادامه با اشاره به فیلم «خانه‌ای از شن و مه» ادامه داد: در این فیلم بن کینگزلی نقش یک ایرانی را بازی می‌کند. لهجه این شخصیت خیلی بد بود اما در «بدرود بغداد» تلاش کردیم به نوعی آمریکایی صحبت کنیم که اگر یک مخاطب خارجی این فیلم را دید، درگیر مشکلات زبان نشود تا از موضوع فیلم عقب بماند. وی در ادامه تاکید کرد: جدای از مسائل محتوایی، «بدرود بغداد» به لحاظ فیلمبرداری، صدابرداری و کارگردانی، می‌تواند نماینده مناسبی برای سینمای ایران در اسکار باشد. من شخصا در همان ابتدا فکر می‌کردم برای شروع این فیلم با سنگ بزرگی روبه‌رو هستیم اما کم‌کم با زحمت‌های گروه، فیلم برایم جدی‌تر شد و خودم نیز درگیر آن شدم. میرعابدینی با اشاره به فعالیت خود در سینما گفت: من سینما را در آمریکا خواندم. در ابتدا کارم با فیلمسازی شروع کردم اما حضورم در کارگاه‌های بازیگری داستین هافمن تاثیر زیادی روی من گذاشت. از همین زمان تصمیم گرفتم کار بازیگری را در سینما دنبال کنم. وی درباره ویژگی‌های نقش خود در «بدرود بغداد» افزود: من شخصا هم در آمریکا و هم در ایران زندگی کرده‌ام به همین دلیل ویژگی‌های رفتاری یک سرباز آمریکایی را می‌شناسم. می‌دانستم اضافه کردن چه نوع حرکتی می‌تواند نقشم را باورپذیرتر کند. در نگاه ایرانیان قضاوت وجود دارد، اما در رفتار آمریکایی‌‌ها خشونت دیده می‌شود. من تفاوت‌های این 2 زندگی را پیدا کردم و در بازی از آنها بهره بردم. میرعابدینی ادامه داد: فیلم «بدرود بغداد» عطش دیده شدن دارد. این فیلم فریاد برای سینمایی است که خود را برخلاف آثار دیگر بدون حرف بلکه با عمل نشان می‌دهد؛ «بدرود بغداد» گام‌های اولیه نوجوانی است که می‌خواهد رشد کند.
روی آن را نداشتیم فیلم تکراری بسازیم
مهدی نادری: درباره چگونگی ساخت فیلم «بدرود بغداد» بارها و بارها توضیح داده‌ام و دیگر خجالت می‌کشم دوباره بگویم که 6 سال رنج و پله‌پیمایی پشت این فیلم بوده است. اکنون زمانی که فکر می‌کنم، می‌بینم چه راه سختی را برای ساخت این فیلم طی کرده‌ام و هنوز هم دوستان فیلمساز خوب دیگری هستند که حتی ممکن است بیش از 6 سال کار آنها طول بکشد. امیدوارم زمانی دوباره فیلم‌های متفاوت ساخته شوند تا سینمای ایران بتواند امیدوارتر راه خود را ادامه بدهد. البته سال‌هاست فیلمسازی و سینمای ایران با ورود فیلمسازان جوان امیدوارانه به سمت آینده پیش می‌رود و من امیدوارم این امیدواری از سینمای ایران گرفته نشود و شرایط کار برای بقیه دوستان هم فراهم باشد. در مسیر تولید «بدرود بغداد» روزها و شب‌هایی پر از درد و تنهایی را گذراندیم و در تمام آن روزها و شب‌ها به این فکر می‌کردیم که روزی قرار است این فیلم را با مخاطبان ببینیم و ممکن است که روزی مخاطبان ما بتوانند به آن افتخار کنند. در واقع ما دیگر روی آن را نداشتیم که بخواهیم فیلمی تکراری بسازیم. یک فیلم لازم است حتما قصه و عظمت داشته باشد. البته منظورم از عظمت به هیچ عنوان مسائل مالی نیست و به شخصه با هیچ‌یک از فیلم‌هایی که پول فراوانی در آنها خرج می‌شود، موافق نیستم چرا که هرگاه منابع مالی کمتری وجود داشته باشد، افراد با عشق بیشتری هدف مشترک خود را دنبال می‌کنند. توصیه من به فیلمسازانی که به این شیوه کار می‌کنند این است که به هیچ عنوان نگران پذیرفته شدن یا نشدن آثار خود در جشنواره‌ها نباشند، ما در وجود خود هیات داورانی داریم که به عظمت تاریخ است. مطمئن باشید، روزی در این کشور فیلم‌هایی ساخته خواهد شد که در تمام دنیا به اکران درمی‌آیند و مورد توجه همگان قرار می‌گیرند. حتی اگر امروز فیلم‌های ما را به جشنواره‌هایشان هم راه ندهند اهمیتی ندارد، ما خود می‌دانیم که فیلم‌های خوبی ساخته‌ایم.