پیشینه توجه بشر به تاریخ و تاریخ‌نگاری خود نقل تاریخی دلكشی است. این توجه از یك‌سو ریشه در كنجكاوی طبیعی انسان برای دانستن از گذشته داشته و از سوی دیگر تكاپویی برای آموختن از آن گذشته بوده است اما نكته قابل تأمل آن است كه این واكاوی بشر در گذشته و تمایل وی به بهره‌برداری از تاریخ در حال و آینده، در عمل چه مقدار نتیجه‌بخش بوده و چه محصول قابل ملاحظه‌ای به بار آورده است؟ تكرار مكرر حوادث تلخ تاریخی و ارتكاب مجدد خطاهایی توسط انسان‌های مؤثر بر زندگی بشر - كه هر كدام می‌‌توانسته یك‌بار به تنهایی موجب عبرت بشریت باشد- نشان می‌دهد كه انسان آنچنان كه باید، پندپذیر و عبرت‌آموز نبوده است.
تأكید مكرر قران كریم بر ضرورت توجه به سرنوشت اقوام گذشته و اتعاظ از آنان، تأییدی بر اهمیت و روایی همین فرآیند تاریخ‌نگری و تاریخ‌فهمی است. گرایش نویسندگان مسلمان به ثبت و ضبط رویدادهای تاریخی از همان قرون نخست، در همین راستا قابل فهم است؛ اگرچه رویكرد مسلمین به تاریخ و تاریخ‌نگاری دلایل دیگری نیز داشته است كه در جای خود باید مورد توجه قرار گیرد. به علاوه اطلاق عنوان سیره بر نقل‌های مرتبط با رفتار و عملكردهای پیامبر(ص) و شخصیت‌های مطرح دیگر در تاریخ اسلام، تأكیدی دیگر بر ضرورت توجه به عرصه عمل گذشتگان برای عمل در ظروف مختلف زمانی و مكانی است. جالب است كه مسلمانان به هنگام ترجمه متون كهن گاهنامه‌ها و خدای‌نامه‌های پارسی مربوط به ملك‌داری و حكمرانی پادشاهان ایران قبل از اسلام هم- كه البته مجموعه‌ای از افسانه و اسطوره و خیال‌بافی و گزاف‌گویی و اندكی رویدادهای تاریخی واقعی بود- نام سیرالملوك بر آن گذاشتند و بر خاصیت درس‌‌آموزی همین نقل‌های آمیخته نیز تأكید ورزیدند.
با آنكه مورخان مسلمان قرن‌ها به نوشتن مجموعه‌های تاریخی با قالب‌هایی متنوع اقدام کردند و هر كدام به شكلی- از جمله با انتخاب نام‌های مناسبی چون تجارب‌الامم، العبر و...- بر ضرورت تاملات تاریخی تاكید کردند، تاریخ در عمل از جمله دانش‌های فرعی، حاشیه‌ای و تفننی تلقی شد و مورد توجه جدی بسیاری از اندیشمندان قرار نگرفت. نگاهی به سابقه و محدودیت مطالعات تاریخی در برنامه‌ریزی‌های سنتی حوزه‌های علمیه- از دیرباز تا‌‌كنون- این كم‌توجهی را به‌خوبی نشان می‌دهد.
این در حالی است كه در همین قالب‌های سنتی آموزشی، فرزانگانی بوده و هستند كه اهمیت و ضرورت تاریخ و تاریخ‌پژوهی را درك كرده، نقش مؤثر تاریخ‌خوانی را بر تاریخ‌سازی مورد تأكید قرار داده‌اند. آنان كه از دیرباز در مشهد و سپس در تهران، توفیق اُنس با درس‌ها و بحث‌های رهبر معظم انقلاب را داشته یا محتوای این دروس را پی گرفته‌اند، می‌دانند كه قدرت علمی و البته زاویه خاص نگاه معظم‌له در تاریخ و سیره، از ابعاد علمی ناشناخته یا مورد غفلت قرار گرفته ایشان است. شناخت و شناساندن این جنبه از توانایی علمی این متفكر بزرگ می‌تواند اسباب توجه مؤثر به نگاه و فهم تاریخی ایجاد کرده، مانع استمرار غفلت دیرپا و پرهزینه مسلمانان از تاریخ، مطالعات تاریخی و درس‌ها و عبرت‌های آن باشد.
توجه مكرر رهبر انقلاب به رویدادهای تاریخی صدر اسلام برای فهم و تبیین حوادث روزگار معاصر، در نگاشته‌ها یا سخنرانی‌های ایشان در سال‌های اخیر بویژه در پی رویدادها و تنش‌های سیاسی پس از انتخابات دهم، ابعاد گسترده‌تری یافته است. این توجه یقیناً تابع و متأثر از منطق استواری است كه در نگاه رهبری می‌تواند به‌عنوان یك راهبرد اصولی در جهت تحقق بصیرتی فراگیر برای عموم از یك‌سو و خواص و نخبگان از سوی دیگر، به شمار آید و توسعه و كاربردی كردن آن باید در دستور كار دستگاه‌های علمی، پژوهشی و فرهنگی قرار گیرد. این نگاشته تلاشی محدود در این عرصه است كه با هدف استخراج شاخصه‌های اساسی تاریخ‌نگری و تاریخ‌فهمی مؤثر و كارآمد- آنچنان كه مورد نظر رهبر معظم انقلاب است- به واكاوی اشارات تاریخی در آثار قلمی و بیانات شفاهی ایشان می‌پردازد.
ضرورت توجه به تاریخ و پندآموز بودن آن
اشاره شد كه تاریخ به‌عنوان منبعی الهام‌بخش و معرفت‌افزا مورد توجه بسیاری از اندیشمندان قدیم و جدید قرار داشته است. رهبر معظم انقلاب در این زمینه می‌فرمایند: «قرآن به ما مى‌گوید: نگاه كنید و از گذشته تاریخ، درس بگیرید. حال ممكن است بعضى بنشینند و فلسفه‌بافى كنند كه «گذشته، براى امروز نمى‌تواند سرمشق باشد»... كارى به كار آنها نداریم. قرآن‌كه صادق مصدق است، ما را به عبرت گرفتن از تاریخ دعوت مى‌كند.» (سخنرانی در جمع فرماندهان لشكر 27 محمد رسول‌الله(ص)، 20 خرداد 75)
ایشان همچنین در ضرورت توجه به پیام‌های عاشورا می‌فرمایند: «عاشورا پیام‌ها و درس‌هایى دارد. عاشورا درس مى‌دهد كه براى حفظ دین، باید فداكارى كرد. درس مى‌دهد كه در راه قرآن، از همه چیز باید گذشت... كه جبهه دشمن با همه توانایی‌هاى ظاهرى، بسیار آسیب‌پذیر است... كه در ماجراى دفاع از دین، از همه‌چیز بیشتر براى انسان، بصیرت لازم است.» (دیدار فرماندهان گردان‌های عاشوراى نیروى مقاومت بسیج، 22 تیر 71)
اما مسأله آن است كه تاریخ و تاریخ‌خوانی برای آنكه بتواند آموزنده و معرفت‌زا باشد نه اغواكننده و فتنه‌افزا، باید از شرایطی برخوردار باشد كه هم متوجه متن تاریخ است و هم ناظر به نگرش و بینش پژوهشگر تاریخ. برخی از اهم این موارد كه می‌توان آن را از مجموعه بیانات یا دروس تاریخی رهبری استخراج کرد، در ادامه خواهد آمد.
1- فهم دقیق و صحیح رویدادهای تاریخی
روشن است كه اصلی‌ترین مقدمه برای بهره‌برداری از تاریخ، دستیابی به یك گزارش قابل اعتماد از هر رویداد در متن واقعیت است. اثر ارزشمند رهبری باعنوان 4 كتاب اصلی علم رجال (1369، دفتر نشر فرهنگ اسلامی) علاوه بر اشراف مؤلف بر موضوع اصلی كتاب - یعنی معرفی و نقد منابع رجالی- به‌خوبی تسلط ایشان را بر روش‌شناسی مطالعات تاریخی نشان می‌دهد.
اگر به یاد داشته باشیم كه جعل و تحریف تاریخ از یك‌سو و سطحی‌نگری مخاطبان تاریخ از سوی دیگر می‌تواند چه آسیبی متوجه معرفت انسان نسبت به حقایقی كند كه قرار است پندآموز و دانش‌افزا باشد، درمی‌یابیم تأكید مكرر رهبر معظم انقلاب بر ضرورت تحصیل بصیرت در تحلیل وقایع و رویدادها، همچنان كه درباره رویدادهای معاصر صدق می‌كند، شامل درك و تبیین عالمانه حوادث و جریانات تاریخی نیز میشود. معظم‌له از جمله در این زمینه می‌فرمایند: «بصیرت خودتان را بالا ببرید... یكى از كارهاى مهم نخبگان و خواص، تبیین است؛ حقایق را بدون تعصب روشن كنند؛ بدون حاكمیت تعلقات جناحى و گروهى... جناح و اینها را باید كنار گذاشت، باید حقیقت را فهمید. در جنگ صفین یكى از كارهاى مهم جناب عمار یاسر تبیین حقیقت بود... بصیرت مهم است. نقش نخبگان و خواص هم این است كه این بصیرت را نه فقط در خودشان، در دیگران به وجود بیاورند... این بىبصیرتى را به‌خصوص شما جوان‌ها با خواندن آثار خوب، با تأمل، با گفت‌وگو با انسان‌هاى مورد اعتماد و پخته، نه گفت‌وگوى تقلیدى... از بین ببرید.» (دیدار با اعضای دفتر رهبری و سپاه حفاظت ولى امر، 5 مرداد 88)
ضرورت اهتمام به كشف حقیقت از دل رویدادهای مبهم و كسب بصیرت در فهم و تحلیل شرایط تاریخی و اجتماعی پر فراز و نشیب و روشنگری در این باره تا آنجاست كه ایشان آن را نوعی جهاد تلقی كرده، می‌فرمایند: «یكى از جهادها هم «جهاد فكرى» است... هر كس كه در راه روشنگرى فكر مردم، تلاشى بكند، از انحرافى جلوگیرى نماید و مانع سوءفهمى شود، از آنجا كه در مقابله با دشمن است، تلاشش «جهاد» نامیده مى‌شود.» (75/3/20)
با همین نگاه و بصیرت عمیق است كه معظم له در سخنرانی با موضوع امام صادق(ع) و مبارزات ایشان- كه بعدها با عنوان «پیشوای صادق» منتشر شد- به طرح 2 دیدگاه ظاهراً مختلف درباره آن حضرت پرداخته و پس از نقد مستندات مخدوش آنها، سیمای واقعی امام صادق(ع) را ترسیم می‌كنند. (1383، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 10-1)
2- برداشت جامع و چندبعدی از رویدادهای تاریخی
هر رویداد را می‌توان در متن تاریخ به منزله یك واحد مستقل تلقی کرد و بر اساس این نگاه محدود و بریده از اتصالات زمانی- مكانی دیگرش، مورد فهم و ارزیابی قرار داد. طبیعی است این شیوه نگرش تاریخی، منافعی محدود و البته محدودیت‌های مخاطره‌آمیزی به دنبال دارد. هر رویداد تاریخی باید به‌عنوان جزئی از یك كل مورد توجه قرار گیرد و به ربط اساسی و كلانش با مجموعه‌ای از زمینه‌ها، رویدادها و پیامدهای تاریخی دیگر، توجه و برای فهم و كشف روح حاكم بر این جریان - و نه تك رویداد تاریخی- تلاش شود.
رهبر معظم انقلاب در فهم ابعاد مختلف شخصیت و سیره سیاسی حضرت امام حسین(ع) می‌فرمایند: «امام حسین را فقط به جنگ روز عاشورا نباید شناخت؛ آن یك بخش از جهاد امام حسین است.» (88/5/5)
نگرش جامع رهبر انقلاب را نسبت به جریان‌های درهم تنیده تاریخی - روشن‌تر از هر جای دیگر در آثار ایشان- شاید بتوان در كتاب كم‌حجم اما پر محتوای «پیشوای صادق» یافت. گرچه موضوع اصلی این اثر، زندگی و مبارزات امام صادق(ع) است اما بخش قابل توجهی از ابتدای بحث به شناسایی جریان تحول ساختار تشكیلات سیاسی- اجتماعی شیعه در قرون اولیه اختصاص یافته و بخش عمده فعالیت‌های فكری، سیاسی و اجتماعی امامان شیعه را تا دوران امام ششم پوشش می‌دهد. گرچه برخی از این مباحث در واقع رویكردی كلامی دارند، در نهایت خواننده را به فهم و استنتاجی جامع درباره تحولات تاریخی سوق می‌دهند.
نمونه دیگری از نگاه جامع و فراگیر معظم له را نسبت به جریانات تاریخی، می‌توان در پیام مفصل ایشان به نخستین كنگره امام رضا(ع) یافت. ایشان در این پیام با تحلیل و تبیین جامع و همه‌جانبه برنامه كلان و درازمدت ائمه برای رهبری و هدایت امت، سیمایی روشن از ابعاد تحولات تاریخی قرون نخست اسلامی ارائه می‌دهند و ضرورت اهتمام به این شیوه را در فهم و تبیین حقایق تاریخی، گوشزد می‌كنند.
3- توجه به زمینه‌های پشت‌پرده جریان‌های تاریخی
دستیابی به متنی قابل اعتماد و نیز نگاهی جامع به رویدادهای تاریخی، مقدماتی ضروری در بهره‌برداری از مطالعات تاریخی‌اند اما كافی نیستند. گاه در فهم و تحلیل تاریخ، باید سوالاتی مهم را دستمایه كشف عناصر پشت‌پرده جریان‌های تاریخی کرد كه به صورت آشكار و صریح مورد توجه قرار نمی‌گیرند و در متون تاریخی خودنمایی نمی‌كنند. شیوه‌ای كه تحت عنوان «تاریخ‌نگاری تحلیلی» مورد اشاره اهل فن است، معمولا ناظر به همین مقصود در مواجهه با تاریخ و رویدادهای تاریخی است. علاوه بر كتاب پیشوای صادق، متن چاپ شده سخنرانی دیگر ایشان با عنوان «پژوهشی در زندگی امام سجاد(ع)» (1361، دفتر مركزی حزب جمهوری) نیز در این عرصه- یعنی تلاش برای آشكار ساختن وجوه پنهان حقایق تاریخی با واكاوی لایه‌های مختلف اسناد و مدارك موجود- مثال‌زدنی است.
4- تكرارپذیری وقایع تاریخی
امكان بهره‌برداری عمده از تاریخ و مطالعات تاریخی، اساسا در گرو پذیرش تكرارپذیری حوادث البته در وجه كلی و فارغ از جزئیات است. به هر میزان كه این اصل مبنایی، جدی‌تر و قطعی‌تر تلقی شود، اهتمام به فهم و تحلیل و تبیین رویدادهای تاریخی، وجهی منطقی‌تر خواهد داشت. رهبری در بخشی از بیانات خود در تبیین واقعه عاشورا می‌فرمایند: «عاشورا یك صحنه عبرت است. انسان باید به این صحنه نگاه كند، تا عبرت بگیرد... یعنى خود را با آن وضع مقایسه كند و بفهمد در چه حال و در چه وضعیتى است؛ چه چیزى او را تهدید مى‌كند؛ چه چیزى براى او لازم است؟ این را مى‌گویند «عبرت»... چه شد كه [مسلمانان معاصر امام حسین] به چنین مرحله‌اى رسیدند؟...ما باید این را امروز مورد توجه دقیق قرار دهیم... این بیمارى [شرایطی كه آنان گرفتارش شدند و موجب بروز فاجعه كربلا شد] بیمارى خطرناكى است... ما هم ممكن است به این درد دچار شویم.» (71/4/22)
5- مسؤولیت بشر در ساخت تاریخ، نه مدارای با آن
پذیرش اصل قبلی، در واقع به معنای پذیرش این مبنای مهم است كه انسان، حاكم بر سرنوشت خود و مسلط بر تحولات تاریخی است. به بیان دیگر این جبر تاریخ یا قدرت جریان‌های تاریخی نیست كه انسان و اراده او را مقهور و تابع خود می‌سازد. انسان هوشمند و صاحب بصیرت می‌تواند جهت حركت تاریخ را به سمت اراده و تدبیر خود تغییر داده، بر آن تاثیر بگذارد. بصیرت نسبت به رویدادهای تاریخی و فهم چگونگی و چرایی وقوع آنها، كارآمد‌ترین ابزار برای توفیق در این عرصه پرمخاطره است.رهبری در یكی از سخنرانی‌های خود، پس از اشاره به حوادث پس از رحلت رسول خدا(ص) تا وقوع فاجعه كربلا، می‌فرمایند: «رخدادهایى چنین، انسان را نگران مى‌كند. مگر ما از جامعه زمان پیغمبر و امیرالمؤمنین علیهم‌السلام قرص‌تر و محكم‌تریم؟! چه كنیم كه آنگونه نشود؟... ببینید كجایید؟... تاریخ را با قصه اشتباه نكنیم. تاریخ یعنى شرح حال ما، در صحنه‌اى دیگر... تاریخ یعنى من و شما... ببینیم در كدام قسمت داستان قرار گرفته‌ایم. بعد ببینیم كسى كه مثل ما در این قسمت قرار گرفته بود، آن روز چگونه عمل كرد كه ضربه خورد؟ مواظب باشیم آن‌طور عمل نكنیم... یك وقت یك حركت بجا، تاریخ را نجات مى‌دهد و گاهى یك حركت نابجا كه ناشى از ترس و ضعف و دنیاطلبى و حرص به زنده ماندن است، تاریخ را در ورطه گمراهى مى‌غلتاند... [اگر غفلت كنیم] كربلاها در تاریخ تكرار خواهد شد.» (75/3/20)
نمونه‌های متعدد استفاده معظم‌له از رویدادهای تاریخی و تطبیق آن بر حوادث امروزین در موقعیت‌های مختلف، قابل توجه است. این رویكرد به تاریخ و تلاش برای تطبیق آن با زمان و زندگی حاضر، بویژه درپی التهابات پس از انتخابات دهم ریاست‌جمهوری، گستردگی بیشتری یافت. از جمله نمونه‌های تاریخی مورد اشاره ایشان در سال‌ها و البته ماه‌های اخیر می‌توان از اشاره مكرر به اهمیت نقش نخبگان در تاریخ اسلام، توجه به تحولات تاریخی پس از رحلت رسول خدا(ص)، غربت خط ولایت در جامعه اسلامی و وقوع فاجعه كربلا (22/4/71، 20/3/75، 26/9/78، 5/5/88 و...)، صلح حدیبیه (نماز جمعه تهران، 29 خرداد 88)، بنای مسجد ضرار (مراسم تنفیذ حكم ریاست‌جمهوری دهم)، عملكرد و سیره امام علی(ع) در دوره خلافت (نماز جمعه تهران، رمضان 1430)، موضع‌گیری قاعدین و كوتاهی آنان در حمایت از حق به بهانه شرایط فتنه (دیدار با خبرگان رهبری، مهر 88) و... یاد كرد.
بنابراین، معرفت تاریخی علاوه بر افزودن اطلاعات انسان - كه البته در جای خود ارزشمند نیز هست- با ملاحظه اصل تكرارپذیری تاریخ در بسترهای متنوع زمانی و حاكمیت انسان بر سرنوشت خود، باید در جهت افزایش قدرت پیش‌بینی انسان و امكان پیشگیری او از رویدادهای ناخوشایند مورد بهره‌برداری قرار گیرد؛ امری كه تنها در سایه بصیرت تاریخی ممكن و میسر خواهد بود.
جمع‌بندی
گرچه اهمیت و ضرورت توجه به تاریخ و مطالعات تاریخی بر اندیشمندان منصف پوشیده نیست اما تلاش نویسنده در این مقاله بویژه آن بود تا - هرچند به اختصار- نشان دهد كه این دانش در نظام فكری رهبر فرزانه انقلاب چه جایگاهی داشته، بهره‌برداری از آن بر چه اصولی مبتنی و در قالب پیمودن چه گام‌هایی دست‌یافتنی است.
روشن است كه این مختصر تنها می‌تواند فتح بابی برای جلب توجه اصحاب اندیشه بویژه تاریخ‌پژوهان باشد تا با نگاهی گسترده‌تر به این بخش از نظریات ایشان پرداخته، زمینه بهره‌برداری كاربردی از این زاویه هندسه فكری ایشان را فراهم آورند.
*دکترای تاریخ تشیع و عضو هیأت علمی دانشگاه تهران