چه شد که بعد از فیلم «صداها» به سراغ فیلم «بیداری» رفتید آن هم با این سوژه؟
بیداری فیلمی است که به مناسبت 30 سالگی انقلاب ساخته می‌شود و ملودرامی است که حوادث بهمن ماه سال 57 را پس‌زمینه خودش قرار داده است. من متعلق به نسل انقلاب و جزو آنهایی هستم که نمی‌توانم آن روزها را فراموش کنم. می‌توانم بگویم آن روزها مهم‌ترین روزهای زندگی من بود و نسل ما در میان حوادث انقلاب شکل گرفت به طوری که من هم در همان زمان تحصیلاتم را در آمریکا نیمه‌کاره رها کردم و به ایران آمدم تا حوادث و تغییراتی را که این حرکت در کشور ایجاد می‌کند و همچنين روند پيروزي انقلاب را از نزدیک ببینم. این فیلم اجازه می‌دهد که به بعضی از خاطرات گذشته دور- که خیلی هم البته دور نیست (با خنده) برای من این 30 سال در یک چشم به هم زدن گذشت- برگردیم و دوباره بتوانیم آن خاطرات را زنده کنیم.
خودتان خواستید که این فیلم را بسازید یا این فیلم به شما پیشنهاد شد؟
در ابتدا قرار نبود این فیلم را من بسازم بلکه «بیداری» از آن پروژه‌هایی بود که ناگهان تصمیم گرفتند ساخته شود و ساخت آن را هم به من پیشنهاد کردند. وقتی به من گفتند ساخت این فیلم را برعهده بگیرم، احساس کردم فیلمنامه «بیداری» دستمایه‌هایی دارد که من با آنها می‌توانم موضوعش را به تصویر بکشم، بنابراین علاقه‌مند شدم آن را بسازم.
کمی درباره داستان فیلم توضیح می‌دهید؟
اجازه دهید خیلی درباره این فیلم صحبت نکنم، فقط همین را بگویم که فیلم داستان زنی است که حافظه‌اش را از دست داده و نمی‌داند نزدیک به 27 سال از زندگی‌اش‌را چگونه پشت سر گذاشته و نمی‌داند روزگارش را در این مدت کجا گذرانده است و بازیگرانش را نیکی کریمی، شقایق فراهانی، حامد بهداد، مهدی احمدی
حسین محب‌اهري و... تشکیل می‌دهند.
بپردازیم به بهانه اصلی گفت‌وگو یعنی فیلم «صداها» و جشنواره فیلم فجر. با توجه به اینکه فیلم «صداها» سوژه‌ای خیالی دارد و درباره جنایتی است که در یک ساختمان اتفاق می‌افتد و از طرفی این چندمین همکاری شما – بعد از «هفت پرده» و «شب‌های روشن» – با سعید عقیقی است، ایده ساخت این فیلم از کجا شکل گرفت؟
«صداها» فیلمنامه‌ای بود که سعید عقیقی برای من نوشت. من و سعید بعد از «شب‌های روشن» دیگر نتوانستیم با هم همکاری داشته باشیم، نه اینکه دلمان نمی‌خواست بلکه پیش نیامده بود، چرا که ما فیلمنامه «دل تاریخی» را داشتیم که نتوانستیم آن را به سرانجام برسانیم. در واقع این‌طور شده بود که به نوعی از ساخت آن ممانعت شد. بعد از «دل تاریخی» هم به ترتیب «داستان خانوادگی» و «نازنین» را داشتیم که بازهم نشد آنها را بسازیم. فیلمنامه «نازنین» اقتباسی بود از داستایوفسکی که ساخت آن میسر نشد!
علت این «نشدن»ها چه بود؟
یا تهیه‌کنندگان خیلی علاقه نشان نمی‌دادند و می‌گفتند که ما روی چنین فیلم‌هایی که نمی‌فروشد (!) سرمایه‌گذاری نمی‌کنیم و ما «چارچنگولی» می‌خواهیم یا مسؤولان فرهنگی کشور چندان با آغوش باز از ساخت این فیلم‌ها استقبال نمی‌کردند. به هر حال من و سعید 6 سال نتوانستیم با هم کار کنیم و من در این سال‌ها کارهای دیگری را کلید زدم و به پایان رساندم. تا اینکه بهار پارسال سعید با من تماس گرفت و گفت برای تو فیلمنامه‌ای نوشته‌ام. آن زمان تنها بخش ابتدایی فیلم مکتوب شده بود و من بلافاصله پس از مطرح کردن ایده سعید عقیقی عاشق آن شدم. در واقع ایده این فیلمنامه بیان کننده وحشت زندگی است؛ هراس و وحشت زندگی در محیط‌های بسته و عصبیت ناشی از آن.
پس شما ابتدا سوژه را پسندیدید و سپس باقی فیلمنامه به نگارش درآمد؟
بله، پس از آن کم‌کم صحنه‌های بعدی نوشته شد و چیزی هم که برای من خیلی جذاب بود، گذشته از موضوع فیلمنامه که هم پس‌زمینه اجتماعی دارد و هم پس‌زمینه روانی، نوع روایت فیلم بود که خیلی سنت‌شکن است و روایتی معکوس دارد.
درباره این نوع فیلمسازی (یعنی فیلمسازی در محیط بسته آن هم با موضوع وحشت و جنایت) قبلا مطالعه داشتید؟
نه، حداقل من نداشتم، ولی به هر حال مساله زندگی در محیط بسته مساله‌ای نیست که خیلی به دنبال آن بروی و درباره آن مطالعه کنی، بلکه اصولا چنین چیزی را بايد تجربه كرد؛ یعنی تو باید چنین موضوع و چنین حادثه‌ای را درک کنی، ببینی و آن را حس کنی.
من یادم است زمانی که می‌خواستیم فیلم «صداها» را کلید بزنیم و ساخت آن را آغاز کنیم از خانم «قلم‌فرسایی» که طراح صحنه فیلم بودند، خواستم که فیلم «سکوت بره‌ها» را ببینند. در این فیلم هم چنین روایتی وجود دارد. اگر «سکوت بره‌ها» را دیده باشید، متوجه می‌شوید که محیطی که از FBI ساخته شده، ساختمانی است که هیچ پنجره‌ای ندارد و ماموران آن در اتاقک‌هایی کار و زندگی می‌کنند که یک طرف آن عکس‌هایی از جسدهای تکه‌تکه شده است و طرف دیگر آن عکس قاتلان زنجیره‌ای قرار گرفته و فیلم این موضوع را مورد بررسی قرار می‌دهد که چنین انسان‌هایی با چنین مختصات مکانی و شرایط محیطی، خودشان چقدر سالم هستند. به همین خاطر است که در فیلم «سکوت بره‌ها» کلاریس اصلا بهتر از هانیبال نیست و به همان اندازه می‌تواند خطرناک باشد.
قصد شما از اینکه از طراح صحنه فیلم «صداها» خواستید این فیلم را ببیند، چه بود؟ آیا در واقع می‌خواستید از این فیلم یک کمک مفهومی و ادراکی بگیرید؟
من از خانم قلم‌فرسایی خواستم که فیلم «سکوت بره‌ها» را ببیند تا این فکر به خوبی برایش جا بیفتد که چرا ما در این فیلم نمی‌خواهیم فضای خارجی را نشان بدهیم و چرا فیلم همواره در محیطی بسته جریان خود را پیش می‌برد. اگر فیلم را ببینید تمام صحنه‌های آن در محیط بسته می‌گذرد و تمام حوادث آن در اتاق‌های یک ساختمان است و هیچ‌گونه فضای خارجی در آن دیده نمی‌شود.
پس باید کاری جدید باشد چون دست‌کم در سینمای ایران کمتر با چنین موضوعاتی مواجه شده‌ایم یا حتی تاکنون نداشته‌ایم فیلمی را که در ژانر وحشت و در فضای کاملا بسته ساخته شده باشد.
بله، نه‌تنها در ایران، بلکه حتی در سطح جهانی هم شما کمتر فیلم‌هایی سراغ دارید که در فضای کاملا بسته فیلمبرداری شوند و هیچ نمای خارجی نداشته باشند، برای همین انجام چنین کاری برایم بسیار جذاب و دلنشین بود.
اغلب مخاطبان عام سینما، شما را به واسطه فیلم «شب‌های روشن» می‌شناسند، فکر می‌کنید فیلم «صداها» می‌تواند برای تماشاگران سینما موفقیت «شب‌های روشن» را به همراه داشته و برایشان جذاب باشد؟
این را باید مردم قضاوت کنند. من معمولا یا دلی کار می‌کنم یا برای تداوم حضورم در سینما. «شب‌های روشن» از آن دست کارهایی بود که دلی کار کردم. از «شب‌های روشن» تا «صداها» فاصله زمانی زیادی گذشته است و من در این بین کارهای دیگری هم انجام دادم اما بیشتر آنها تنها جنبه کاری داشتند. «صداها» اما فیلمی بود که من با دلم ساختم و دوستش داشتم و امیدوارم حاصل آن برای من ماندگار و جذاب باشد.
درباره انتخاب بازیگران این فیلم هم کمی توضیح دهید. اسامی برجسته‌ای در بین بازیگران آن به چشم می‌آمد مثل آتیلا پسیانی، رویا نونهالی، مهدی احمدی، رضا کیانیان و...
من معمولا در همه فیلم‌هایم از بازیگران مطرح و حرفه‌ای استفاده می‌کنم و این هم به این خاطر است که کار کردن با نابازیگرها برایم سخت است. به نظرم کارگردان‌هایی که با این گروه کار می‌کنند، تخصص خاصی در کارشان دارند و حالا ممکن است به همین واسطه در دنیا از اهمیت خاصی برخوردار شوند و کارهایشان برای حضور در عرصه‌های جهانی ساخته می‌شود.
به نظر، مردم هم از حضور بازیگران حرفه‌ای در فیلم‌ها بیشتر استقبال می‌کنند. فکر می‌کنید استقبال از «صداها» از سمت عموم تماشاگران چطور باشد؟
این را نمی‌توان قضاوت کرد. باید منتظر بود و دید مردم چطور از این فیلم استقبال می‌کنند. هر چند حتی درباره فیلم «شب‌های روشن» هم مردم استقبال گیرایی نداشتند و در همان زمانی که این فیلم اکران شد فروش چشمگیری نداشت. می‌توان گفت این فیلم بیشتر مورد توجه قشر جوان بود چون جوانان ما با این موضوع درگیر بودند و بنابراین به تصویر کشیدن یک جریان عشقی و عرفانی برایشان جالب توجه بود. در واقع ما در «شب‌های روشن» رابطه‌ای را نشان می‌دادیم که سالم بود، وجود داشت و به خاطره‌ای خوب در ذهن تماشاگر تبدیل شد.
مگر مردم چه موضوعاتی را مورد توجه قرار می‌دهند و از چه فیلم‌هایی استقبال می‌کنند، چرا فیلمی مثل «شب‌های روشن» که خودتان اذعان دارید فیلمی بوده است که آن را با دلتان ساخته‌اید نبايد مورد توجه قرار‌گیرد؟
بگذارید این‌طور بگویم که معمولا سلیقه مردم ما در انتخاب و استقبال از فیلم‌ها متعالي نيست. مردم فیلم‌هایی مثل «اخراجی‌ها» را می‌پسندند البته من اصلا قصد ندارم بگویم که این موضوع بد است یا نمی‌خواهم آن را تقبیح کنم اما این چیزی است که وجود دارد و حتی در عرصه موسیقی هم می‌بینیم که عامه مردم حتی به سمت موسیقی زیرزمینی کشش بیشتری دارند.
پس وظیفه سینماگر چه می‌شود؟ با این اوصاف پیش‌بینی پیشرفت بیشتر سینما یا در نظر گرفتن چشم‌اندازی برای آنها سخت می‌شود.
در این باره به نظرم سینمای ما سینمای جدی‌ای نیست. ما بیشتر فیلم بازی می‌کنیم تا فیلمسازی! سینمای ما در واقع اقتباسی از سینمای جهان است که در آن سعی می‌کنیم کار قابل توجهی ارائه دهیم. اگر شما امروز به من می‌گویید که کار «شب‌های روشن» کار قابل توجهی بوده است باید بگویم زمانی که من قصد کردم فیلم «شب‌های روشن» را بسازم هیچ تهیه‌کننده‌ای حاضر نشد روی این فیلم سرمایه‌گذاری کند و حتی بعد از ساخته شدن هم کمتر سینمایی حاضر به اکران آن شد، اما وقتی فیلم روی پرده رفت تا چهار ماه در حال اکران بود و خیلی سخت حاضر شدند آن را از روی پرده سینما پایین بیاورند، بنابراین سینمای ما هیچ وقت سینمای قابل پیش‌بینی‌ای نیست .
پس «جشنواره فیلم فجر» را چطور قضاوت می‌کنید، مگر قرار نیست این جشنواره تاثیری مثبت بر کیفیت تفکر سازندگان‌آثار ارائه شده یا آثاری که قرار است ساخته شود، بگذارد؟
به نظر من جشنواره فیلم فجر فقط برای این است که کارگردان‌ها و سینماگران همدیگر را ببینند بعد هم پنبه یکدیگر را بزنند و یکدیگر و فیلم‌‌هایشان را به باد انتقاد بگیرند. متاسفانه جشنواره فیلم فجر تا امروز نتوانسته تاثیر شگرفی در سینما داشته باشد و آن را حتی آرام آرام متحول کند. در واقع ما از این پتانسیل استفاده نمی‌کنیم. امروز در دنیا صنعت سینما، به صنعت قدرتی تبدیل شده است که توانسته به خوبی از آن استفاده کند، اما ما از این صنعت هیچ استفاده سودمندی نمی‌کنیم. تهیه‌کنندگان ما معمولا این ریسک را نمی‌کنند که به کارگردان اجازه دهند مطابق با خواسته دلش فیلمی را بسازد.
من در فاصله‌ای که بین دو فیلم «شب‌های روشن» و «صداها» افتاد، 16 فیلمنامه داشتم که خیلی مایل بودم همه‌شان را جلوی دوربین ببرم اما هر 16 تای آنها رد شد و این خیلی بد است و می‌تواند هر سینماگری را سرد کند. فکر می‌کنید چرا بعد از «شب‌های روشن» حاضر شدم فیلم «باج‌خور» را بسازم. متاسفانه ما سقف ریسک‌پذیری‌مان پایین است و برای همین کارگردانی مثل من فقط دارد کارش را انجام می‌دهد و این طور به نظرم می‌رسد که سینمای ما سینمای جدی و قابل تاملی نیست.
حالا اگر قرار باشد درباره فیلم«صداها» که می‌گویید فیلمی است که با دلتان آن را ساخته‌اید قضاوت کنید، فکر می‌کنید در کدام بخش این فیلم می‌تواند شانس بیشتری برای دریافت سیمرغ داشته باشد؟
چنین قضاوتی درست نیست. چون من فیلم‌های دیگر جشنواره را ندیده‌ام و از طرفی عادت هم ندارم در مورد کارهایم قضاوت کنم، اما درباره «صداها» به گفتن این موضوع بسنده می‌کنم که این فیلم، فیلمی بود که دوستش داشتم و از روی دل و با اشتیاق آن را ساختم چراکه کاملا در جریان چند و چون نوشتن فیلمنامه‌اش بودم و بر موضوع و روند آن تسلط کامل داشتم.
درباره مدیریت برگزاری جشنواره فیلم فجر که آقای شاه‌حسینی برای دومین بار متوالی عهده‌دار آن هستند، چه نظری دارید؟
نظر خاصی ندارم!
و در پایان اگر صحبتی درباره جشنواره دارید، بفرمایید.
نزدیک به 30 سال است که از جشنواره فجر می‌گذرد اما هیچ حادثه خاصی در سینمای ما اتفاق نیفتاده است. چرا باید این‌طور باشد. اگر قرار بود نقد کارسازی در جشنواره انجام بگیرد، نباید سبک ثابتی را در این سال‌ها برای فیلمسازی در پیش می‌گرفتیم، در حالی که امروز می‌بینیم روندی ساکن سینما را پیش می‌برد.