8سال جانانه و مردانه جنگیدن و وطن به دست دشمن نسپردن، بارزترین مولفه‌ای است که می‌تواند هر هنرمند، شاعر،نویسنده و فرد متعهد دیگری را وادارد که این موضوع را سرلوحه کار خود قرار دهد و به سهم خود در این راه، ادای دین کند. از آنجایی که موضوع این گزارش، بایدها و نبایدهای ادبیات داستانی دفاع مقدس است، این نکته را با برخی نویسندگان این عرصه مطرح کرده‌ایم. ضمن اینکه نگارنده در گزارشي اجمالی می‌کوشد به پاره‌ای از آسیب‌هایی که گریبانگیر حوزه ادبیات دفاع مقدس شده است نیز بپردازد.
نویسندگان دفاع مقدس و خط قرمزها
احمد بیگدلی از جمله نویسندگانی است که در این باره به نکته‌ای اشاره می‌کند. او می‌گوید: متاسفانه در عرصه ادبیات داستانی دفاع مقدس، به محض اینکه نویسنده می‌خواهد قلم به دست بگیرد با انبوهی از خط قرمزها مواجه می‌شود و دائم به این مساله فکر می‌کند که طوری بنویسد که به فلان سازمان و آدم برنخورد یا وسیله و ابزاری برای تبلیغات آن طرف آب نشود یا... . به این ترتیب تنها راهی که برای نویسنده دفاع مقدس باقی می‌ماند این است که روش شعاری را در آثار خود در پیش گیرد. او ادامه می‌دهد: خاطرم هست، در برهه‌ای از زمان در شرایطی قرار داشتم که ویرایش خاطرات آزادگان و شهدا را انجام می‌دادم، هنگام ویرایش این کارها متوجه شدم حتی خود رزمندگان هم موقع نوشتن این خاطرات، خود را سانسور می‌کردند تا مبادا از رهگذر این دست‌نوشته‌ها کسی آزرده شود. این نویسنده می‌گوید: به طور کلی اگر بخواهیم به ارزیابی داشته‌های ادبیات دفاع مقدس بپردازیم، می‌توان از رمان «پل معلق» محمدرضا بایرامی یاد کرد و آن را در ردیف یکی از آثار درخشان این حیطه قلمداد کرد یا همین‌طور اغلب کارهای مجید قیصری که تجلی جنگ بویژه در مجموعه داستان‌های این نویسنده کاملا مشهود است، در عین اینکه اثر «من قاتل پسرتان هستم» احمد دهقان نیز توانست در برهه‌ای که ترس و لرزهای موجود نسبت به خط قرمزها وجود داشت، هنجارشکنی کرده و اثری درخور اعتنا جلوه کند. به عقیده بیگدلی، ادبیات جنگ در حال حاضر درگیر پاره‌ای مسائل است و به زمان و سیاستگذاری صحیح برای مرتفع شدن احتیاج دارد. او ادبیات داستانی دفاع مقدس را در قیاس با سینمای این حیطه، عرصه‌ای رشد نیافته می‌داند و می‌گوید: متاسفانه ما در ادبیات دفاع مقدس هرگز نتوانستیم به اندازه سینما، عملکردهای موفقی داشته باشیم. شاید به این خاطر که رسالت ادبیات، خاصه ادبیات داستانی به توضیح و توصیف متکی است اما در سینما شما هر آنچه که فکر می‌کنید را می‌توانید بر پرده تماشا کنید. در واقع روایتی که سینما می‌تواند از ماوقع جنگ ارائه دهد، با زبان تصویر گویا‌تر از زبان ادبیات بوده است.
کیفیت در سایه
منوچهر اکبرلو، نویسنده و نمایشنامه‌نویس بر این باور است که یکی از بایدهای اصلی این عرصه آن است که از نگاه مدیران، جداگانه به این مقوله نظر افکنده نشود بلکه ادبیات دفاع مقدس باید به شکل طبیعی بخشی جدانشدنی از کلیت ادبیات داستانی شود. در غیر این صورت، جدا کردن نویسندگان دفاع مقدس از دیگر نویسندگان سبب می‌شود برخی که تمایلی به این دسته‌بندی‌ها ندارند، از حوزه دفاع مقدس دور شوند؛ اتفاقی که هم‌اکنون نیز افتاده است. از آنجایی که برنامه‌ریزی نهادهای فرهنگی طی سال‌های اخیر به شکل صحیحی انجام نشده، در نتیجه انبوه حمایت‌ها و امکانات راه به جایی نبرده و البته مجموعه آثار این حوزه براساس خلاقیت فردی داستان‌نویسان تولید شده است. بحث سفارشی‌نویسی از دیگر مباحثی است که همواره در حیطه ادبیات دفاع مقدس مطرح بوده است. سفارشی‌نویسی اگرچه از جهاتی توانسته با اقبال مناسبی مواجه و به افزایش کمیت آثار در این زمینه منجر شود اما نتوانسته به آن شکلی که باید پاسخگوی نیازهای مخاطبان این آثار باشد. نرگس آبیار نیز در این باره با نگارنده هم‌عقیده است. او می‌گوید: ادبیات دفاع مقدس از آن جهت که تعدادی متولی و سفارش‌دهنده داشته است، تنها توانسته در عرصه خاطره‌نویسی قدم بردارد و از رهگذر نگارش چنین کتاب‌هایی فقط می‌توان به بخش‌هایی از زندگی شخصیت‌های جنگ پی برد اما از آنجایی که کار سفارشی‌نویسی همواره با انبوهی اما و اگر توام بوده و نویسنده ناچار باید از قوانینی که سفارش‌دهنده برای نگارش یک کتاب وضع می‌کرده پیروی کند، طبعا خلاقیتی در کتاب‌هایی از این دست، مشاهده نمی‌شود.
جای ژانر زندگینامه داستانی همچنان خالی است
نرگس آبیار یکی از دلایل افت کتاب‌های دفاع مقدس را در این نکته می‌داند و ادامه می‌دهد: اگرچه طی سال‌های اخیر حرکت‌های قابل تقدیری از سوی مسؤولان در حوزه ادبیات دفاع مقدس شده است و همان‌طور که اشاره کردم، مبحث خاطره‌نویسی توانسته در این بین از جایگاه ویژه‌ای برخوردار باشد اما دریغ که در حوزه زندگینامه داستانی که به نظر می‌رسد ژانری غریب و پیچیده در این عرصه است و بین بحث داستان و مستند معلق است، حرکت خاصی انجام نشده است. این طور به نظر می‌رسد که دست‌اندرکاران حوزه ادبیات دفاع مقدس، بیشتر بر مساله کمیت آثار تاکید داشته‌اند تا کیفیت. مبلغی که به عنوان حق‌التالیف برای نویسندگان در دایره سفارشی‌نویسی در نظر گرفته می‌شود، معمولا دستمزدهایی اندک است. طبعا نویسنده می‌کوشد به همان اندازه‌ای که این دستمزد را دریافت می‌کند، برای یک اثر در زمینه دفاع مقدس وقت بگذارد. نتیجه اینکه اثر کار چندان محکم و جامعی از آب درنمی‌آید. آبیار نیز با تایید این نظر می‌گوید: بنابراین اگر دقت کنیم، متوجه می‌شویم بیشتر آثار ارزشمند در زمینه داستان دفاع مقدس، کارهایی بوده‌اند که توسط نویسندگان بی‌واسطه و مستقل تولید شده‌اند، ضمن اینکه معتقدم نگاه ضدجنگ هم بخشی از خود جنگ است. نکته اینجاست، جنگی که ما شروع‌کننده آن نبوده‌ایم و تحمیلی بوده است و ما فقط به دفاع از آب و خاکمان پرداخته‌ایم، باید توسط نویسنده، تمام ابعاد و زیر و بمش در اثر منعکس شود. پس چرا باید از آثار ضدجنگ دوری کنیم. وقتی که وظیفه داریم، تمام تبعات و ابعاد آن را نشان دهیم.
آثاری که خروجی نداشته‌اند
مساله‌ای که در این گزارش به ذهن می‌رسد، این است که چرا آثار ادبیات دفاع مقدس تاکنون خروجی مناسبی نداشته و جنگی که 8سال به طول انجامید و توانست دست آخر، موفقیت و افتخار بیافریند، چگونه است که به ابعاد فرامرزی دست نیافته است؟ آبیار در پاسخ به این سوال، پرسش دیگری را مطرح می‌کند؛ پرسشی که تا به امروز از زبان نویسنده‌های بسیاری آن را شنیده‌ایم اما هنوز تمهیدی برای عملی شدن این طرح انجام نشده است. آیا دیگر آثار ادبی ما جهانی شده‌اند؟ آبیار می‌گوید: نه‌تنها در زمینه جنگ بلکه متاسفانه بیشتر آثار شاخصی که در زمینه ادبیات داستانی خلق شده‌اند، نتوانسته‌اند پا را از ایران فراتر بگذارند و به دست خوانندگان کشورهای دیگر برسند. در واقع زبان ما به‌رغم داشتن غنای فراوان، در این دوره مطرود مانده و به نظر می‌رسد دست‌اندرکاران به آن شکلی که باید در این زمینه فعالیتی نکرده‌اند، ضمن اینکه همان تعداد آثاری که در زمینه دفاع مقدس ترجمه و به کشورهای دیگر رفته است باز هم نشان از سایه کانال‌های سفارشی دارد که شاید دلیل فرامرزی و جهانی نشدن آثار ادبیات دفاع مقدس را بتوان عدم فرهنگسازی و بسترسازی مناسب قلمداد کرد. این نویسنده تاسیس نهادهایی در این ارتباط را در قالب پیشنهاد مطرح می‌کند. او می‌گوید: امروز وقت آن فرا رسیده که نویسندگانی که تجربه‌ای بی‌واسطه از جنگ دارند به نگارش آثار تازه‌تر بپردازند.
حرکت‌هایی که بیشتر کوششی بوده تا جوششی
فیروز زنوزی جلالی از جمله نویسندگانی است که در ارتباط با موضوع گزارش خاطرنشان می‌کند: حرکتی که از بنیاد جانبازان شروع شد، این بود که از عده‌ای نویسنده دعوت کردند تا در قالب کارهای سفارشی،به نگارش زوایای 8 سال دفاع مقدس بپردازند. مبنای این کار کوششی بود نه جوششی. در نهایت نتیجه‌ای که باید از این برآیند حاصل شود به دست نیامد. او می‌گوید: اگرچه شاهنامه هم اثری سفارشی بود اما چون از دل برآمده بود، توانست اثری شاهکار و درخور اعتنا قلمداد شود اما معضل جایی است که آیا شخصی که در دایره سفارشی‌نویسی به فعالیت می‌پردازد هم چنین دغدغه و جوششی دارد؟! بی‌تردید اگر چنین مولفه‌ای در اثر نباشد، کاری بی‌روح و سطحی ارائه می‌شود و در نقطه مقابل با رعایت چنین ویژگی می‌توان شاهد بروز کارهای زیربنایی نیز بود. زنوزی معتقد است: متاسفانه طی سال‌های گذشته، یکسری آثار کاملا خطی که از الگوهای سنتی قصه‌نویسی تبعیت کرده‌اند، در حوزه دفاع مقدس منتشر شده‌اند که به لحاظ مضمون و سایر موارد به یکدیگر شباهت دارند و در نتیجه اثری که با چنین مختصاتی تولید شود، کاری اغراق شده و ایده‌آلیستی است که با دغدغه‌های نسل جوان که می‌خواهند ماهیت 8 سال دفاع مقدس را دریابند مغایرت دارد. اين گزارش اگرچه بازگو كننده بخشي از بايدها و نبايدهاي ادبيات دفاع مقدس است ولي پرداختن به اين ابر ژانر و زواياي مختلف آن، مستلزم روزها كار و پژوهش است. با اين همه ادبيات جنگ در انتظار افق‌هاي تازه است.