فاطمه مصلح‌زاده:
سه راه برای ساختن واکسن برای یک بیماری وجود دارد اما بیشتر تلاش‌هایی که برای ساختن واکسن ایدز صورت گرفته‌اند در دسته سوم جای می‌گیرند.
استفاده از ویروس مرده: مثالی از این نوع واکسن، واکسن فلج اطفال است که به‌وسیله جوناس سالک ساخته شده. در این روش، عامل بیماری را با نور، حرارت یا مواد شیمیایی می‌کشند و بعد آن را به بدن تزریق می‌کنند تا دستگاه ایمنی بدن، پاسخ مناسب را تولید کند و عامل بیماری را به خاطر بسپارد. این روش درباره ایدز آزمایش شده و ناموفق بوده است.
مثالی از این نوع واکسن، واکسن فلج اطفال است که به‌وسیله جوناس سالک ساخته شده. در این روش، عامل بیماری را با نور، حرارت یا مواد شیمیایی می‌کشند و بعد آن را به بدن تزریق می‌کنند تا دستگاه ایمنی بدن، پاسخ مناسب را تولید کند و عامل بیماری را به خاطر بسپارد. این روش درباره ایدز آزمایش شده و ناموفق بوده است.استفاده از ویروس زنده ضعیف: مثال این واکسن، واکسن سرخک است. در این روش، ویروس زنده را چنان ضعیف می‌کنند که توانایی ایجاد بیماری را نداشته باشد اما بتواند دستگاه ایمنی را تحریک کند. از آنجا که تزریق ویروس زنده HIV هر چند ضعیف شده به انسان بسیار خطرناک است، این روش تقریبا از فرآیند تلاش برای تولید واکسن ایدز کنار گذاشته شده، به علاوه چون HIV از طریق اختلال در سیستم ژنتیک سلول‌ها عمل می‌کند، ممکن است ضعیف شده آن به اندازه نوع اصلی خطرناک باشد و ذخیره ژنتیکی سلول‌ها را به هم بزند.
مثال این واکسن، واکسن سرخک است. در این روش، ویروس زنده را چنان ضعیف می‌کنند که توانایی ایجاد بیماری را نداشته باشد اما بتواند دستگاه ایمنی را تحریک کند. از آنجا که تزریق ویروس زنده HIV هر چند ضعیف شده به انسان بسیار خطرناک است، این روش تقریبا از فرآیند تلاش برای تولید واکسن ایدز کنار گذاشته شده، به علاوه چون HIV از طریق اختلال در سیستم ژنتیک سلول‌ها عمل می‌کند، ممکن است ضعیف شده آن به اندازه نوع اصلی خطرناک باشد و ذخیره ژنتیکی سلول‌ها را به هم بزند.استفاده از مهندسی ژنتیک: در این روش ماده ژنتیکی ویروس را دستکاری می‌کنند و آن را درون یک ویروس بی‌خطر دیگر به بدن تزریق می‌کنند تا دستگاه ایمنی بدن را تحریک کند یا فقط بخش‌هایی از ویروس را ؛ مثل یک پروتئین یا مجموعه‌ای از پروتئین‌ها که بیماری ایجاد نمی‌کنند اما دستگاه ایمنی بدن را تحریک می‌کنند، به بدن تزریق می‌کنند. در بیشتر تلاش‌ها برای ساخت واکسن ایدز از این رویکرد‌ها استفاده می‌شود.
در این روش ماده ژنتیکی ویروس را دستکاری می‌کنند و آن را درون یک ویروس بی‌خطر دیگر به بدن تزریق می‌کنند تا دستگاه ایمنی بدن را تحریک کند یا فقط بخش‌هایی از ویروس را ؛ مثل یک پروتئین یا مجموعه‌ای از پروتئین‌ها که بیماری ایجاد نمی‌کنند اما دستگاه ایمنی بدن را تحریک می‌کنند، به بدن تزریق می‌کنند. در بیشتر تلاش‌ها برای ساخت واکسن ایدز از این رویکرد‌ها استفاده می‌شود.چرا ساختن واکسن ایدز مشکل است؟
ساخت واکسن برای هر بیماری‌ای همیشه فرآیندی طولانی و پر دردسر است، مثلا واکسن تیفوئید ۱۰۵ سال، واکسن سرخک ۴۲ سال، واکسن سیاه سرفه ۸۹ سال، واکسن فلج اطفال ۴۷ سال و واکسن هپاتیت B ۱۶ سال بعد از شناخته شدن بیماری ساخته شدند. به علاوه عواملی وجود دارد که ساخت واکسن ایدز را مشکل‌تر از دیگر بیماری‌ها می‌کند. نخستین مشکل، طبیعت ویروس HIV است که نه تنها به سیستم ایمنی بدن حمله می‌کند بلکه سلول‌های4 CD را که مغز سیستم ایمنی هستند از بین می‌برد. این ویروس ماده ژنتیکی خود را به سلول‌های سیستم ایمنی تزریق و از این سلول‌ها برای تولید ویروس‌های بیشتر استفاده می‌کند، بنابراین واکسن ممکن است با تحریک سیستم ایمنی و به کار انداختن سلول‌های ایمنی به جای ایمن کردن بدن، موجب تولید و گسترش ویروس شود.
به علاوه فرآیند تولید مثل HIV معمولا همراه با جهش‌های ژنتیکی زیاد است، بنابراین شانس زیادی وجود دارد که ویروس با چند جهش ژنتیکی در برابر واکنش سیستم ایمنی حاصل از تزریق واکسن مقاوم شده و ویروس مقاوم در برابر واکسن به دیگران منتقل و واکسن بی فایده شود.
همین جهش‌های ژنتیکی زیاد موجب شده‌اند این ویروس ذخیره ژنتیکی غنی و انواع مختلفی پیدا کند. این ویروس دو نوع اصلی دارد
1 -HIV که در سراسر جهان پراکنده شده و 2 -HIV که در آفریقای غربی پراکنده است. نوع اولHIV بیش از ۱۰ گونه دارد. گونه B آن بیشتر در آمریکای شمالی و اروپای غربی پراکنده است و نوع C بیشتر در منطقه صحرا در آفریقا. با این حساب محققان یا باید برای هر کدام از این گونه‌ها یک واکسن تولید کنند یا واکسنی تولید کنند که از پس همه انواع مختلف و متنوع این ویروس برآید.اما اصلی‌ترین مساله‌ای که در برابر محققان واکسن ایدز وجود دارد این است که در ربع قرن گذشته حتی یک نفر هم نتوانسته است ویروس ایدز را از بدنش بیرون کند. در میان همه میکروب‌های شناخته شده، HIV تنها ویروسی است که این خاصیت را دارد. حتی در مرگبار‌ترین بیماری‌ها هم شانسی وجود دارد که سیستم ایمنی بدن بتواند عامل بیماری را مغلوب کند. بعد از آن دانشمندان می‌توانند به بدن نگاه کنند و واکسنی بسازند که فرآیندی را که بدن برای نجات خود به کار گرفته، تقلید کند اما در مورد ایدز تا به حال هیچ بدنی موفق به این کار نشده است و بنابراین هیچ الگویی برای تقلید وجود ندارد.
با وجود همه این مشکلات، محققان با رویکرد‌های مختلفی تلاش می‌کنند واکسنی بر ضد این بیماری بسازند. نخستین رویکرد، ساخت واکسن پیشگیر است یعنی واکسنی که از آلودگی افراد HIV منفی جلوگیری کند. بیشتر تلاش‌های اولیه بر این رویکرد متمرکز بودند. آنها سعی می‌کردند سیستم ایمنی را وادار کنند آنتی بادی مناسبی تولید کند که جلوی آلوده شدن سلول‌ها را به HIV بگیرد. این رویکرد در تست‌های آزمایشگاهی موفق بود اما در بدن در مقابل جهش‌های دائمی ویروس دچار اشکال می‌شود. به نظر می‌رسد تولید آنتی بادی برای ساختن یک واکسن بهینه لازم است اما این کار تا به حال غیر ممکن بوده است.
رویکرد دوم واکسن‌های درمانی است. بخش عمده‌ای از ۳۰ واکسنی که در حال حاضر در دست آزمایش هستند از این دسته‌اند. این واکسن‌ها برای افراد HIV مثبت ساخته می‌شوند و قرار است از رشد و توسعه HIV و رسیدن آن به مرحله ایدز و انتقال ویروس به افراد دیگر جلوگیری کنند. این رویکرد بدن را وا می‌دارد سلول‌های ایمنی بیشتری برای مبارزه با HIV تولید کند.
در حال حاضر محققان معتقدند همان طور که برای درمان ایدز از چند دارو به صورت همزمان استفاده می‌شود برای پیشگیری از آن هم استفاده همزمان از چند واکسن لازم است.
دانشمندانی هستند که معتقدند با توجه به مجموع اطلاعاتی که ما از زیست‌شناسی، ژنتیک و پراکندگی جغرافیایی HIV داریم دستیابی به واکسنی برای ایدز در حد یک رویای محال است. همه دانشمندانی که در این زمینه فعالیت می‌کنند اینقدر بد‌بین نیستند، اما خوشبین‌ترین آنها هم دستیابی به واکسن را ظرف دهه پیش رو نامحتمل می‌داند. به علاوه حتی اگر همین امروز واکسنی پیدا شود، تصور کنید چقدر طول می‌کشد تا این واکسن به اندازه کافی تولید شده و در سراسر جهان توزیع و به کار گرفته شود. هنوز لااقل چند دهه تا پیروزی نهایی انسان بر این ویروس خطرناک باقی مانده است. تا آن زمان، تنها پیروی از دستورات پیشگیرانه بهداشتی می‌تواند ما را از شر این ویروس در امان نگه دارد.