بعد از ربع قرن تکذیب‌های سیاسی، تعصبات اجتماعی، تلاش‌ها و دستاوردهای علمی و تلاش برای پیشگیری، ایدز همچنان به گسترش در جهان، بویژه کشورهای در حال توسعه ادامه می‌دهد. تفاوت مهمی که ایدز با دیگر بیماری‌ها دارد وجه اجتماعی مرتبط با قضیه است که بر روند شیوع و سیاستگذاری برای پیشگیری از آن بسیار موثر است. ساختارهای اجتماعی، هنجارها و وضعیت اخلاقی و مذهبی جامعه همه بر روند گسترش این بیماری تاثیر دارند. اینها هم اهمیت موضوع را بیشتر کرده و هم آن را پیچیده‌تر می‌کنند. اما این بیماری با این همه پیچیدگی اصلا از کجا آمده است؟سیستم ایمنی بدن چگونه کار می‌کند؟
سیستم ایمنی هنوز یکی از رازهای اصلی بدن انسان محسوب می‌شود که دانشمندان تا به حال از توصیف کامل و دقیق آن عاجز مانده‌اند. سیستم ایمنی شبکه‌ای بزرگ و بسیار پیچیده از سلول‌هاست که مهاجمان خارجی را شناسایی و نابود می‌کند و آنها را برای مقابله‌های بعدی به خاطر می‌سپارد. مجموعه سلول‌های دستگاه ایمنی بدن به نام سلول‌های سفید شناخته می‌شوند که محل و منشأ تولید آنها سیستم لنفی بدن است؛ یعنی لوزه‌ها، گره‌های لنفی و مغز استخوان. هر نوع از این سلول‌ها نقشی خاص در مبارزه با بیماری‌ها به عهده دارند.
سیستم ایمنی را باید به صورت یک تیم فوتبال بزرگ تصور کرد که اعضای آن یکدیگر را نمی‌بینند اما به وسیله یک مربی که پیوسته برای هر کدام پیام‌هایی ارسال می‌کند سازمان‌دهی می‌شوند. نقش این مربی را در بدن، سلولی به نام CD
4 بازی می‌کند.
سیستم ایمنی بدن قادر است در چند روز ویروس سرماخوردگی یا آنفلوآنزا را از پا بیندازد. بعد از نابود کردن ویروس، سلول‌هایی که در نابود کردن آن نقش داشته‌اند، آن را به خاطر می‌سپارند و هر وقت این ویروس به بدن برگردد آن را شناسایی و نابود می‌کنند؛ گاهی حتی پیش از اینکه ما را بیمار کند. به همین دلیل است که بعضی از بیماری‌ها مثل آبله مرغان را هر کدام از ما فقط یک بار می‌گیریم.
ویروس HIV یک فرق اساسی با دیگر ویروس‌ها دارد؛ این ویروس سلول‌های CD
4 را هدف می‌گیرد و قلب سیستم ایمنی را از کار می‌اندازد.ویروس HIV با سیستم ایمنی چه می‌کند؟
بر خلاف ویروس‌هایی مثل آنفلوآنزا که می‌توانند ساعت‌ها بیرون بدن انسان زنده بمانند و در هوا و آب منتشر شوند، ویروس HIV بیش از چند دقیقه بیرون بدن زنده نمی‌ماند. نمی‌توان با صابون آن را کشت و به راحتی انتقال پیدا نمی‌کند. این ویروس فقط از راه خون یا تماس میان سطوح مخاطی منتقل می‌شود. تنها مایعات بدن که می‌توانند حامل مقدار قابل توجهی ویروس HIV باشند، منی، مایع واژینال و شیر مادر هستند. HIV از طریق تماس با عرق، اشک یا آب دهان منتقل نمی‌شود. به عبارتی تنها راه‌های انتقال ایدز اینها هستند:
- رابطه جنسی
- انتقال خون
- مصرف مشترک سوزن سرنگ
- از مادر به فرزند در هنگام تولد
- شیر دادن.
وقتی ویروس HIV وارد بدن می‌شود به دنبال سلول‌های CD
4 می‌گردد و از طریق اتصالات پروتئینی وارد آنها می‌شود و شروع به تکثیر خود می‌کند (کلاس سوم داروهای ضد ایدز از طریق همین اتصالات عمل می‌کنند. یعنی با تغییر پروتئینی روی بدنه سلول CD4 جلوی اتصال ویروس HIV را به آن می‌گیرند). HIV می‌تواند هر روز میلیاردها نسخه از خود بسازد.
تقریبا بلافاصله بعد از آلوده شدن، سیستم ایمنی بدن متوجه حمله می‌شود. بیشتر مبتلایان دو تا سه هفته بعد از ورود ویروس حالتی شبیه سرماخوردگی را تجربه می‌کنند. این واکنش بدن است که سعی می‌کند با تولید روزانه میلیاردها گلبول سفید با HIV مقابله کند. در این مرحله معمولا مقدار HIV در خون به حدی است که می‌توان با آزمایش خون به وجود آن پی برد.
از آنجا که HIV سلول‌های CD
4 را آلوده کرده است، تحریک سیستم ایمنی بدن به معنی تحریک CD4های آلوده و در نتیجه تولید ویروس‌های بیشتر است. به علاوه این ویروس‌های جدید CD4های سالم را نیز آلوده می‌کنند.
از آنجا که هم تعداد سلول‌های دستگاه ایمنی و هم تعداد ویروس‌ها بسیار زیاد است آنها می‌توانند تا ۱۰ سال یا بیشتر با هم مبارزه کنند. در طول این مدت بدن ممکن است کاملا سلامت به نظر برسد اما می‌تواند دیگران را از راه‌هایی که پیش‌تر گفتیم مبتلا کند.
بالاخره روزی فرا می‌رسد که HIV پیش می‌افتد و بیش از مقداری که بدن CD
4های سالم تولید می‌کند، CD4ها را آلوده و نابود می‌کند. بدون CD4ها سیستم ایمنی، توانایی خود را از دست می‌دهد و هر روز ضعیف‌تر و ضعیف‌تر می‌شود.
برای شناسایی ایدز تعداد CD
4 را در یک میلیمتر مکعب خون می‌شمارند. یک انسان بزرگسال معمولی بین ۴۰۰ تا ۱۶۰۰ سلول CD4 در هر میلیمتر مکعب از خونش دارد. وقتی بدن در مرحله بدون نشانه بیماری قرار دارد تعداد CD4ها بین ۵۰۰ تا ۶۰۰ تاست و هر بار که ۱۰۰ تا از این تعداد کم می‌شود شانس مبتلا بودن فرد به ایدز دو برابر می‌شود.
معمولا ملاک پزشکان برای اعلام ابتلای یک فرد HIV مثبت به ایدز گذشتن تعداد CD
4ها از مرز ۲۰۰ تاست. در این حالت معمولا سیستم ایمنی بدن به کلی از کار می‌افتد و فرد در برابر هر نوع بیماری‌ای بی‌دفاع می‌شود.
مبتلایان به ایدز معمولا به یکی از چند نوع بیماری‌ای که به نام بیماری‌های همراه با ایدز شناخته می‌شوند، مبتلا می‌شوند. همه این بیماری‌ها در شرایط عادی قابل درمان هستند اما وقتی سیستم ایمنی بدن ضعیف باشد، معمولا اثری مرگبار دارند. درباره مبتلایانی که در معرض این بیماری‌ها قرار نمی‌گیرند و به مراحل پیشرفته‌تر بیماری می‌رسند، اطلاعات زیادی در دست نیست. در این مبتلایان ویروس به سیستم عصبی و ارگان‌های داخلی بدن حمله می‌کند و بیمار دچار فراموشی، مشکل تعادل و نقص در سیستم حرکتی می‌شود.
یک درصد از مبتلایان به HIV به دلایل ژنتیکی هرگز به مرحله ایدز وارد نمی‌شوند. ساختار بدن این افراد به گونه‌ای‌ست که از گسترش ویروس جلوگیری می‌کند. مطالعه در مورد ویژگی‌های این افراد در جریان است و ممکن است منجر به یافتن درمان‌هایی برای این بیماری شود.چطور باید با این بیماری مبارزه کرد؟
در حال حاضر 2 راه برای درمان ایدز وجود دارد. اول درمان بیماری‌های همراه با ایدز که معمولا با آنتی بیوتیک و داروهای معمولی دیگر انجام می‌شود و دوم حمله مستقیم به ویروس HIV و جلوگیری از تولید مثل آن.
به محض کشف ویروس، دانشمندان شروع به آزمایش داروهای شناخته شده‌ای کردند که ممکن بود تاثیری داشته باشند. یکی از این داروها دارویی موسوم به AZT بود که عمل یکی از آنزیم‌های موثر در تولید مثل ویروس را متوقف می‌کرد، اما فقط برای زمانی کوتاه. بعد از این زمان دارو به کلی بی اثر می‌شد. مدتی بعد دکتر دیوید هو و همکارانش سعی کردند از ترکیبی از داروی قبلی و یک داروی جدید که قبلا برای جلوگیری از تولید مثل میکروب‌های دیگری به کار گرفته شده بود، استفاده کنند. این داروی جدید در سال ۱۹۹۶ به‌وسیله آژانس غذا و داروی آمریکا پذیرفته شد و اثرش چنان معجزه آسا بود که مجله تایمز دکتر هو را به عنوان مرد سال انتخاب کرد. بیمارانی که در حال مرگ بودند با مصرف این دارو از بستر برمی‌خاستند، شاداب و سلامت می‌شدند و به زندگی برمی‌گشتند.
در حال حاضر سه دسته داروی ایدز در بازار موجود است که هر کدام از راهی تولید مثل ویروس را مختل می‌کنند. نوع چهارمی از این داروها هم در دست تولید است. معمولا بیمار باید هر سه نوع دارو را مصرف کند، اما با زمانبندی‌های مختلف. مثلا یکی را هر روز و یکی را هر سه روز یک بار. زمانبندی مصرف دارو باید بسیار دقیق باشد چرا که در غیر این صورت ویروس در مقابل داروها مقاوم می‌شود.
این داروها اثرات جانبی بسیاری دارند مثل خستگی، حالت تهوع، کم خونی، مشکلات استخوانی، ناتوانی جنسی و خستگی. مصرف این داروها در دراز مدت می‌تواند موجب تخلیه چربی‌ها از قسمتی از بدن یا انباشته شدن چربی در قسمتی از بدن شود. در این وضع ممکن است صورت یا دست و پای بیمار بسیار استخوانی به نظر برسد یا شکم و سینه‌هایش بسیار بزرگ شود. همچنین مصرف دراز مدت ممکن است مشکلاتی در کبد و کلیه‌ها ایجاد کند و در افراد میانسال موجب مرگ بر اثرسکته قلبی شود.
یازدهم آبان روز جهانی ایدز بود. سازمان بهداشت جهانی از سال ۱۳۶۶ این روز را به عنوان روز جهانی ایدز اعلام کرده تا دولت‌ها، گروه‌های مبارزه با ایدز و برنامه‌های ملی ایدز از این فرصت برای اطلاع رسانی بهتر و بیشتر استفاده کنند. در ایران نیز چند نمایشگاه و برنامه‌های مرتبط با این موضوع برگزار شد. یکی از راه‌های اطلاع رسانی نیز رسانه‌ها هستند. به همین خاطر تصمیم گرفتیم صفحه دانش و فناوری این هفته را به بحث درباره این موضوع، راهکارهای پیشگیری و عواقب سیاستگذاری درباره آن اختصاص دهیم. مقاله‌ای که خواهید خواند سعی می‌کند توضیح دهد این بیماری چگونه به وجود آمده و در بدن فرد مبتلا چه اتفاقاتی می‌افتد. همچنین در بخش‌های دیگر درباره وضعیت شیوع بیماری در ایران و راه مبارزه با آن و همین‌طور از تاریخچه ایدز گفته‌ایم و نگاهی هم به بحث جنجالی واکسن ایدز خواهیم انداخت.