پی‌بردن به رموز زیبایی‌شناسانه داستان‌نویسی کمی متقارن و شبیه است.
پرداختن به رموز هستی و زوایای ناشناخته آن و اعجاز عجیب نوشتن نیز در همین است که همچون هستی معمایی دارد؛ هم قابل تفسیر و هم شگفت‌انگیز برای پرداخت به آن.
صف لایتناهی «وصف»، آکسیون و اعمال و رفتار شخصیت‌ها در کتاب‌های داستان، همچون حرکات لایتناهی نفوس در خلقت خداوند گسترده و چشمگیر است و همچنین است رموز قابل تفسیر در برپایی هر دو جهان؛ جهانی مصنوع و جهانی واقعی!
نخستین واکنش انسان نسبت به داستان( Fiction ) قابلیت دست‌آموز بودن آن است. (واقعیت این است که بشر منهای وجوه نخبه‌گرایانه این هنر، هنوز علاقه باستانی خود مبنی بر اشراف ذاتی بر شخصیت‌های یک داستان یا فیلم را حفظ و با خود همراه کرده است!)
زندگی نظم طبیعی خود را دارد، تولد، ازدواج و مرگ سه قله مهم آن است اما در زندگی طبیعی بشر نوعی ملال و یکدستی گسترده وجود دارد. چون بروز و ظهور این قله‌های زندگی( به لحاظ تقویم زمان) قطعیت تامی دارد و ثانیه‌ها قابل بازگشت نیستند، بالطبع با همین خصوصیت هر حادثه‌ای شکلی قطعی دارد. انرژی‌های ذخیره شده در هرتحول، به درد سر وسامان بخشیدن به همان تحول و حادثه می‌خورند و منحصر به طول و عرض ذاتی خود هستند. نتیجه‌گیری حسی و عقلی حاصل از آنها نیز محدود و غیرقابل بازگشت است اما در داستان این قطعیت محض قابلیت شکست دارد(مخصوصا در رویکردهای مدرن که تکنیک خاصیت اعجازگونه خود را به شکل گسترده‌ای به این موضوع منحصر کرده است). ما داستان می‌نویسیم، زیرا به قطعیت حوادث زندگی و انرژی‌های تمام شده یا ناتمام آن اعتراض داریم. آن قطعیت و غیرقابل بازگشت بودن را نمی‌پذیریم و درصدد آنیم که بار دیگر منطقی دیگرگونه به اضلاع آن ببخشیم. داستان‌نویسی یعنی برآوردن نظمی جدید، در فرضی جدید...! آن فرضی که با فرض قطعیت‌یافته زندگی در تضاد است، بی‌رحمی آن را برنمی‌تابد و به نرمي و لینت جدیدی آمیخته است. زندگی عادی گاه بی‌هیچ دستاورد عمده‌ای، به جریان عادی خود ادامه می‌دهد: تولد می‌یابیم، آموزش می‌گیریم، به تشکیل خانواده می‌رسیم و بعد می‌میریم! گاه نیز البته به تواتری درحوادثی اسیر می‌شویم. داستان‌نویسی امکان بازگشت به اینهاست. ترمیم کردن آنها، پیش و پس کردنشان و دست بردن در نظم طبیعی و خشنشان! یک داستان نویس این قواعد و نظم را با نظمی دیگر جایگزین می‌کند( و از این راه فرصت بازیگوشی را به بشر می‌دهد).
فراموش نباید کرد که اگر نظم جدید نیز همچون نظم گذشته خود باشد، در آن صورت کار شاقی صورت نگرفته است. پس بناچار در نظم جدید (دنیای مصنوع) صورت دیگری از وقایع را انتظام می‌بخشیم که با نیروی «شیرین‌کاری» نیز آغشته شده است.
در دنیای یک داستان‌نویس، علاوه بر توجه به مضمون و قرار دادن دنیای مصنوع (در مقابل دنیای واقعی)، انتظار شیرین‌کاری نیز می‌رود، که با این تمهید، ضمن غلبه بر ملال گسترده زندگی، به هیجانی نیز آغشته شویم. به قول سرتوماس هاردی علاقه آدمیزاد به داستان‌نویسی ناشی از دانستن امر نامعمول است و کسی که بداند چقدر امر معمول با چه ضریبی از امورات نامعلول می‌تواند آغشته شود تا داستانی از آن برآید، بی شک کلید این هنر(داستان‌نویسی) را در دست دارد!
به عنوان یک داستان‌نویس، بارها با غور و توجه به همین مبنای نظری توانسته‌ام سرشاخه‌های ظهور شخصیت‌های داستان خود را بیابم و محل تولد آنها را مشخص و سیر زندگی‌شان را تعیین کنم. می‌خواهم بگویم، انتزاع حکمت و دریافت‌های نظری از روند آفرینش هنری جدایی‌ناپذیر است. به معنای دیگر یک نویسنده نمی‌تواند بی‌توجه به این باریک‌بینی‌ها صرفا در پی برآوردن نظم مصنوع از پیش یاد‌شده باشد. هنر نویسندگان بزرگ علاوه برداشتن تکنیک‌های روایی توجه به مبنای نظری و حکمت‌های موجود در همین تعاریف است. زیرا با گسترش هنر رمان به سمت مغموض و پیچیدگی، عملا جاودانگی یک اثر ادبی در چنین روندی جست‌وجو خواهد شد.
زندگی ملال همیشگی خود را دارد. نظم مقدر آن، توجهی به خواسته‌ها و آرزوهای ما ندارد و معمولا رخدادها آنچنان که دلمان می‌خواهد پیش نمی‌رود. خط آرزوها شکسته می‌شود. اندازه‌هایی که برای همه نقشه‌های خود کشیده‌ایم با آنچه که واقعیت نام دارد هماهنگی ندارد. رویاها نیز نمی‌توانند ما را تسکین ببخشند و همچنان که طلوع و غروب خورشید از نظم خاص خود پیروی می‌کنند، ربط و فصل روابط آدمیان و رخدادهای زندگی نیز تابع عواملی غیرقابل تصرف از اراده ما هستند.
داستان‌نویس این امکان را به صورتی متزاید در اختیار ما می‌گذارد که بر ترتیبات این رخدادها بیفزاییم، قسمت‌های زشت آن را حذف کنیم و آرزوها را آنگونه که بارها به آن رسیده یا از آنها منصرف شده‌‌ایم مرتب کنیم. اما این رقابت نه چندان ستایش شده( به دلیل رقابت با تقدیر) به دلیل خصوصیت گرته‌برداری‌شده آن از طبیعت اگر با شیرین‌کاری همراه نباشد جذابیت خود را از دست خواهد داد. هنر داستان‌نویسی علاوه بر مرتب کردن نظم جدید و رخدادهای آن برپایی چنین جذابیت و توفانی است. اینجاست که ابتکار، خلاقیت و ذات داستان‌گویی نویسنده، مشهود و زوایای راستین هنر آن آشکار خواهد شد. بی‌شک نویسندگان زیادی در این عرصه به هنرنمایی پرداخته‌اند. به عناوین کتاب‌های آنان نگاهی کنیم:... عرضه بی‌سامان و گسترده زندگی... عناویني بسیار... آنان در این کتاب به لذت کمی دروغین بشر که به دنبال بازیگوشی در غیر مرتب کردن زندگی است پرداخته‌اند. چه انرژی عظیمی در این کتاب‌ها مصروف خدمت‌رسانی به این میل بشری ذخیره شده است. اجرشان ماجور باد!
* نویسنده و مسؤول بخش اقتباسی بنیاد سینمای فارابی