این روزها شور عجیبی برای اجرای کنسرت در جشنواره موسیقی فجر دارید، آقای ناظری هم به عنوان یکی از بزرگان، برای اولین بار، چند سال پیش در جشنواره فجر شرکت کرد و دیگر ما ایشان را در سال‌های بعد ندیدیم. فکر نمی‌کنید شما هم از حضور در جشنواره پشیمان شوید؟
وقتی شما عاشق فرهنگ و ملت کشوری هستید، برایت حکم خانواده را پیدا می‌کند. ضمن اینکه من نارسایی‌های اداره کشور را با منافع شخصی‌ام قاطی نمی‌کنم. مردم زحمت می‌کشند و آثار موسیقی را پی گیری می‌کنند. حالا این مردم شامل هنرمند، متخصص و
سرمایه‌دار و... است.
حضور در جشنواره تصمیم خود شما بود یا جشنواره از شما دعوت کرد؟
اصولا خودم برای کارم تصمیم می‌گیرم. امکان ندارد کسی به من بگوید که بیا فلان کار را بکن. برای خودم تحلیل دارم. تحلیلم را نسبت به مسائل مختلف انجام می‌دهم و با این نتیجه که در حال حاضر نیاز جامعه ما چیست، کارم را می‌کنم. به نظرم یک بخش هنر، بخش روحی و روانی است.
در سال‌های اخیر مساله استفاده موسیقیدانان ایرانی از نوازندگان خارجی در کنسرت هایشان باب شده است. احتمالا در جشنواره امسال هم شاهد آن خواهیم بود. به نظر شما این کار به جهانی شدن و پیشرفت موسیقی ما کمک می‌کند؟
این کار مثل مونتاژ اتومبیل است و راه به جایی که باید ببرد نمی‌برد. کاربرد پیدا می‌کند، استقبال می‌شود، خریدار دارد، اما همه غر می‌زنند
(با خنده). یک موقع است که ما می‌آییم با ذهنیت خلاق خودمان، امکانات خوبی که لازم داریم را می‌گیریم و استفاده می‌کنیم و کار تلفیقی با هویت ایرانی ارائه می‌دهیم. اگر قادر باشیم با هویت ایرانی کاری ارائه بدهیم که وقتی گوش می‌کنی یاد ایران بیفتی، هیچ اشکالی ندارد. اما وقتی بخواهی بدون آشنایی با آداب و تمدن فرهنگ غریبه کار کنی، چیزی جز هرج و مرج حاصل نمی‌شود.
ولی بعضی از آنها نامزد جایزه‌های خیلی بزرگ می‌شوند.
الان 90 درصد جایزه‌ها در سطح جهانی، «سیاسی» است.بستگی دارد چه کسی شما را از آن طرف حمایت می‌کند.
مثلا آقای کلهر و علیزاده چندبار برنده جایزه گرمی(اسکار موسیقی) شده‌اند.
آقای علیزاده تکلیفش روشن است و هنرمند بزرگی است. به طور کلی در باره موسیقی تلفیقی صحبت کردم.
یعنی تلفیق آقای علیزاده درست است؟
من اصلا این حرف‌ها را نمی‌زنم. فرهنگ و هنر چیزی نیست که فرد بگوید چه درست، یا چه غلط است. مثلا یک نمایشگاه نقاشی که برپا می‌شود مردم می‌روند و همه تابلو‌ها را می‌خرند. در یک نمایشگاه هم تنها 2 تابلو فروش می‌رود. مردم آزادند از یک نوازنده، موسیقی، نقاشی یا معماری استقبال کنند یا نکنند. اگر استقبال نکنند ما نمی‌توانیم مردم را متهم کنیم که توان ارزیابی ندارند. مشکل این است که وقتی مردم ما را حمایت می‌کنند می‌گوییم: به به! چه مردم خوبی داریم، اما وقتی حمایت‌مان نمی‌کنند، بد می‌شوند. خب! وقتی هنر به حدی فردی بشود که من و دوستانم آن را بفهمیم، نباید انتظار داشته باشیم سالن کنسرت‌مان پر شود. برای همین، تلفیق؛ تابع ادراک فرهنگ خودی و آشنایی با فرهنگ مردم است.
مشکل امکاناتی که مي‌گوييد الان نداریم، چطور قابل حل است. چطور می‌توانیم برای موسیقی از دولت بودجه بگیریم؟
همه دولت‌های دنیا که نماینده‌های ملت هستند در واقع فرهنگی دارند و برای سیاست‌های فرهنگی بودجه‌ای در نظر می‌گیرند. این بودجه را باید خرج پیشرفت فرهنگ و هنر کرد.
چرا موسیقیدان‌ها وارد سیاست نمی‌شوند، مثلا چرا شما هنرمندان جمع نمی‌شوید و یک نفر را به نمایندگی از خودتان برای انتخابات مجلس شورای اسلامی معرفی نمی‌کنید؟
این کار خوب است که موسیقیدان‌ها بتوانند در یک صنف فعالیت کنند. مساله این است که ما الان صنف نداریم. مثلا نقاش‌ها، گرافیست‌ها و سینماگران الان صنف دارند اما موسیقی نمی‌تواند صنف داشته باشد.
پس خانه موسیقی چه کاره است؟
خانه موسیقی اگر صنف داشت، می‌نوشت: دفتر صنف موسیقیدانان یا نوازندگان و خوانندگان. چرا اسمش را گذاشته‌اند خانه موسیقی؟ مگر ما صنف کفاش‌ها یا صنف کارگران شرکت نفت نداریم؟ خانه موسیقی در واقع مؤسسه‌ای شبیه مؤسسه ما، آوای شیدا، است که یک مؤسسه فرهنگی - هنری چند منظوره به حساب می‌آید. البته یک مقدار هم به او اجازه داده‌اند که به صورت واقعی، نه به صورت مجازی، در حد قانونی خودش فعالیت‌های صنفی انجام دهد. مثل دفاع از مشکلات موسیقیدانان و...
مثل بیمه و...
بله، بیمه و درمان و از این حرف ها. تازه آن را هم با کمک وزارت ارشاد می‌دهد.
شما به عنوان بزرگ و پیر موسیقی ایران از فعالیت‌های خانه موسیقی راضی هستید؟
خانه موسیقی به خاطر اینکه وجود دارد و این کارها را کرده، خیلی خوشحال کننده است، اما کافی نیست. فعالیت‌شان در طول سال کم است. آنها خیلی می‌توانند در دفاع از موسیقی فعالیت کنند. به قول خودشان 8هزار عضو دارند، این خیلی زیاد است. با این وجود، پول خرید یک ساختمان را هم ندارند. باید از شهرداری و وزارت ارشاد و کنسرت بعضی از هنرمندان کمک بگیرند. خب! اگر پول عضویت اعضایشان را جمع کنند ماهی 6 ،5 میلیون تومان می‌شود. ولی حق عضویت نمی‌پردازند و در کل هنرمندان خیلی بزرگ آنجا رفت و آمد نمی‌کنند.
چرا؟ مثلا آقای شجریان یکی از اعضای هیأت مدیره‌اند.
بله، ولی به صورت یک عضو افتخاری است، تقریبا.
چرا شما عضو خانه موسیقی نیستید؟
بگذارید اقراری کنم. بارها دوستان آمده و با من صحبت کرده‌اند. من هم از آنها خواهش کردم اساسنامه‌تان را برای من بیاورید که بخوانم و بعد فرم تقاضای عضویت پر می‌کنم. تا این تاریخی که پیش شما نشسته‌ام چیزی برای من نفرستاده‌اند. تازه! یک گله هم در روزنامه‌ها کرده بودند که محمدرضا لطفی از جمله غایبان جشن خانه موسیقی بود. اصلا کارت دعوت کنسرت برای من نفرستادند. فقط روز قبل از جشن خانه موسیقی 2 کارت برای موسسه فرستادند که به اسم برادرم حشمت الله لطفی، مدیرعامل مؤسسه آوای شیدا بود. بعد آقای ستایشگر در فرهنگستان هنر گفت: چرا غایبین سال‌های پیش را اعلام نکردید.
به نظرم موسیقیدان‌ها باید در یک صنف، به صورت برابر شرکت کنند. من در صنف، یک رأی دارم، یک نوازنده معمولی هم یک رأی دارد.
در نشست مطبوعاتی‌تان گفتید هر انقلابی در موسیقی چندین سال طول می‌کشد تا مسیر خودش را پیدا کند. با توجه به اینکه گروه شیدا در دهه 60 انقلابی در عرصه موسیقی ایجاد کرد، چه زمانی موسیقی ما مسیر پیوسته خود را پیدا می‌کند، تا به جایی برسیم که ما هم مدعی باشیم مخاطبان جهانی داریم؟
در حوزه موسیقی علاوه بر معضلات تاریخی و فرهنگی، کمی هم از نظر سنتی موانعی برای موسیقیدانان وجود دارد. به همین دلیل 2بازدارنده جلوی موسیقی هست؛ یکی فرهنگ نشنیدن موسیقی جدی، که البته به امروز هم مربوط نمی‌شود و یکی هم در واقع منع سنتی و مذهبی. وقتی این منع در سنت ایرانی‌ها وجود داشته باشد، خیلی از خانواده‌ها به دنبال موسیقی نمی‌آیند. ما اگر بخواهیم در قرن 21 زندگی کنیم و به گفته کارشناسان،جهانی شویم و البته مدعی ارتباط ارگانیست در سطح بین‌المللی در زمینه اقتصاد و تکنولوژی و... باشیم، بخش مهمی از هنر که موسیقی است را نمی‌توانید در این چارچوب نگذارید. باید بگذاریم موسیقی راه خودش را پیدا کند. من معتقدم همیشه باید ببینیم چه کردیم، چه شد که به این سمت آمدیم و چه کنیم از این که هست بدتر نشود تا به سمت بهتر شدن برویم.
به هر حال، سنت و مذهب را که نمی‌توانیم کنار بگذاریم.
نه، منظورم این نبود، منظورم این است که یا نباید مدعی شویم می‌خواهیم جهانی شویم و تابع سنتهای همیشگی‌مان بمانیم، یا اگر قرار شد نفت و گاز بفروشیم، کالا بخریم و مبادله درستی به وجود بیاوریم تا نیازهای مردم را با آخرین دستاوردهای پزشکی، ترمیم استخوان، ترمیم سوختگی و... تأمین کنیم، نقش هنرمند و موسیقیدان را هم نباید فراموش کنیم. هنر هم مثل علم است. هنر در جوامع پیشرفته تعریفی دارد. این امکان‌پذیر نیست که یک جامعه پیشرفته بخش عمده هنر را که موسیقی است در نظر نگیرد. اگر تصمیم داریم که جلو برویم، باید
رفته -رفته مشکلات را حل کنیم.
یک جواب کوتاه بدهید. اگر به همین روال ادامه داشته باشد چقدر طول می‌کشد؟
ادامه نمی‌تواند داشته باشد. رودخانه در هر لحظه یک شکلی است و آن آبی است که شما در یک لحظه می‌بینید، رد شده است؛ تکامل یعنی همین! یعنی حرکت. حرکت، قانون مهم تعالی و تکامل است. هیچ نیرو و قدرتی جلوی حرکت را نمی‌تواند بگیرد. زمانی حرکت کندتر است و زمانی هم تندتر، یک موقع حرکت به سمت اشتباه می‌رود، باید برگردد و خودش را تصحیح کند؛ مهم این است که انسان صادق باشد و اگر غلط است و جلوی تاریخ و تکامل انسان را می‌گیرد صادقانه بگوید.
بالاخره جواب سوال را ندادید؛ زمان مشخصی ندارد؟
زمان مشخصی ندارد. از چند چیز تابعیت می‌کند: دخالت جامعه و حضور مردم و توجه منطقی و علمی کارگزاران مملکت، به اضافه شرایط جهانی.
آیا نسل بعد هم می‌تواند آثاری مثل شما و آقایان علیزاده و مشکاتیان بسازد؟
صد درصد. اینقدر ناامید نباشید، لطفا! زمان ما، تهران حدود 2 تا 3 میلیون جمعیت داشت. وقتی ما سینما می‌رفتیم، همه همدیگر را می‌شناختیم. برای اینکه تعداد محدود بود و همه با هم ارتباط داشتیم. حالا یک تهران 15 میلیون نفری که 3، 2 میلیون هم از حاشیه‌اش می‌آیند، مطمئن باشید هیچ وقت تولید هنرمندانش قطع نمی‌شود. وسط درگیری‌های تاریخی قرون 4تا 7، فردوسی، سعدی و حافظ در می‌آیند. فرهنگ ایران نگرانی ندارد. نگران مکانیزم فرهنگ ایران نشوید. اینها در واقع به خاطر ذوق و تعصب اعتقادی و ملی شماست. ضمن اینکه ما نباید ارزش‌های ملی‌مان را کوچک کنیم. یک روز یکی از دوستان داشت تحقیقی را برای استاد نورعلی خان برومند می‌خواند. او درباره مشکلات اخلاقی حبیب سماعی نوشته بود: مثلا عادت داشت دخترش را کتک می‌زد. آقای برومند به او گفت که اتریش یک موتزارت داشت که اخلاقش یک میلیون برابر بدتر از حبیب سماعی بود؛ تا به حال دیده‌اید کسی در مورد موتزارت این حرف‌ها را بزند. غربی‌ها با یک موتزارت این همه توریست به کشورشان می‌آورند. ما فردوسی و حافظ و سعدی و... و این همه ادیب و معمار و... داریم، به جای اینکه اینها را عظمت بدهیم و از آن چیزی که هستند بزرگ‌ترش کنیم و تبلیغات خوب روی آن انجام دهیم که مردم ببینند، آن را تحقیر و کوچک می‌کنیم. ترک‌ها با یک مولاناي ما دنیا را گرفته‌اند. تمام بودجه‌شان را از همین مولانا تأمین می‌کنند! آن وقت ما عطار به این عظمت را داریم که خود مولانا می‌گوید: اگر عطار نبود من نبودم. اگر می‌خواهیم کشور خوب جلو برود و آینده درخشانی داشته باشد و نسل‌های بعد از آن بهره ببرند، باید کاری کنیم که در آینده بگویند دستتان درد نکند.
به نظر شما برای اعتلای موسیقی چه باید کرد؟
بعضی از دوستان ما تصور می‌کنند که یک آهنگساز یا یک اهل موسیقی نگاهش به جریانات موسیقی تغییر می‌کند، اما در واقع اصول و مبانی اصلی تغییر نمی‌کند و این در باره تمام اهالی موسیقی، صادق است. حتی آهنگسازان غربی، آموزش را که برای پیشرفت موسیقی مورد توجه است، نقشی اساسی برایش قائل‌اند. چراکه اگر آموزش نباشد تولیدی صورت نمی‌گیرد. در واقع اصل بر این است که تعداد شنوندگان موسیقی بالا برود، هنگامی که تعداد شنوندگان موسیقی بالا می‌رود، طبیعتا درک از موسیقی هم بالا می‌رود و بر اثر بالا رفتن درک موسیقی روابط دموکراتیک بین آدم‌ها هم سائیده می‌شود و از آن تیزی در می‌آید و با هم می‌توانند روابط بهتری داشته باشند. اساسا یکی از وظایف هنر، نرم کردن روابط خشن و خیلی خشکی است که ممکن است، مشکل روحی و روانی برای مردم ایجاد کند.
سه سال پیش، زمانی که به ایران آمدید، صحبت از برنامه‌های مدون کردید، کمی از اتفاقات و پیشبرد برنامه‌هایتان در این مدت بگویید.
در این مدت 3 بخش را در دستور کار قرار دادم، قبل از همه برای آموزش موسیقی، مکتب خانه میرزا عبدالله و هنرستان آزاد موسیقی را راه انداختم. در مورد تربیت دانش آموزان مقطع پیشرفته، بخش عمده‌ای از کار را خودم انجام می‌دهم. کسانی که به این کلاس می‌آیند ردیف تحلیلی یا موسیقی تحلیلی آموزش می‌بینند، یعنی در عین آنکه موسیقی درس می‌دهم، تحلیل موسیقایی هم می‌کنم؛ چه در خط ملودی چه در ساختمان موسیقی. و دیگر اینکه برنامه‌های مختلفی برای اجرای کنسرت و تشکیل گروه ترتیب داده‌ام.
وقتی برای مصاحبه داخل اتاق می‌آمدیم، روی در کاغذی چسبانده بودید که دانش‌آموزان از آوردن موبایل و ضبط خودداری کنند، یعنی در کلاس شما قطعات ضبط نمی‌شود؟
نه، همین جا در فاصله 30 دقیقه باید درس را آنقدر تحویل دهند، تا حفظ شوند.
پس همچنان به شیوه‌های سنتی و سینه‌به‌سینه پایبندید؟
من از لغت سنتی خوشم نمی‌آید. می‌گویم شیوه‌های کاربردی؛ یعنی شیوه‌هایی که عمل شده و نتیجه عالی داده است. به نظر می‌آید اگر بگوییم شیوه، سنتی است، یعنی عقب افتاده‌ایم و نباید از این شیوه استفاده کرد. من معتقدم مغز بزرگترینHard Disk دنیاست. اگر برای استفاده از آن به ماشین پناه ببریم، به عنوان بداهه‌پرداز خلاق، نمی‌توانیم در صحنه حضور داشته باشیم. سنت همه چیزش بد نیست، مثلا شما وقتی می‌خواهید خطاطی یاد بگیرید مگر آن را ضبط می‌کنید؟ برای این است که از میان تمام نوازندگان 100 سال اخیر، اکثرشان نت را بلد نبودند. ضمن اینکه بزرگترین موسیقیدانان ایرانی بودند و هیچ مشکلی هم نداشتند.
با این وجود، فکر می‌کنم، نظرتان در باره آموزش از طریق سي.دي‌های صوتی و ابزار چندرسانه‌ای باید مخالف باشد.
ما که نمی‌توانیم کاسه داغ‌تر از آش باشیم. حتی در کشورهای آمریکايي و اروپایی که خودشان لوازم الکترونیکی صوتی و حتی رایانه را درست کرده‌اند، آموزش ساز از طریق برنامه‌ای از پیش ضبط شده وجود خارجی ندارد. یعنی شاگرد باید پیش معلمی برود که زنده است، حیات، احساس و ادراک دارد. باور کنید فقط در ایران است که این حرف‌ها را هر چند وقت یک بار می‌شنوم: آموزش تار در 3 جلسه به وسیله سي.دي و این قبیل تبلیغ ها! به نظرم این مسائل فقط بازار گرم کردن است و صرفا جنبه مالی دارد.
امروز جوان‌ها دیگر مثل نسل شما حوصله یادگیری موسیقی را ندارند. به نظرتان این شیوه تدریس، برای نسل امروز مناسب است؟
شیوه من، همیشه شفاهی بوده؛ مثل شیوه‌های قدیم موسیقی ایرانی. ولی شاگرد را آزاد گذاشته‌ام؛ اگر می‌خواهد آهنگسازی یا کارهای گروهی ارکستری را تجربه کند که به نت نیاز دارد، می‌تواند خط موسیقی را جدا از ساز زدنش، در کلاس‌های دیگر بگذراند.
به نظر مي‌آيد برای انتقال روش و سبک نوازندگی و خوانندگی به نسل‌های بعدی، نت مفیدتر باشد. یعنی مثلا از شاگردان آقاحسینقلی کسی نیست که بخواهد سبک نوازندگی ایشان را نشان دهد. چون اعتقادی به تربیت شاگرد و نت نداشت.
اینها به نت ربطی ندارد. شما در خانواده، ابتدا حرف زدن یاد می‌گیرید، بعد خواندن و نوشتن را. ما در حال حاضر با مشکلی به نام لهجه مواجهیم. الان مد شده است که بعضی ایرانی‌ها با لهجه آمریکایی حرف می‌زنند. در موسیقی هم رخنه کرده است، با اینکه مثلا فلان شخص ایرانی است، اما با لهجه آلمانی، آمریکایی، عربی و ترکی‌ساز می‌زند. اگر فرهنگ خانوادگی و قومی در دل انسان‌ها نهادینه شود، با چنین مشکلی مواجه نخواهیم بود.
ولی کسانی که در کلاس شما شرکت می‌کنند، از مراحل و فیلترهای زیادی می‌گذرند. از نظر نوازندگی باید سطح مشخصی داشته باشند؟
اصل موسیقی در دنیا بر این است که شما باید در کودکی وارد دنیای موسیقی شوید. وقتی کودک موسیقی را یاد می‌گیرد چون هنوز ذهنش بالغ نشده است، موسیقی را مثل زبان مادری یاد می‌گیرد. البته دلیل دیگری هم دارد که خلاقیت است. کودک تا 3 سالگی، شکل خلاقیتش پایان یافته است. پس از آن ذهنش شرطی می‌شود. بعد از این، ذهنش کمی کند می‌شود. برای همین است که از ميان دانش آموزان هنرستان موسیقی، تعداد محدودی خلاقیت بالایی دارند. اگر صد نوازنده 50 سال اخیر را مورد بررسی قرار دهید، خواهید دید که از میان 100 نوازنده 90 تای آنها با مرحله شفاهی به موفقیت رسیده‌اند. البته باز هم از نظر بداهه (خلق روی صحنه) دچار مشکل هستند. من تار می‌زدم. بعد به تهران آمدم و نت یاد گرفتم. 3 سال هم بیشتر طول نکشید. یک نت، یک خط نوشتاری است که خیلی سخت هم نیست. اما در عوض چون موسیقی را از طریق گوش و دلم دنبال کرده بودم نتیجه اش، برایم خیلی بهتر از کسانی بود که موسیقی را از دوره کودکی با نت شروع کرده‌اند. ضمن اینکه نت مثل زبان همه چیز را بازگو نمی‌کند. مثلا نتاسیون زبان را نمی‌توانید در ادبیات بنویسید. من ابرویم را بالا می‌اندازم و با کنایه می‌گویم: رفته بودم، پیش فلانی. به نظرتان این حالت را چطور باید نوشت؟ من هدف از آموزش را رسیدن به خلاقیت می‌دانم. هرجایی که آموزش، خلاقیت را از بین ببرد، ما دچار سانحه می‌شویم. این را در مسائل اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و هنری هم می‌توانید بررسی کنید.
موسیقی امروز ایران با مسائل تازه‌ای به نام موسیقی‌های غربی، پاپ و زیر زمینی مواجه است، اما بسیاری معتقدند، موسیقی‌های پاپ که در کشور رواج دارند یکی، دو روز و نهایتا یک هفته می‌توانند برای مخاطب جذابيت داشته باشند. در مدت حضورتان در ایران چقدر توانستید این مساله را بررسی کنید؟
بگذارید موضوعی را مطرح کنم. بعد از آمدن کامپیوتر و اینترنت تمام جهان را یک مشکل فراگرفته است. بویژه نسل جوانان را؛ و آن مشکل عدم تمرکز است. هوش بچه‌ها زیاد شده اما تمرکزشان کم. فقط مربوط به ایران هم نیست. در غرب هم به همین صورت است. صفر و یک، کامپیوتر و عصر سرعت، این مشکلات را به وجود آورده است. البته این تحلیل من است و شاید هم درست نباشد. تا پیش از اینکه جنگ سرد تمام شود غربی‌ها اختراعات و تکنولوژی را کم کم و قطره چکانی به کشورهای دیگر می‌دادند. اما بعد از اینکه جنگ سرد تمام شد، تمام برنامه‌های کامپیوتری ناسا و ارتش و انواع تکنولوژی، همزمان با هم وارد بازار اقتصادی شدند. جامعه ما هم آماده پذیرش این سرعت و حشتناک نبود و جوان‌ها یکباره با موج وحشتناکی از سرعت مواجه شدند. سرعت همه چیز غیرقابل تصور شد. در عرصه تکنولوژی یعنی تحولاتی که باید 100 سال دیگر اتفاق می‌افتاد، زودتر اتفاق افتاد. به این علت ذهن‌ها فعال شد و هوش افراد بالا رفت. در حال حاضر به قدری اطلاعات در حافظه مردم زیاد است که ذهن خسته است و چون خستگی دارد کمتر به سمت مسائل و تجزیه وتحلیل جدی می‌رود. ذهن دوست دارد به سمت مسائل غیر جدی‌اي که خستگی را برطرف مي‌کند، برود. این شامل جوان‌های ما هم می‌شود. البته من هیچ وقت موسیقی پاپ را با موسیقی ایرانی مقایسه نمی‌کنم. معتقدم اين نوع مقایسه از اصل اشتباه است؛ همانطور که دو کیفیت گوناگون را در علم با هم مقایسه نمی‌کنیم. مثلا شما آب و روغن را با هم مقایسه نمی‌کنید، ولی روغن‌های گوناگون را با هم مقایسه می‌کنید. این است که دو موسیقی را وقتی با هم مقایسه می‌کنیم چون از ابتدا پایه‌های ساختاری متفاوت‌اند، این مقایسه، ما را به سمت قضاوت غلط می‌برد.
چرا استقبال از موسیقی سنتی در سال‌های اوایل انقلاب بیشتر از الان بود؟
انقلاب قوانینی دارد. انقلاب یعنی شما نظام قبلی را متلاشی کرده‌اید، چیزی از آن باقی نگذاشته و چیزهای تازه‌ای جایش قرار داده‌اید. حاکمیت ما، نیازهای مردم را رفته رفته تأمین کرده، چون سازمانی نداشته، برای همین استقبال از موسیقی در آن دوران طبیعی به نظر می‌رسد. برای اینکه مردم از حکومت طاغوت خسته بودند و زمانی که آن را به هم زدند به طرف چیزهایی که در آن زمان نبود روی آوردند. به همین دلیل، به‌طرف موسیقی اصیل و انقلابی آمدند. اما حالا، چون هر کسی می‌تواند به این سمت برود و اثری خلق کند، به نظرم داستان فرق می‌کند.
دهه 60 دوره شکوفایی هنرها در موسیقی، سینما، تئاتر و ادبیات بود. آیا می‌شود گفت که پرورش‌یافته‌های دهه 30 و 40 در انقلاب فرصت بروز پیدا کردند؟
همانطور که پیش از این گفتم، زمانی که واردات بالا رفت و همه چیز با سرعت وحشتناک وارد ایران شد، مردم به سادگی نیازهایشان را در میان مواد وارداتی پیدا کردند و کسی به سراغ تولیدات خلاق داخلی نرفت. مثلا شما اگر بخواهید یخچال ایرانی پیدا کنید، باید بروید خیابان شوش یا امین حضور، اما همه‌جا یخچال خارجی پیدا می‌شود. اگر بررسی کنید می‌بینید که این مساله روی یخچال سازی تأثیر می‌گذارد. در هنر هم به همین صورت است. با این تفاوت که موسیقی از اینترنت می‌آید، از ماهواره می‌آید و... و بمباران واردات داریم و طبیعی است ذهن‌ها خلاقیت خودشان را از دست می‌دهند. این یک قانون است.
با اینکه پاسخ سوالم را نگرفتم، اما می‌خواهم بدانم در 10 سال اخیر شما چند اثر هنری ناب از موسیقی ایرانی شنیده‌اید؟
(باخنده) اگر بهترین‌هایش را تا حد متوسط بگویم، فکر می‌کنم (مکث)... 25 تا باشد.
می شود اسم ببرید؟
اگر اسم ببرم، شما نام آهنگساز و... را می‌فهمید. بعد می‌شود
سوء استفاده از روزنامه برای تبلیغات.
آیا با این بحث موافقید که برخی معتقدند امروزه در موسیقی ایرانی آثار هنری خیلی کمی تولید می‌شود؟
نه، باید منصفانه قضاوت کرد. در رده کارهای هنرمندان بزرگ، در 10 سال اخیر کارهای خیلی خوبی تولید شده است. در کار جوان‌ها کارهای خیلی خوبی می‌بینیم. اما نمی‌شود آماری داد. چون خیلی از جوان‌ها یا موسیقیدان‌ها، قادر به تولید موسیقی‌ای که شما می‌شنوید، نیستند. به خاطر اینکه احتیاج به کمپانی و حمایت دارند. برای همین آمار موسیقی هیچ وقت مساوی چیزهایی نیست که وارد بازار می‌شود. خیلی از موسیقی‌ها الان خانگی و محفلی شکل می‌گیرند. ممکن است یک خواننده خوش‌صدا وجود داشته باشد که تا حالا نه کنسرت داده و نه نوار ضبط کرده است، اما در میان اهل موسیقی اعتبار دارد و به عنوان بهترین موسیقی آن را می‌شناسند.
نظرتان درباره نوآوری در موسیقی سنتی چیست، مثلا شهرام ناظری معتقد است، موسیقی سنتی مانند یک تابوت است که دارد خاک می‌خورد و احتیاج به نوآوری دارد.
کسانی که این حرف‌ها را می‌زنند، یادشان رفته که خودشان چطوری شروع کردند و چه چیزهایی خوانده‌اند و چه چیزهایی زده‌اند. هیچ وقت نمی‌شود چنین جمله‌ای را گفت؛ وقتی که 70 میلیون انسان از صبح بیدار می‌شوند تا آخر شب، تولید می‌کنند. مردم تولیدگرند. فقط تولیدگر نخود و لوبیا نیستند، تولیدگر فرهنگ و سنتهای خودشانند. شما یک فیلسوف در دنیا پیدا نمی‌کنید که این حرف را زده باشد. این برخلاف قوانین اندیشه و تفکر جهان است. گروهی در زمات طاغوت فکر می‌کردند موسیقی ایران تمام شده و تارزن دیگر نمی‌آید. همه موها را بلند کرده بودند و گیتار می‌زدند. من وقتی اولین برنامه‌ام را در برنامه دکتر فرهت در تلویزیون که آن موقع دانشجوی سال اول بودم و ریش و موی بلند داشتم اجرا کردم، فردایش همه پچ‌پچ می‌کردند: دیدی برنامه را؟ یک آقایی آمده بود، شکل عجیب غریبی داشت، تار می‌زد ولی تار زدنش شبیه هیچکس نبود. کسانی که می‌خواهند بالا بیایند یکدفعه چهره می‌شوند، تا نیایند، شما آنها را نمی‌شناسید. همانطور که من، علیزاده، مشکاتیان، ناظری و شجریان بالا آمدیم. مگر حالا جوان‌ها کم‌هوش‌ترند؟ یا کمتر خردمندند؟ نه اینگونه نیست. باید امکاناتش به وجود بیاید که بتوانند خودشان را به شما و مردم معرفی کنند.
نظرتان درباره سازهای جدیدی که آقای شجریان ساخته، چیست؟
بعضی اوقات به دوستان پزشکم می‌گویم، وقتی بحث موسیقی می‌شود، همه شما اظهارنظر می‌کنید. در یک جلسه میهمانی اگر اسم جراحی را ببرم سریع همه شما عصبانی می‌شوید. دنیا دنیای تخصص‌هاست. من خودم ساز ساختم و عاشق سازسازی هستم. عاشق همه سازسازها هم هستم اما اگر بحث سازسازی باشد من به تخصص سازسازها احترام می‌گذارم و در یک جای عمومی به عنوان متخصص سازسازی وارد عرصه نمی‌شوم. سرنوشت تاریخی هر کس دست خودش است. مثلا اگر شخصی به من بگوید صدای این ساز چرا خوب است، می‌گویم، وقتی ساز می‌زنم گوشی ساز، خرک و نوع چوب به کار رفته در ساز مهم است. ولی اگر بگویند این کاسه تار را چکار کنیم که صدای زیرش بیشتر و صدای بم آن کمتر بشود، می‌گویم، این اصلا در تخصص من نیست.
چرا شما دیگر اثر جدیدی نمی‌سازید. آيا شما هم مثل آقای مشکاتیان که به گفته خودش خیلی کارهای بهتری از بیداد و... ساخته ولی انگیزه انتشار ندارد، بی‌انگیزه‌اید؟
من نمی‌دانم آقای مشکاتیان چقدر کار ساخته. آن مربوط به خودش است. من در سه سالی که به ایران آمدم 2 کار ساخته‌ام که یکی از آنها را در ایران کنسرت دادم. یک تصنیف هم قبل از اینکه حرکت کنم به سمت ایران، در یک حالت نوستالژیک خاصی ساختم. اینجا هم که آمدم یکی، دوتا قطعه ساختم که گروه بانوان اجرا کردند و یکسری هم ایده‌های ذهنی دارم از امروز و کارهای فردا. چون وقتی آدم بعد از 25 سال وارد ایران می‌شود با احساسات عمیق اجتماعی- تاریخی مردم هنوز فاصله دارد. وقتی که من اینجا نشسته‌ام می‌توانم بگویم که آن احساسات قبلی خودم را با مردم پیدا کرده‌ام. حالا می‌توانم بگویم احساسات و نیازهای مردم چیست. برای همین رفته‌رفته کارهایی که می‌سازم مزه این اقیانوسی است که الان در ایران هستم.