در حوزه معماری یکی از عادلانه‌ترین شیوه‌های دستیابی به بهترین ایده‌های خلق فضا، برگزاری مسابقات معماری است. قدیمی‌ترین اسناد برگزاری مسابقه معماری به سنگ‌نوشته‌های آکروپولیس آتن برمی‌گردد که بر اساس آن در سال 448 پیش از میلاد، طراحی یک بنای یادبود جنگ به مسابقه گذاشته شد و طبق گزارش نویسنده مقاله مذکور، طرح‌های ارائه شده در این مسابقه را به مدت 10روز به تماشای عموم گذاشتند تا مردم درباره آن‌ها داوری کنند که این موضوع نه تنها اهمیت برگزاری مسابقه معماری را نمایان می‌سازد بلکه نمایشگر مسابقه به مثابه فرصتی برای تجلی صراحت و دموکراسی جوامع متمدن بشری است.
در ایران نیز مسابقه معماری از دیرباز مورد توجه بوده و تاکنون یادداشت‌هایی به چاپ رسیده که در آن به انتخاب طرح «ایوان مدائن» از طریق برگزاری مسابقه در آن زمان اشاره شده‌است. هرچند این شیوه انتخاب بهترین طرح، به طور عام در یک قرن اخیر در ایران معمول شد و شواهد آن در مجلات تخصصی معماری و شهرسازی در دسترس است اما نکته قابل تأمل اینجاست که به نظر می‌رسد در سال‌های اخیر، نحوه برگزاری مسابقات معماری در کشور ما معنای اصلی این شیوه انتخاب را مخدوش کرده است.
1- دستیابی به طرح و کیفیت برتر:
نخستین هدف برگزاری یک مسابقه معماری واگذاری قدرت تصمیم‌گیری و انتخاب به حرفه‌مندان و متخصصان برای یافتن مناسب‌ترین طرح‌ها در ساخت بناها و شهرها و دستیابی به سطوح بالاتر کیفیت فضا در مقیاس‌های گوناگون است. برای دستیابی به این هدف باید شرایط برگزاری مسابقه، نظام‌مند و قانونمند بوده و تحت کنترل و مدیریت مستقیم برگزارکننده پیش رود. همچنین رویکرد و دیدگاه داوران در تشخیص برترین و بهترین اثر اهمیت بسیار دارد.
2-گسترش مرزهای دانش:
یکی دیگر از مهم‌ترین اهداف برگزاری یک مسابقه معماری در جهان، از گذشته‌های دور تا به امروز، گسترش دادن مرزهای دانش معماری است. گسترش مرزهای دانش معماری به‌عنوان یکی از اهداف اصلی برگزاری یک مسابقه معماری، تنها زمانی معنی می‌یابد که برگزارکننده یک مسابقه به هدف والای آن که همان به پیش‌راندن مرزهای فعلی معماری است آگاه باشد... به نظر می‌رسد در یکی - دو دهه گذشته و در مسابقات معماری برگزار شده در ایران، انگیزه‌ای برای جسارت و در جهت فراتر رفتن از مرزهای وضعیت موجود و کنونی معماری کشور وجود ندارد که در بخش بعدی این نوشتار دلایل آن بررسی می‌شود.
3-تشویق استعدادها و ابداعات:
برگزاری مسابقات معماری نظام‌مند و مبتنی بر اجرای کامل قوانین، سبب ایجاد فرصت برای طراحان و تشویق آن‌ها برای عرضه طرح‌های خود می‌شود که در خلال این موضوع، ایجاد انگیزه، ابداعات، ابتکارات و استعدادهای بالقوه نیز گاه در قالبی جسارت‌گونه رخ می‌نماید، اما در سال‌های اخیر نوعی محافظه‌کاری در ارائه آثار خلاقانه و باجسارت رخ داده که پایین بودن سطح توان اجرا و نبود تکنولوژی ساخت همگام با ایده‌های پیشتاز معماری و تأثیر مستقیم برنحوه قضاوت آثار از سوي داوران، از دلایل آن است. گاه حتی یکی از شروط اصلی انتخاب اثر معماری، همزمان بودن و همگام بودن اثر با توان اجرا در داخل ایران است. خود این موضوع نیز موجب شده تا بسیاری از شرکت‌کنندگان (حقیقی یا حقوقی)در مسابقات با نوعی محافظه‌کاری مبتنی بر توجه به مسأله توان اجرایی از ارائه آثار خلاقانه و با جسارت دوری کنند.
4- توزیع عادلانه کار با اهرم مسابقه:
یکی از اهداف مهم و در عین حال نتایج مورد انتظار برگزاری مسابقات معماری در جهان، توزیع عادلانه کار براساس توانایی‌های فردی و جمعی بین اشخاص حقیقی و حقوقی است که متاسفانه در روند کنونی برگزاری مسابقات در ایران و نبود توجه برگزارکنندگان به الزام انعقاد قرارداد با طرح برتر مسابقات، خدشه‌ای عمیق بر این موضوع وارد کرده است. در سال‌های اخیر تنها در مسابقات معدود و بسیار کمی با طرح نخست قرارداد منعقد شده است، بسیاری از طراحان طرح‌های برنده شده در مسیر طولانی قوانین اداری و وعده‌های مسؤولان از کار کنار زده شده‌اند و حتی در بیشتر موارد طراحی و اجرا به رتبه‌های پایین‌تر و حتی دفاتری که اصلا در مسابقه شرکت نکرده‌اند واگذار شده است. در چنین روندی نه تنها توزیع عادلانه کار صورت نگرفته بلکه حقوق اولیه مادی و معنوی طراحان طرح برتر پایمال شده است.
5-فرصتی برای شناسایی معماران و طراحان خلاق:
در خلال برگزاری مسابقه معماری، به‌خصوص مسابقات معماری از نوع آزاد، بسیاری از معماران و طراحان خلاق، توان ابداعی و ابتکاری‌شان شناسایی می‌شود. مخصوصا این موضوع در شناسایی مهندسان جوان یا دفاتر معماری نوپا صادق است که البته یکی از نتایج مورد انتظار از یک مسابقه معماری است. خوشبختانه در سال‌های اخیر در کشور ما بسیاری از توان‌های بالقوه در جریان برگزاری مسابقات معماری شناخته و معرفی شده‌اند. سوالی که در اینجا مطرح می‌شود این است که چرا در مسابقات معماری کشورمان، تا این حد از اهداف و نتایج مورد انتظار از برگزاری یک مسابقه فاصله گرفته‌ایم؟ برای دستیابی به دلایل چرایی این موضوع باید به‌خاطر داشت که کیفیت نتیجه برگزاری یک مسابقه معماری به‌طور مستقیم متأثر از سه موضوع است:
1- برگزاری مسابقه طبق اصول، قوانین و آیین‌نامه مسابقات معماری
2- رویکرد داوران در انتخاب طرح برتر
3- بستن قرارداد اجرای کار با طراح یا طراحان پروژه منتخب.
* معمار و عضو هیأت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات