هما نصرتي: تصوری که در کودکی شکل می‌گیرد، مبنای خلاقیت در دوران بلوغ است. کارشناسان همواره برای ارائه تعریف دقیقی از خلاقیت، دچار مشکل بوده‌اند. بنابراین به جای ارائه تعریف جامعی از این کلمه، به بررسی ویژگی‌های افراد خلاق پرداخته‌اند. نتایج این تحقیقات اگرچه از زاویه‌های مختلف و با نگاه‌های گوناگون قابل بررسی بوده، اما توجه به عنصر معماری و فضا و تأثیر آن بر روند خلاقیت کودکان، امری اثبات شده است.
ولی بررسی‌های بیشتر در حوزه خلاقیت کودکان مساله دیگری را هم روشن کرد و آن تأثیر متقابل خلاقیت کودکان در طراحی فضاها و به نوعی ایجاد معماری است.
کودکان می‌توانند با توجه به علاقه‌ها، رنگ‌شناسی، فرم‌شناسی و ... به انتخاب فضاهای خوب از بد بپردازند.
اکنون که در ساخت و ساز جدید جهان به مشخصات و وضعیت کودکان توجه ویژه‌ای می‌شود، معماران قصد دارند در طراحی‌های خود، نظر کودکان را نیز محسوب کنند. اما سوال اینجاست که چگونه می‌توان بر اساس علوم رفتاری کودک و نظر شخصی او به الگویی از طراحی فضایی دست یافت که وی در آن قادر به ارضای نیازهای خود و کنجکاوی‌های درونش باشد. کودک در این ساختمان‌ها مرزی را بین درون و بیرون فضا احساس نکرده و حس رها شدن و بی‌انتها بودن محیط، روحش را پرواز می‌دهد. کودکان اعضای کوچک و لطیف جامعه هستند که قابلیت تأثیرگذاری بر شکل‌گیری محیط‌شان را با بیان تمایلات و نیازهای خود دارند، اما در این امر مهم به معمارانی آشنا به علوم رفتاری کودک احتیاج است. واقعیت مهمی که در جامعه امروز ایران با آن روبه‌رو هستیم و بطورقطع در آینده نیز تأثیرگذار خواهد بود، بی‌توجهی بزرگسالان قانونگذار و سازنده ساختمان‌ها به ظرفیت فکری و ذهنی کودکان است. در حال حاضر رابطه انسان و محیط‌های طبیعی و مصنوعی شهرها در کشورمان تعریف شده نیست، بنابراین توقع حضور کودکان و نونهالان در این سیاست‌گذاری‌ها بی‌معنی است. از چند سال پیش، تلاش بخشی از جامعه معماری و شهرسازی کشور این است که در ساخت و سازهای جدید، اجبار تحمل حضور کودکان، امری تشویقی شود. نگار سلیمی، کارشناس معماری در این‌باره می‌گوید: ساخت سازه‌هایی که بر اساس توانایی کودکان و تخیل آنها شکل می‌گیرد می‌تواند ضریب حضور و تأثیرپذیری آنها را افزایش دهد. مثلا یک کتابخانه یا یک مهدکودک باید به‌گونه‌ای باشد که کارکرد آموزشی یکی و کارکرد پژوهشی دیگری از هم تفکیک شود.
وی که تحقیقات فراوانی در حوزه معماری برای کودکان انجام داده است، یادآور می‌شود: در یک کار تحقیقی، روی مدارس ابتدایی یکی از مناطق تهران کار کردیم و تأثیر معماری کلاس‌ها و محیط مدرسه را در نوع آموزش و میزان یادگیری آنها مورد بررسی قرار دادیم. نتیجه این شد که فضاهای راحت و سهل‌الوصول، راهروهای دلباز و روشن، کلاس‌های غیرمکعبی، تخته سیاه‌های متحرک و رنگ‌های روشن، میزان یادگیری کودکان را افزایش می‌دهد. در مقابل آن، مسیرهای تنگ و باریک، سرانه فضایی اندک در محیط‌های آموزشی، راه‌پله‌های غیراستاندارد و ... می‌تواند روی خلاقیت بچه‌ها تأثیر منفی داشته باشد.
امیر کلیوند، یکی دیگر از کارشناسان معماری و شهرسازی که پایان‌نامه‌ای با همین مضمون داشته درباره معماری کودکان می‌گوید: می‌توان از یک زاویه دیگر هم به این نوع معماری نگاه کرد؛ در واقع با شرکت دادن کودکان در ساخت ماکت‌های نزدیک به اندازه واقعی، به درک جزئیات علاقه‌مندی ایشان در سازه‌ها می‌رسیم.
وی شناخت درست از اجزای ساختمان را کلیدی‌ترین هدف این فعالیت‌های کارگاهی دانسته و می‌افزاید: در توسعه پایدار شهرها، توجه به اجزای آن، یعنی ساختمان‌های خصوصی، اماکن عمومی و بناهای خدماتی، مهم‌ترین رویکرد است. در این رویکرد، معماری برای بچه‌ها از نقش ویژه‌ای برخوردار است. به عنوان مثال، فرض کنید با توجه به نظرات و درونیات کودکان که از کارگاه‌های معماری کودکان استخراج می‌شود، بنایی شکل گرفته و ساخته شود. این بنا علاوه بر تأثیر فوق‌العاده‌ای که روی روحیات آنها می‌گذارد، می‌تواند حلقه هویتی خاصی برای آینده نیز باشد. یعنی کودکانی که فضایی را بر اساس خواسته‌های خود شکل داده‌اند، با آن، احساس الفتی می‌کنند که مرور زمان روی آن تأثیرگذار نخواهد بود.
کلیوند، بزرگ‌ترین چالش فعلی معماری و شهرسازی کشور را بحث هویت و نبود ارتباط آدم‌ها با مکان‌های اطرافشان دانسته و می‌گوید: با آغاز معماری بر اساس متر و عیار کودکان، می‌توان امیدوار بود که شکاف موجود در آینده ترمیم شود. با اینکه در حال حاضر کارگاه‌های معماری برای کودکان یا معماری کودکانه امری بیهوده و تفننی تلقی می‌شود، اما آشنایی کودک با اجزای ساختمان، تعریف بخش‌ها و قسمت‌های مختلف کار عمرانی، آشنا شدن با طرح‌های معماری اسلامی و ایرانی، همکاری در ساخت ماکت‌هایی در اندازه‌های نزدیک به واقعی و... می‌تواند رابطه کودک و معماری اطرافش را دوباره تعریف کند. بسیاری از خانواده‌ها با آوردن کودکانشان به این کارگاه‌ها، دنبال سرگرم شدن فرزندانشان هستند، اما مساله اصلی اینجاست که برگزارکنندگان این کارگاه‌ها، سلیقه بچه‌ها را شناسایی کرده و از آن در ایجاد فضاهای عمومی، خصوصی و آموزشی با رویکرد کودک‌محوری استفاده می‌کنند. ساخت ماکت با خمیر بازی، طراحی با مداد رنگی، ایجاد فضاهای سه بعدی با پازل، جورچین و حتی ماکارونی و ... بخشی از فعالیت‌های این کارگاه‌هاست که می‌توانند اطلاعات اولیه‌ای درباره علاقه کودکان به جزئیات معماری را برای ما کشف کنند.