تاریخ و ضرورت‌ها
چنانکه بیان شد سینما تنها به دلیل جذابیت و چشم‌نوازی، روایت‌های تاریخی را دستمایه قرار نمی‌داد، سینماگران بویژه در 20 سال اخیر از تاریخ به عنوان نمادی برای زندگی معاصر استفاده می‌کردند و با مقاصدی معاصر از روایت‌های تاریخی استفاده می‌کردند. به‌عنوان مثال فیلم «گلادیاتور» ساخته رایدلی اسکات از جمله آثاری است که با تمرکز بر روی یک روایت شاید دو سه صفحه‌ای، فیلمی را آفرید که مفاهیم سیاست، قدرت و حماسه را در دنیای امروز به چالش می‌کشد یا آثاری چون «300» که در جهت چهره‌سازی از یک قوم یا ملیت تولید می‌شود.
بنابراین امروزه در سینمای دنیا و بویژه هالیوود تاریخ تبدیل به یک نماد برای دنیای معاصر شده و چه بسا هنرمندانی که در جهت ارائه پیام‌های امروزی در آثار تاریخی شان، تاریخ را دستکاری کرده و آن را از دید خود روایت می‌کنند.
به عنوان مثال، باید قیاس کرد تصویر تمدن ایرانی و مشخصا شخص خشایارشا را در دو اثر مثال‌زدنی از سینمای هالیوود؛ یکی فیلم «300» و دیگری «شبی با پادشاه» که در اولی در جهت بزرگنمایی دلاوری‌های قوم اسپارت از خشایارشا چهره‌ای غیر انسانی، سبوع و درنده‌خو تصویر می‌شود اما در فیلم دوم به دلیل حمایت وی از یهودیان در روایت توراتی «استرومردخای» از او به عنوان مردی دموکرات، خوش‌چهره و رقیق القلب یاد می‌شود.
تاریخ در سینما و تلویزیون ما
اما این ژانر به دلیل جذابیت به تولیدات سینمایی و تلویزیونی ما هم راه یافت و از همان ابتدا آثاری چون فردوسی و رستم و سهراب درباره تاریخ اساطیری ایران ساخته می‌شد و به مرور ساخته‌های تاریخی ایران دقیق‌تر و جذاب‌تر می‌شدند حتی تا قبل از انقلاب که سریال سلطان صاحبقران که زندگی ناصرالدین شاه قاجار را تصویر می‌کرد به یکی از پرتماشاگرترین آثار سينمايي تاریخی ایران تبدیل شد اما بعد از پیروزی انقلاب، توجه به تاریخ اهمیت بیشتری یافت، به نحوی که دو سریال عظیم یعنی سربداران و هزار دستان هر دو تاریخی بودند. در تلویزیون ما تاریخ و روایت‌های تاریخی را می‌توان به چهار دسته تقسیم کرد:
الف) سریال‌های تاریخ معاصر که در دو دسته طنز و جدی طبقه‌بندی می‌شوند.
سریال‌هایی مثل «شاه شکار» و «طبل توخالی» در دسته طنز که با نگاهی فکاهی و طنزآلود به دوران پهلوی دوم و حوادث بعد از آن می‌نگریست و سریال‌هایی مثل «سقوط» و «کیف انگلیسی» که از همان نوع و جدی هستند.
ب) سریال‌هایی که با محوریت یک چهره تاریخی ساخته می‌شوند مثل ابن‌سینا، جابرابن حیان، شهریار، دکتر قریب و... .
ج) سریال‌هایی که مشخصا تاریخ اسلام و روایت پیامبران را نمایش می‌دهد مثل امام علی(ع) و ولایت عشق، درباره تاریخ اسلام و ایوب پیامبر(ع) و یوسف پیامبر(ع) در روایت پیامبران.
د) و بالاخره سریال‌هایی که وقایع تاریخ دورتر ایران‌زمین را مورد بررسی قرار می‌دهد مثل «سربداران»، «قیام مختار» و... .
چنانکه مشاهده می‌شود در این طبقه‌بندی تقریبا خبری از تاریخ پیش از اسلام نیست به جز یکی دو سریال مانند «چهل سرباز» که نگاهی تلفیقی به تاریخ پیش از اسلام داشت. اما این روزها سریالی از تلویزیون پخش می‌شود که نظریات گوناگونی درباره آن ارائه شده است که با نگاهی به آن می‌توان معضلات گونه تاریخی در تلویزیون ایران را مورد بررسی قرار داد و آن سریال یوسف پیامبر(ع) است.
یوسف، روایت جنجالی
طبیعتا هنگامی که کارگردان، زندگی حضرت یوسف(ع) را دستاویز قرار می‌دهد باید خود را از قبل برای انتقاد آماده کند چرا که این روایت علاوه بر اینکه به عنوان‌احسن‌القصص معروف است، یکی از پر تناقض‌ترین داستان‌های انبیا نیز هست، داستان زندگی یوسف نبی(ع) و سلیمان نبی(ع) از جمله داستان‌های دینی هستند که داستان‌پردازی روایت‌های غیرواقعی و موهوم و داستانک‌هایی که به عنوان اسرائیلیات معروف است، در اطراف آن زیاد وجود دارد تا جایی که حتی گاه روایت اصلی را در سایه قرار می‌دهند؛ امری که کارگردان این سریال با وجود فرار آگاهانه از آن، ناگزیر گاهی اوقات در دامش گرفتار آمده است.
اما چرا کارگردانی که به این قضیه آگاه است، نمی‌تواند به طور کامل از آن فرار کند؟
از این سوال و پاسخ آن به یکی از معضلات ساخت سریال‌های تاریخی می‌رسیم که تناقضات پیرامون ایجاد جذابیت دراین آثار است. در حقیقت در کشور ما با توجه به خصوصیات عقیدتی و مذهبی که تعیین‌کننده روش‌ها و سبک‌های فیلمسازی مذهبی هستند، ایجاد جذابیت به شیوه غربی‌ها ممکن نیست، چرا که این فیلمسازان عملا نمی‌‌توانند از عوامل ایجاد جذابیت در سینمای هالیوود که دارای 2 محور خشونت و جنسیت است استفاده کنند، از طرفی به دلیل پاره‌ای از محرمات از نشان دادن برخی از واقعیات از جمله تصویرکردن برخی از شخصیت‌ها معذورند. لذا برای ایجاد جذابیت مجبورند خلاقیت بیشتری به خرج دهند. مثلا این جذابیت در سریالی چون امام علی(ع) به شخصیت‌هایی چون مالک اشتر، معاویه، عمر و عاص و حتی ولید و دیالوگ‌ها و شخصیت‌پردازی آنها منتقل می‌شود. در سریال ولایت عشق شخصیت‌های خیالی مثل یک پیکارگر زن، با بازی لادن طباطبایی و یک جوان ایرانی با بازی دانیال حکیمی وارد موضوع اصلی می‌شوند.
اما درباره سریال یوسف پیامبر(ع) بخش یوسف(ع) و زلیخا به محور اصلی مجموعه تبدیل می‌شود و کارگردان این سریال ناگزیر با توجه به این انتخاب مجبور است تا این بخش حیات یوسف نبی(ع) را برجسته کند به نحوی که به نظر می‌رسد روابط یوسف(ع) و زلیخا موضوع اصلی است و حتی با اهمیت‌تر از نبوت یوسف(ع)؛ چیزی که مطمئنیم کارگردان آن را نمی‌خواسته اما ناگزیر به آن تن داده است.
در سریال یوسف پیامبر(ع) باوجود ساخت دکورهای عظیم، خبری از عظمت نیست.
عظمت عنصری است که در فیلم‌های مختص به پیامبران الهی حرف اول را می‌زند. در حقیقت از این عظمت تصویری، برای ارج نهادن به مقام شامخ و عظیم پیامبران الهی و تمامی عناصری که عظمت را به ذهن متبادر می‌کند، استفاده می‌شود اما در سریال یوسف پیامبر(ع) همه چیز تقلیل یافته و تله‌تئاتری است. سکانس‌های بیرونی بسیار کم و انگشت‌شمارند و سکانس‌های درونی به دلیل ضعف در دکور و صحنه‌آرایی بسیار کم رونق و فاقد جذابیتند. به عنوان مثال سکانس‌های مربوط به فرشته وحی آنقدر ساده طراحی شده‌اند که ناخودآگاه مخاطب تلویزیون را به یاد تله‌تئاترها و برنامه‌های مختص به کودکان و نوجوانان می‌اندازد.
از موارد دیگری که درباره اغلب سریال‌های الف ویژه سیما وجود دارد، هزینه بالای آنهاست. درباره اینگونه سریال‌ها بحث ضرورت‌ها برجسته می‌شود. به عنوان مثال داستان یوسف نبی(ع) اگرچه احسن‌القصص و داستان یکی از پیامبران خداست اما به راستی در شرایطی که در تلویزیون و سینمای ما هنوز یک اثر تاثیرگذار چون امام علی(ع) میرباقری درباره زندگی پیامبر اکرم(ص) و جذابیت‌های حیات ایشان یا دیگر امامان معصوم چون امام حسین(ع) و حتی سریال‌هایی درباره دوران پیش از اسلام، دوره ورود اسلام به ایران و ده‌ها اتفاق جذاب و پرضرورت تاریخی برای آشنایی ذهنی جوانان کشورمان ساخته نشده است، ساخت پرهزینه این سریال چقدر ضرورت دارد؟ دانستن این نکته که حضرت یوسف(ع) در مقابل زلیخا صبر پیشه کرد و به گناه آلوده نشد اگرچه نکته اخلاقی مفید و جالبی است اما ضرورت‌های دیگر برای تلویزیون این نکته را کمرنگ می‌کند.
در واقع اینگونه انتقادات بیشتر متوجه صدا و سیماست تا کارگردان و تهیه‌کننده سریال، چون آنها کم و بیش می‌خواهند سریال‌شان را بسازند اما بحث ضرورت‌ها بحثی کلان و مربوط به سیاست‌های بلند‌مدت سیماست و این انتقاد بیشتر متوجه این بخش از صدا و سیماست که امیدواریم سمت و سوی مناسب‌تری پیدا کند.
در نهایت سریال یوسف پیامبر (ع) باوجود ضعف‌ها و انتقادات فراوانی که پیرامونش به گوش می‌رسد لااقل در جذب مخاطب موفق بوده اما اینکه مخاطب در این سریال به دنبال چه نکته‌ای است؟ چقدر از سریال یوسف پیامبر(ع) نکات اخلاقی برداشت کرده است؟ و این سریال چقدر توانسته در جهت پالایش روحی مخاطب و تحت تاثیر قراردادن ایده‌آل‌های مذهبی وی موثر واقع شود، امری است که نیاز به تحقیق و مقایسه با مقوله ضرورت‌هایی دارد که صدا و سیما باید در هزینه‌های خود مدنظر داشته باشد.