آزاده صالحی: دکتر محمد بقایی‌ماکان که تاکنون 9 جلد از آثار هرمان هسه را به فارسی ترجمه کرده، این بار نیز سراغ یکی دیگر از کتاب‌های او یعنی «پیتر کامنتزید» رفته است. به همین بهانه با این پژوهشگر و اقبال‌شناس گفت‌وگویی داشته‌ایم که در ادامه می‌خوانید. «فلسفه دین از نگاه اقبال»، «اقبال و کی‌یر کگارد»، «نقد روانشناسی و روان‌درمانی غرب از نگاه اقبال» و «اقبال؛ گلی که در جهنم رویید»، «معنای زندگی از نگاه مولانا و اقبال» و... از جمله کتاب‌های ماکان به شمار می‌رود.
***
شما به تازگی مشغول ترجمه اثری از هرمان هسه هستید. اگر ممکن است درباره این کتاب توضیح دهید.
این کتاب یکی دیگر از رمان‌های هسه به شمار می‌رود که «پیتر کامنتزید» نام دارد و در واقع زندگینامه خود نویسنده است که در قالب رمان، دوران کودکی و جوانی‌اش را تصویر کرده است.
«پیتر کامنتزید» نخستین کتابی نیست که شما از هرمان هسه ترجمه کرده‌اید، فکر می‌کنید بارزترین مولفه سبکی و نگارشی این نویسنده چیست؟
آنچه در درجه نخست آثار او را از دیگر نویسندگان همدوره‌اش متمایز می‌کند، رمز و رازهایی است که در نوع نگارش او به چشم می‌خورد. هسه می‌کوشد تمام آثار خود را با کلمات عالی و کلاسیک تبیین کند. به عنوان مثال در جایی او چشم یکی از شخصیت‌های داستان را به زیبایی توصیف می‌کند اما مترجمی که با سبک و سیاق هسه آشنایی نداشته باشد، از این توصیف او، واژه نگاه گنگ را ترجمه می‌کند. در حالی که اگر بخواهیم ترکیب دلخواه هسه را به کار ببریم، باید چنین واژه‌ای را نرگس مخمور ترجمه کنیم یعنی معادل و مد نظر نویسنده همین کلمه است.
چطور شد که تصمیم گرفتید این رمان از هسه را به فارسی ترجمه کنید؟
علت علاقه‌مند شدن من به آثار هسه این بوده که او خیلی به شرق توجه داشته است و اندیشه‌هایش به افکار شاعران و عرفای بزرگ ما بویژه مولوی، خیام، سعدی و حافظ نزدیک بوده است. وقتی درباره هسه به تحقیق بیشتری پرداختم، متوجه شدم دلیل گرایش او به شرق این بوده که او بخش‌هایی از عمر خود را در هند گذرانده است، ضمن اینکه پدر و پدربزرگش در هند به تاسیس مرکز شرق‌شناسی نیز پرداخته بودند. از طرفی در آن زمان، شبه‌قاره هنوز تقسیم نشده بود و فرهنگ فارسی در شبه‌قاره رواج داشت و سخنورانی چون نظیری‌نیشابوری، امیرخسرو دهلوی و امثال اینها، نفوذ بسیاری در فرهنگ شبه‌قاره داشتند. از این رو هسه با فرهنگ ایرانی نیز آشنا بود.
اگر بخواهید از بین آثاری که از هسه به فارسی ترجمه کرده‌اید، درخشان‌ترین و تاثیرگذارترین آنها را نام ببرید به کدام کتاب اشاره می‌کنید؟
«بازی با مهره‌های شیشه‌ای». این کتاب در سال 1948 توانست برنده جایزه نوبل شد اما حقیقت این است که معروف‌ترین و ماندگارترین کتاب او «دمیان» است که در سراسر جهان، میلیون‌ها نفر آن را خوانده‌اند.
فکر می‌کنید در حال حاضر بزرگ‌ترین آسیب و ضعف ترجمه‌های ما بویژه در دایره ادبیات داستانی جهان چیست؟
اصولا ترجمه در کشور ما به هیچ رو دارای کیفیت مطلوب نیست طوری که اگر کتابی ترجمه شده،نام مترجمی معتبر را بر خود نداشته باشد که غالبا هم ندارد، بی‌هیچ تردیدی در يك صفحه آن چندین اشکال فاحش نگارشی وجود دارد که این ظاهر قضیه است اما وقتی کتاب ترجمه شده را با اصل آن مطابقت می‌دهیم، می‌بینیم در امر امانتداری هم بسیار کوتاهی شده و جملات ترجمه شده به هیچ رو با اصل خود مطابقت ندارد. گاهی این جملات به حدی خنده‌آورند که بی‌معنا بودنشان برای هر خواننده‌ای مشهود است. متاسفانه این قضیه در حوزه ادبیات داستانی بیشتر به چشم می‌خورد زیرا بیشتر کسانی که به کار ترجمه روی می‌آورند، به این گمان که ادبیات داستانی، جنبه علمی و تحقیقی ندارد و نیازی به یافتن اطلاعات فنی و دقیق نیست، دست به این نوع ترجمه‌ها می‌زنند و مثلا آثار کلاسیک را به همان نحوی ترجمه می‌کنند که داستان‌های عامیانه را. حال آنکه مترجم واقعی در زبان فارسی، کسی است که حداقل
5 هزار بیت از اشعار الگویی زبان فارسی را در حافظه داشته باشد تا ذهن او بر این اساس شکل و قالب‌بندی صحیح یابد و بتواند هنگام ترجمه از ترکیبات، اصطلاحات و معادلات مناسب استفاده کند.
اخیرا نگارش کتاب «در جست‌وجوی هویت ایرانی» را نیز به پایان برده‌اید. در این کتاب به طور مشخص از چه زاویه‌ای به هویت ایرانی نگاه کرده‌اید؟
این کتاب مشتمل بر 21 فصل است و هر فصل آن به يك موضوع کلیدی یا به عبارت دیگر، موضوع و اساس و پایه‌ای درباره فرهنگ و مدنیت ایران می‌پردازد. در این کتاب نیز به موضوعاتی چون سنت، زبان، آداب و رسوم و دین از منظر هویت ایرانی توجه شده است. در نهایت کتاب به این نتیجه می‌رسد که عدم توجه به هریک از این عناصر، موجب کمرنگ شدن هویت جمعی خواهد شد و زمانی که هویت جمعی از دست برود به هویت قومی تبدیل می‌شود.