سفرنامه ناصرخسرو از سرزمین شاه خسروان

هانیه باقری:

‌وقتی خواب می‌بینی باید عزم خانه خدا کنی، ناخودآگاه حس تو به سوی قبله متمایل می‌شود. ناصرخسرو قبادیانی سفری هفت ساله را از پشت تفسیر یک خواب آغاز کرد؛ سفری که تمام نمازهایش رو به سوی مقصد رقم خورده و این همسویی مسیر و مقصد، گویی سرعت مسافر را دوچندان می‌کند. سفرنامه حج ناصرخسرو، توضیح جزء به جزء و قدم به قدم در سفری پرفضیلت است که مقدمه‌ای است بر سفر از درون؛ با این وجود در اغلب موارد نسبت به قلمی‌های ناصرخسرو انتقادی مبنی بر ظاهرگرا بودن نوشته‌ها وارد است. قبادیانی در این سفر معنوی به دقت به توصیف ظواهر اعمال و اماکن می‌پردازد. می‌نویسد: «... و خانه کعبه به میان ساحت مسجد است، مربع طولانى که طولش از شمال به جنوب است و عرضش از مشرق به مغرب، طولش
«17 ارش» و بلندى «30 ارش» است...». توصیف قبادیانی زیباست و به نحوی از دیده‌هایش با کلمات یاد می‌کند که گویی همگام با او هر لحظه‌ات را در سرزمین خدا سپری می‌کنی.«... و از بیت‌المقدس پیاده با جمعى که عزم سفر حجاز داشتند برفتیم، دلیل ما مردى بلد، پیاده و نیکوروى بود... از بیت‌المقدس برفتم، سه روز را به جایى رسیدم که آن را «ارغر» مى‌گفتند و از آنجا به منزلى دیگر رسیدیم و از آنجا به 10 روز به مکه رسیدیم و آن سال قافله از هیچ طرف نیامد و طعام یافت نمى‌شد...». شرح جزئیات در این حج‌نوشت آنچنان موثر است که بی‌انصاف خواهیم بود اگر نگوییم، بیان ساده پیچیدگی‌های این سفر عظیم در سفرنامه ناصرخسرو، کسانی را که برای نخستین‌بار عزم «حج» می‌کنند به اندازه حاجیان چندباره جلو می‌اندازد.