کم‌خونی نام بیماری آشنایی است که اغلب ما با آن آشنا هستیم. هر چند که مهم‌ترین عامل کم‌خونی بویژه در میان دختران و بانوان در سطح جهانی و همین‌طور ایران، فقر آهن است، اما کم‌خونی دارای علل دیگری نیز هست. یکی از این کم‌خونی‌ها «کم‌خونی غول آسا» است.
برای تولید گلبول‌های قرمز علاوه بر آهن به مواد دیگری مانند ویتامین B12 و اسید فولیک هم نیاز است. این دو ویتامین برای ساخت DNA و تقسیم سلولی و ساخت گلبول‌های قرمز در مغز استخوان حیاتی هستند. وقتی که دسترسی به این دو ویتامین کم یا جذب آنها دچار اشکال باشد تولید گلبول‌های قرمز کاهش پیدا می‌کند. سلول‌های تولیدی در مغز استخوان هم نمی‌توانند تقسیم شده و از نظر حجم سلولی بسیار بزرگ می‌شوند. به این گلبول‌های خیلی بزرگ «سلول‌های غول آسا» می‌گویند. این سلول‌ها دارای طول عمر طبیعی نبوده و در همان محل ساخته شدن یعنی مغز استخوان تخریب شده و از بین می‌روند و در نتیجه کم‌خونی رخ می‌دهد.
در برخی افراد کمبود ویتامین B12 به علت نوع تغذیه آنها رخ می‌دهد. ویتامین B12 در داخل بدن ساخته نمی‌شود و باید در برنامه غذایی وجود داشته باشد. این ویتامین فقط در مواد غذایی با منشأ حیوانی مانند گوشت قرمز، ماهی، تخم‌مرغ، پنیر و شیر یافت می‌شود.
بنابراین کسانی که گیاهخوار مطلق هستند بدون مصرف غلات حاوی ویتامین B12 و مکمل‌های معدنی، دچار فقر ویتامین B12 خواهند شد. شیر خوارانی که صرفا از شیر مادران مطلقا گیاهخوار تغذیه می‌شوند نیز از نظر ویتامین B12 کمبود خواهند داشت. حدود 80 درصد ویتامین B12 بدن در کبد ذخیره شده است. در صورتی که فرد دچار مشکلی در تامین ویتامین مورد نیاز خود باشد با توجه به حداقل مورد نیاز روزانه و وجود مقدار کافی ویتامین در کبد حدود سه تا پنج سال طول می‌کشد تا علائم کم‌خونی را نشان دهد. این بیماری به صورت آهسته پیشرفت می‌کند.
از آن جایی که میزان ویتامین B12 موجود در رژیم غذایی غیر از رژیم گیاهخواری همیشه بیش از میزان نیاز بدن است، کمبود آن در بیشتر موارد ناشی از سوء جذب است. برای جذب صحیح این ویتامین در روده نیاز به ماده‌ای است که به‌وسیله سلول‌های پوششی معده ساخته می‌شود. این عامل داخلی «Intrinsic factor» نامیده می‌شود. ویتامین B12 در روده به عامل داخلی متصل شده و به‌وسیله بافت روده جذب می‌شود. در مواقعی که به علل مختلف سلول‌های سازنده این ماده دچار آسیب بشوند و نتوانند به مقدار کافی این ماده را بسازند، ویتامین B12جذب نشده و هنگامی که ذخایر کبدی ویتامین B12 تمام شود، علائم بیماری کم‌خونی ظاهر می‌شود. یکی از عوامل ایجاد کننده تخریب سلول‌های تولید کننده عامل داخلی در معده، مشکل «خود ایمنی» است. در بیماری‌های خود ایمنی، بدن علیه اعضا و سلول‌های خود فعالیت می‌کند. به عبارت دیگر سیستم ایمنی بدن اعضای خود را غیر‌خودی دانسته و علیه سلول‌های خودی آنتی بادی می‌سازد و این آنتی‌بادی‌ها سلول‌های خودی را از بین می‌برند. در یکی از این موارد، آنتی بادی علیه سلول‌های پوششی معده که تولید کننده عامل داخلی هستند، ساخته می‌شوند و در نتیجه سلول‌های تولید کننده عامل داخلی که برای جذب ویتامین B12 ضروری هستند از بین می‌روند. البته به غیر از خود ایمنی عوامل دیگری نیز وجود دارند که سلول‌های تولید کننده فاکتور داخلی را در معده از بین می‌برند. جراحی، زخم و سرطان معده، سبب می‌شوند عامل داخلی تولید نشده و جذب ویتامین B12 مختل شود. بعد از گذشت 5 تا 6 سال از عمل جراحی برداشت کامل معده، بروز کم‌خونی غول‌آسا اجتناب‌ناپذیر بوده و تجویز ویتامین B12 به عنوان یک اقدام پیشگیری کننده ضروری است. البته در برخی بیماران، روده دچار مشکل شده و نمی‌تواند به مقدار کافی ویتامین B12 را جذب کند و موجب کم‌خونی می‌شود. باید توجه داشت که عوامل ژنتیکی نیز در ابتلا به کم‌خونی وخیم موثر است. این بیماری در مردمان اهل شمال اروپا شایع‌تر بوده و در سیاهپوستان و آسیایی‌ها نادر است. علائم بیماری کم‌خونی ناشی از ویتامین B12 ، کم و بیش شبیه دیگر کم‌خونی‌هاست. این نشانه‌ها در خون، دستگاه گوارشی و سیستم عصبی بروز می‌کند. خستگی، احساس سبکی و دوران سر، تنگی نفس، تپش قلب و نبض سریع، وزوز گوش، پوست و چشم‌های زرد مایل به لیمویی، سوزش و زخم زبان و دهان، تهوع، از دست دادن اشتها و کاهش وزن، دردهای شکمی، خونریزی لثه، مشکلات در عادت ماهانه، پاسخ ضعیف به عفونت ها، اسهال و دیگر اختلالات گوارشی جزو نشانه‌های این بیماری هستند. نکته مهم این است که ویتامین B12 برای حفظ سلامتی سیستم عصبی نیز ضروری است و تظاهرات عصبی ناشی از فقر ویتامین B12 نگران کننده‌تر است. علائم عصبی می‌تواند حتی در فردی که شاخص‌های طبیعی خونی را دارد بروز کرده و تا مدت‌ها تشخیص داده نشود. اگر فقر ویتامین تشخیص داده نشده و درمان کافی صورت نگیرد، عوارض عصبی بیماری ظاهر شده و بتدریج بازگشت‌ناپذیر می‌شوند. کرختی، بی‌حسی دست‌ها، سوزن سوزن شدن و مورمور شدن انگشتان دست و پا از نشانه‌های اولیه است. احساس خواب رفتگی، ضعف عضلانی، عدم حفظ مناسب تعادل و اشکال در راه رفتن (فقدان حس موقعیت) از دست دادن حافظه، کج خلقی، گیجی، اختلالات عقلانی و زوال عقل از نشانه‌های مراحل پیشرفته بیماری است.
کم‌خونی غول‌آسا در افراد مسن شایع‌تر است و بیماری سالمندان محسوب می‌شود، زیرا افزایش سن باعث کاهش میزان ویتامین B12 دریافتی از طریق غذا می‌شود. این بیماری در زنان بیشتر از مردان شایع است و در حدود یک نفر از 8 هزار بانوی بالای 60 سال دچار این بیماری هستند. با یک آزمایش خونی ساده می‌توان تشخیص داد آیا فرد به کم‌خونی مبتلاست یا خیر. بررسی میکروسکوپی خون محیطی در آزمایشی که CBC نامیده می‌شود، مشخص کننده این‌است که آیا گلبول‌های قرمز اندازه طبیعی داشته یا بزرگ‌تر از حد طبیعی هستند. اگر گلبول‌های قرمز بزرگ‌تر از حد طبیعی و غول آسا بودند، با کمک تست‌های تکمیلی مشخص می‌شود که شخص کمبود ویتامین B12داشته یا دچار کمبود اسیدفولیک است.
راه‌های درمان بر اساس علت ایجاد کننده بیماری است. درمان برای کم‌خونی غول آسا خیلی موثر و شامل تزریق ویتامین B12 است. نوع خوراکی این ویتامین به طور صحیح جذب نمی‌شود مقدار ویتامین تجویز شده که به نام «سیانو کوبالامین» شناخته می‌شود، بستگی به‌شدت بیماری دارد و به صورت عضلانی تزریق می‌شود. دوز معمول عبارت از یک تزریق روزانه تا 7 روز و سپس یک تزریق در هفته برای یک ماه است. وقتی که فقر ویتامین تصحیح شد یک دوز نگهدارنده، هر سه ماه یک بار تجویز می‌شود تا از بازگشت کم‌خونی و عوارض آن جلوگیری کند. این درمان باید در تمام عمر ادامه داشته باشد. با درمان بیشتر بیماران بهبودی کامل را به دست می‌آورند. اگر علائم در عرض 2 هفته پس از آغاز درمان شروع به بهبود نکند به پزشک خود مراجعه کنید. افرادی که رژیم گیاهخواری دارند می‌توانند با استفاده از نان‌هایی که با ویتامین B12 غنی شده‌اند و همچنین مصرف مکمل‌های معدنی از ابتلا به کم‌خونی پیشگیری کنند. جلبک‌های دریایی نیز دارای ویتامین B12 هستند.
برای جلوگیری از اختلالات ناشی از کمبود ویتامین B12، بزرگسالان باید روزانه 2 میکرو گرم از این ویتامین استفاده کنند. تغذیه متعادل از تمام انواع مواد غذایی که شامل گوشت قرمز، جگر، قلوه، تخم‌مرغ، ماهی و لبنیات مانند شیر و پنیر می‌شود، سبب عدم ابتلا به این بیماری می‌شود. افرادی که در رژیم غذایی‌شان اقلام بیان شده وجود داشته باشد میزان نیاز روزانه آنها برطرف شده و نیازی به مصرف مکمل ویتامینی ندارند. در حقیقت با غذاهایی که معمولاَ مصرف می‌کنیم بیشتر از مقدار نیازمان ویتامین B12 دریافت می‌کنیم، مگر اینکه جذب روده دچار اختلال شده باشد.
قبل از دادن هرگونه مکمل ویتامین B12 به بچه‌ها با پزشک مشورت کنید. افراد پا به سن گذاشته روزانه بیش از 2 میکرو گرم ویتامین B12نیاز دارند زیرا توانایی جذب ویتامین B12 با افزایش سن کاهش می‌یابد. البته افراد مسن هم باید درباره میزان مصرف روزانه این ویتامین با پزشک مشورت کنند.
*کارشناس ارشد خون شناسی و بانک خون