۲۰/آبان/۱۴۰۵
|
۱۷:۰۴
به بهانه پخش از سینما 1

مروري بر فيلم«عجيب‌تر از داستان»

مصطفی دشتی آهنگر

 

آلن رب گریه، نویسنده فرانسوی در حدود نیم قرن پیش، در مقاله‌ای با عنوان «آینده‌ای برای رمان» نوشت:«هنر رمان‌نویسی سخت دچار رکود شده است و همه منتقدان ادبی به این رخوت اذعان دارند و درباره آن به بحث پرداخته‌اند. وضع به گونه‌ای است که مشکل بتوان تصور کرد که این هنر بدون تحولی ریشه‌ای، مدت زیادی بتواند دوام آورد. بسیاری معتقدند که عاقبت این وضع کاملا معلوم است: به علت ناممکن بودن این تحول، هنر رمان نویسی در حال مرگ است. اما چنین سرنوشتی حتمی نیست.تاریخ تا چند دهه دیگر نشان خواهد داد که آیا این تقلاها نشانه احتضار است یا نوزایی.» خیلی زود پیشگویی وی درست درآمد و نویسندگان قالب‌های سنتی روایت را به اجبار رها کردند زیرا آن قالب‌ها دیگر مبتذل شده بودند؛ روح دنیای جدید نیاز به شیوه‌های دیگر داستان داشت.در فیلم «عجیب تر از داستان» (stranger than fiction ) نمونه این روح جدید و آن نوزایی در سینما مشاهده می‌شود. داستان فیلم سرگذشت یک ماه از زندگی مردی به نام «هارولد کریک» است که در اداره مالیات کار می‌کند. هارولد ناگهان در یک روز چهارشنبه، صدای راوی‌ای را در گوش می‌شنود. او کم‌کم متوجه می‌شود که این صدا متعلق به نویسنده‌ای است که داستان زندگی وی را می‌نویسد و از خلال همین صداها در‌می‌یابد که قرار است به‌زودی بمیرد (نویسنده داستان او را بکشد) وی سعی دارد که از این سرنوشت فرار کند ولی در آخر و با راهنمایی‌های استاد و دوستش به این سرنوشت تن می‌دهد...

همانگونه که از همین خلاصه هم قابل درک است، روایت این فیلم روایتی پسامدرنیستی است؛ روایتی که در آن به سیاق بسیاری از داستان‌های پسامدرنیستی، فرآیند «نوشتن» مد نظر قرار گرفته است. از دیگر ویژگی‌های پسامدرنیستی این فیلم می‌توان به بی‌مرز بودن واقعیت و تخیل اشاره کرد؛ (هارولد از یکسو شخصیتی داستانی است و از سویی دیگر شهروندی واقعی که حتی به دیدار نویسنده‌ای می‌رود که داستان زندگی‌اش را می‌نویسد. جالب اینکه نویسنده نیز از او وحشت دارد.) به‌طور کلی دنیای پسامدرن دنیایی بدون مرز است و مکان در آن اهمیت خودش را از دست داده و این بی‌مرزی را در جای دیگری از فیلم و در حادثه خراب شدن بخشی از خانه هارولد نیز می‌بینیم. از دیگر ویژگی‌های پسامدرنیستی فیلم، پایان بندی غیرقطعی است؛ بعضی از رمان‌نویسان پسامدرن چند پایان را برای فیلمشان پیشنهاد می‌کنند تا خواننده هرکدام از آنها را که دلش خواست انتخاب کند.در این فیلم نیز نویسنده در ابتدا می‌خواهد هارولد کشته شود اما پس از آنکه او را می‌بیند از کارش منصرف می‌شود و وی را به طرز معجزه‌آسایی از مرگ نجات می‌دهد. همچنین جزو جدانشدنی روزگار مدرن و پس از آن (زمان) در این فیلم نیز به صورت یک «کاراکتر» تاثیرگذار وجود دارد؛ ساعت که نمادي از زمان است به نحو شگفت‌آوری در فیلم کارکرد دارد. این عنصر روزگار ما می‌تواند مرگبار باشد(چیزی که باعث تصادف هارولد شد، میزان نبودن ساعتش بود) و همچنین می‌تواند ناجی باشد (چیزی که هارولد را نجات داد تکه‌ای از ساعتش بود). علاوه بر این‌ موارد کاربرد تلویزیون نیز در این فیلم به‌عنوان یکی از وسایل زندگی مدرن برجسته است. همانگونه که اشاره شد، این فیلم از سویی یک فیلم روزگار پسامدرن است و نشانه‌های این دوره را با خود دارد. مثلا کاربرد نشانه‌هایی که از آغاز فیلم برای نشان دادن حالات و اعمال هارولد بر روی صفحه‌ نمایشگر نقش می‌بندد کاربردی امروزی است؛ دنیای امروز، دنیای نشانه‌هاست و از سوی دیگر فیلمی است به قدمت اسطوره‌هایی مثل «افسانه سیزیفـ» که در آن سیزیف مرگ را با پذیرفتن و کنار آمدن با آن شکست می‌دهد.در این داستان نیز وقتی هارولد از پروفسور می‌شنود که از مرگ گریزی نیست، آن را قبول می‌کند. پروفسور به او می‌گوید، مرگ سرنوشت محتوم همه است اما چگونگی آن را می‌تواند خودش انتخاب کند.چه بهتر که انسان خوب مردن را انتخاب کند و همین اتفاق نیز می‌افتد؛ هارولد برای نجات دادن یک پسر بچه به وسط خیابان می‌پرد و اتوبوس او را زیر می‌گیرد.

نمونه نوشتاری این فیلم، رمانی است ازناباکوف به نام «پنین» که در آن راوی با شخصیت اصلی روبه‌رو می‌شود و حتی با هم معارضه می‌کنند. البته رمان مذکور سال‌ها قبل از این فیلم منتشر شد و این مساله مبین این است که جریان‌های نو بسیار پیش‌تر از سینما در ادبیات رواج یافته‌اند. این فیلم از این نظر بسیار به رمان مذکور شبیه است و سرانجام باید گفت اثر سینمایی اصیل، اثری است که بهترین اثر و کارکردش را فقط و فقط در همین رسانه داشته باشد؛ به‌عبارت دیگر، اینطور نباشد که اگر این اثر در قالب دیگری (مثلا رمان) ارائه می‌شد، تاثیرش بیشتر می‌شد و این فیلم نیز چنین است و تنها در این رسانه بصری(سینما) تاثیرگذار است(مقایسه شود با اثر دیگر کارگردان همین فیلم؛ «بادبادک باز» که رمان بسیار موفق‌تر از فیلمش بود).

ارسال نظر
captcha
پربیننده