مدتی است تب تند گرته‌برداری و تقلید کورکورانه از نحله‌های ادبی غرب دامنگیر نویسندگان و داستان‌نویسان نو اندیش شده است. این گرایش بیش از همه، طرح و اسکلت‌بندی داستان را دچار دگرگونی کرده است. پیروان مکتب‌های ادبی غرب بر این باورند که داستان‌نویس هنگام خلق یک اثر نیازمند تدارک دیدن یک طرح منسجم و بی‌نقص نیست. آنها بیشتر دوست دارند در داستان خود عناصری چون زمان و مکان را به بازی بگیرند و خواننده را در لامکان‌ها و لازمان‌ها، سرگردان و حیران نگاه دارند. بسیاری از صاحبنظران عرصه ادبیات بر این اصل تاکید دارند که ناتوانی در ارائه یک داستان قدرتمند با نظام بیرونی و درونی قوی، عامل اصلی این گرایش داستان‌نویسان نواندیش است، چرا که با برهم زدن، طرح اصلی داستان یعنی نادیده گرفتن عناصر اصلی داستان چون زمان، مکان، شخصیت و... سعی در پنهان کردن ضعف‌های خود دارند. طرح داستان نوعی قاب‌بندی و نقش مایه‌ای است، در برگیرنده وقایع و رویدادهای پیاپی که قانون علت و معلولی در آن مستقر باشد. طرح، چارچوب داستان را شکل می‌دهد و ساختار کنش‌ها و حوادث داستانی را براساس نظم و به کمک شخصیت‌ها پی می‌ریزد. حذف طرح از ساختار داستان نویسی امروز و پیروی از بی قانونی در شیوه روایت معضلی است که گریبان نویسنده معاصر ایرانی را گرفته است. در هنگام ظهور رمانتیک‌ها در اروپا چنین مشکلی در صحنه ادبیات بالاخص داستان‌نویسی رخ داد. در آن دوره نویسندگان سعی در حذف طرح از ساختار و عناصر مهم داستان داشتند. شاید ظهور دوره رمانتیک را بتوان در وادی شعر پسندیده دانست، اما در دنیای داستان‌نویسی تحولاتی که مدنظر نویسندگان آن دوره بود جانیفتاده و به تدریج از میان رفت، آنچنان که در دوران معاصر در غرب نیز پیروی از چنین جریان‌هایی در میان عموم مردم صورت نپذیرفته و اعتقادات و باورهای نظریه‌پردازان معاصر غرب مورد استقبال همگان قرار نگرفته است. نویسنده پرتجربه شاید از رمز و رازها و شیوه‌های ابتکاری خود استفاده کند، شاید زمان داستان را جابه‌جا کند و کشمکش‌ها را پیچیده و مبهم مطرح سازد اما نمی‌تواند چارچوب داستان را بی‌منطق و بدون هیچ برهانی درهم شکند. داستان‌های به ظاهر نظام گسیخته نویسندگان مطرح چون ویرجینیا وولف و یا جیمز جویس نیز در خود وحدت موضوعی و ساختاری دارد و صرفا شرح ذهن پریشان و بی‌منطق انسان نیست. فورستر نیز که در مقابل طرح، غول شخصیت‌پردازی را علم کرد متوجه نبود که حضور شخصیت‌ها و طرح چون دو کفه ترازو لازم و ملزوم یکدیگرند. منتقدان ادبی برخلاف بعضی از داستان‌نویسان امروزی بشدت طرفدار عنصر طرح‌اند. مالکم برادبوری معتقد است منتقد باید در جست‌وجوی ساختار و شیوه روایی داستان باشد، به گونه‌ای که بتواند بر تک‌تک حوادث تسلط یابد. داستان بی‌طرح هجونامه‌ای بیش نیست. ساموئل ریچاردسون تا مدت‌ها سعی در نوشتن داستان‌های بدون طرح داشت. او بعدها معترف شد که شجاعت لازم برای نوشتن داستان را نداشته و دلیل این امر را فقدان طرح خوب می‌دانست. نویسندگانی که طرفدار حذف طرح هستند معتقدند حذف طرح بیانگر قدرت تخیل قوی نویسنده است، در صورتی که چنین چیزی امکان ندارد. انسان در هر حال برای نوشتن داستان نیازمند تفکر و تعمق است. تفکرگاه به صورت منسجم قبل از نوشتن صورت می‌گیرد یا در همان لحظه نگارش انجام می‌شود. به هر حال اندیشیدن درباره داستان نوعی ارائه طرح است، هرچند که در ذهن صورت پذیرد. از آنجا که در داستان‌های نو، نویسنده گرایش به عینیت محض و ارائه واقعیت‌های جامعه دارد، نمی‌تواند به راحتی و بدون ارائه طرح منسجم در کار خود موفق باشد. در رمان جدید نویسنده باید به کندوکاو و تجسس عمیق روی آورد، باید خود را با مسائل عصر خود درگیر کند و از انسانی سخن بگوید که در محدوده فضا و زمان تاثیرپذیر است و نسبت به محرک‌های مختلف واکنش‌های گوناگون از خود نشان می‌دهد. نوشتن هجو و سخنان بیمارگونه‌ای که از ذهن یک فرد روان‌پریش نشات گرفته نمی‌تواند جوابگوی خواسته مردم باشد. علت بروز چنین گرایشی از سوی عده معدودی نویسنده، معضلات و مشکلاتی است که غرب در دهه‌های گذشته گریبانگیرش بوده. غرب با دو جنگ جهانی اول و دوم روبه‌رو شد، بحران های عظیم اقتصادی و سیاسی را پشت سرگذاشت، کمونیسم را شاهد بود که در میانه راه به یک دیکتاتوری تمام عیار تبدیل شد، آمریکا بی‌محابا به ویتنام حمله کرد و تعداد کثیری انسان در این جریان به قتل رسیدند. تمامی این حوادث باعث شد تا نویسنده غربی دچار یاس و نیهیلیسم شود. نویسنده غربی احساس شرمندگی می‌کرد و از بیان حقایق روز خود ابا داشت، از این رو به چنین نحله‌هایی روی آورد تا اندیشه خود را در پس شیوه‌های نوظهور ارائه شده پنهان سازد و عملا حرف و ایده‌ای ارائه ندهد. حال،نویسنده ایرانی بدون در نظر گرفتن چنین شرایطی قصد دارد کورکورانه دنباله‌روی چنین جریانی باشد. در واقع نویسنده ایرانی نواندیش ما دچار وهمی ساده شده که با کمی تحقیق و پژوهش می‌تواند از آن رهایی یابد.
* نویسنده و منتقد ادبی